ادام ەرىككەننەن قولىنا قالام المايدى. وي مازالاپ, تولعانعان كەزدە, قالام ىزدەيسىڭ. ايتايىن دەگەنىم, «بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى, ول – اقىننىڭ ءبىلىمسىز بەيشاراسى», دەگەن ۇلى ابايدىڭ وسى ولەڭ جولدارى تەك اقىندارعا عانا ارنالعان دەسەك, استە قاتەلەسەمىز.
بۇلاي دەۋىمە سەبەپ, جاقىندا پارلامەنتتە تالقىلانعان «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى ءماتىنى, باسقا ۇلتتى بىلاي قويعاندا, ءوز ءتىلىن ءبىر ادامداي جاقسى بىلەمىن دەيتىن قازاقتاردىڭ وزدەرىن دە شاتاستىرىپ جىبەرەتىندەي. مىسالى, زاڭ جوباسىنىڭ 20-بابىنىڭ 5-تارماعى مىناداي رەداكتسيادا جازىلعان: «مەدياتسيانى جۇرگىزۋ مەدياتسيا تاراپتارى مەدياتسيا تۋرالى شارت جاساسقان كۇننەن باستالادى». تەك بۇل عانا ەمەس, جوبادان باستان-اياق وسىنداي شۇباتىلعان شۇبارالا ءسوز تىركەستەرىن كەزدەستىرەسىڭ.
نە ءتۇسىنىپ, نە ايتۋعا بولادى؟ ارينە, بۇل جەردە زاڭ جوباسىن دايىنداۋشىلاردىڭ نە ايتايىن دەگەنىن قاراپايىم جانداردىڭ بىردەن تۇسىنە قويۋى قيىن. سوندىقتان, ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن بۇل باپتىڭ قازاقشاسىن قايتادان قازاقشاعا اۋدارايىق. سونىمەن, قازاقتىڭ جالپاق تىلىندە بۇل باپتىڭ ايتايىن دەگەنى: «مامىلەلەستىرۋ – مامىلەگەرلەر شارت جاساسقان كۇننەن باستالادى» دەگەن كادىمگى قازاقتىڭ ەڭبەكتەگەن بالاسىنان ەڭكەيگەن كارىسىنە دەيىن تۇسىنىكتى, التى-اق سوزدەن تۇراتىن ۇعىم. ال بۇل جەردە ءبارىن شاتاستىرىپ تۇرعان, ابايشا ايتقاندا, بىلعاپ وتىرعان «مەدياتسيا» دەگەن بوتەن ءسوزدىڭ كىرىسكەندىگى.
وسىنداي شاتاسۋلار قايدان شىعادى؟ نەگىزى, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ تابيعاتىنداعى ءبىر ەرەكشەلىك – ءبىر جەردەن بىردەڭەنى كورىپ نە ەستي قالسا, ات باسىنداي التىن تاپقان ادامشا ەلىرىپ شىعا كەلەتىندىگى. ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماي, ونى اسپانداتا كوتەرىپ, جالپاق جۇرتقا جاريالاپ, ءتىپتى ونىڭ جولىندا ءوزىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىمىزدى دا قۇرباندىققا شالۋعا بارمىز. تەك, سابىر ساقتاپ, ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارىپ, كەسىپ-ءپىشىپ شەشىم قابىلداۋعا عانا وراشولاقپىز. بۇعان مىسال وسى ايتىپ وتىرعان «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسى.
كورىپ وتىرسىزدار, بۇل جەردە – «مەدياتسيا» دەگەن ۇعىمعا جەردەن جەتى قويان تاپقانداي جابىساتىن ءبىز ءۇشىن (اسىرەسە, قازاق ءۇشىن) ايتارلىقتاي جاڭالىق جوق. بۇل ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ الىمساقتان بەرى ەل ىشىندە داۋ-دامايدى شەشۋدە قولدانىپ كەلە جاتقان مامىلە, مامىلەلەستىرۋ, ءبىتىستىرۋ دەگەن ەجەلدەن ەلگە تانىس ءسوزدەرىنىڭ باسقا تىلدەگى (لاتىن) بالاماسى.
قاجەت دەسەڭىزدەر سوزدىككە جۇگىنەيىك. «نوۆەيشي سلوۆار ينوستراننىح سلوۆ ي ۆىراجەني» كىتابىندا «مەدياتور» ءسوزىن بىلاي تۇسىندىرگەن: «ليتسو, ورگانيزاتسيا يلي گوسۋدارستۆو, ۆىستۋپايۋششەە پوسرەدنيكوم ۆ مەجدۋنارودنوم سپورە». اپ-ايقان ەمەس پە؟ تالاس تۋعاندا ارااعايىندىقتا, مامىلەگە كەلتىرۋ جولىندا جۇرەتىن ادام نەمەسە ۇيىم, مەملەكەت. ەگەر زاڭ وسى قالىپتا قابىلداناتىن بولسا, وندا ءبىز كەلەشەكتە: «بالەنشە-ەكە, ءبىز مىنا تۇگەنشە-ەكە ەكەۋمىز سوتقا بارىپ ەدىك, ارىزىمىزدى قابىلدامادى. ايتىپ تۇسىندىرگەندەرى, «مەدياتسيا تۋرالى شارت جاساۋعا مەدياتورعا بارىڭدار, مەدياتسيانىڭ تاراپتارىسىزدار» دەيدى (زاڭداعى 20-باپ, 5-تارماق). تۇك تۇسىنسەك بۇيىرماسىن, وزىڭىزگە كەلىپ تۇرمىز, مەدياتور ەكەنسىز, قىزمەتىڭىز قۇتتى بولسىن, ەندى ءبىزدى مەدياتسيالاپ جىبەرسەڭىز, ەڭبەگىڭىزدى جەمەيمىز», – دەگەن سىڭايلى اڭگىمەلەردىڭ كۋاگەرى بولاتىنىمىز ءسوزسىز.
ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل جاعداي دەپۋتاتتاردىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق. پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىندا ءبىر توپ دەپۋتات: ك.ساعاديەۆ, ي.ەلەكەەۆ, ا.سمايىل, ب.تىلەۋحان, ج.سۇلەيمەنوۆ, سەناتور ءو.بايگەلدي جانە تاعى باسقالار «مامىلەلەستىرۋ» قازاقتا ەجەلدەن بار ءسوز ەكەنىن, سوندىقتان حالقىمىزبەن بىتە قايناسقان ۇعىمدار ءتول تىلىمىزدە اتالۋى كەرەك ەكەنىن ايتىپ, «مەدياتسيا» ءسوزىنىڭ «مامىلەلەستىرۋ» سوزىنە وزگەرتىلۋىن تالاپ ەتتى. زاڭ جوباسىن دايىنداۋشىلار دەپۋتاتتاردىڭ بۇل ورىندى پىكىرلەرىنە قۇلاق اسپادى.
ەندى وسى زاڭ جوباسىن دايىنداعان جۇمىس توبىنىڭ پىكىرىن تىڭداپ كورەيىك. جالپى, زاڭ جوباسىن دايىنداعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتى ەكەنىن اتاپ كورسەتۋىمىز كەرەك. سونىمەن, جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى دەپۋتات سۆەتلانا بىچكوۆا حانىمنىڭ جانە ونى قولداعان باسقالاردىڭ «مامىلە, ءمامىلەگەر» سوزدەرىن قولدانۋعا قارسى ايتقان باستى ۋاجدەرى:
– بىرىنشىدەن, «مەدياتسيانىڭ» لاتىن ءسوزى ەكەنى, حالىقارالىق زاڭنامالاردا ونىڭ اۋدارماسىز سول كۇيىندە بەرىلەتىنى, ال ۇسىنىلىپ وتىرعان «مامىلە» دەگەن ونىڭ قازاقشا بالاماسى مۇلدە باسقا اسپەكتىدە (باسقا زاڭداردىڭ باپتارىندا دەپ تۇسىنۋگە بولادى) قولدانىلاتىنى;
– ەكىنشىدەن, ەگەر بۇل تەرميندى اۋدارسا, بۇرىن قابىلدانىپ كەتكەن بىرقاتار زاڭنامالار بويىنشا تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋىندايتىندىعى (مەنىڭشە, بار ماسەلە كەزىندە اۋدارمادا كەتكەن قاتەلىكتى تۇزەۋگە بايلانىستى);
– ۇشىنشىدەن, جانە بۇل «مەدياتسيانى» جاقتاۋشىلاردىڭ ەڭ باستى كوزىرى – ەلباسىنىڭ جارلىعىندا بۇل تەرميننىڭ مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارىلماعاندىعى.
ال ەندى زاڭ جوباسىن دايىنداۋشىلاردىڭ كەلتىرگەن وسى ۋاجدەرى قانشالىقتى دۇرىس, سەنىمدى, ناقتىلى زاڭمەن نەگىزدەلگەن؟ وسى تۇرعىدان قاراعاندا, جوعارىدا كەلتىرىلگەن ۋاجدەردىڭ ولقى تۇستارى دا, سەنىمسىز جەرلەرى دە جەتكىلىكتى. سول تۋرالى ءوز پىكىرىمدى ايتىپ كورەيىن.
بىرىنشىدەن, «مەدياتسيانىڭ» لاتىن ءسوزى ەكەنى, حالىقارالىق زاڭنامالاردا ونىڭ اۋدارماسىز سول كۇيىندە بەرىلەتىنى. شىنىندا دا كوپتەگەن لاتىن ءسوزدەرى حالقارالىق قۇجاتتاردا اۋدارماسىز قولدانىلاتىنى بەلگىلى, بىراق ودان ول تەرميندەردى ەشبىر ەل ەشقاشاندا ءوز تىلىنە اۋدارماسىن دەگەن تۇسىنىك تۋماسا كەرەك. ماسەلەن, اۋدارىلماي قولدانىلسىن دەگەن تەرميندەر ءتىزىمى بەكىتىلگەن حالىقارالىق شارتتى مەن ءوزىم كورگەن دە, ەستىگەن دە ەمەسپىن. ال ەندى ونداي شارت بولعاننىڭ وزىندە, ول شارتتىڭ تالاپتارىنا قوسىلۋ, قوسىلماۋ ءار ەلدىڭ ءوز ەركى. قوسىلعان جاعدايدا, ونداي شارت سول ەلدىڭ پارلامەنتىندە راتيفيكاتسيالانىپ, بەكىتىلۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ, ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ بۇل جەردە قاجەتى جوق قوي دەپ ويلايمىن. بىلەتىنىم, ءدال بۇگىن ءبىزدىڭ پارلامەنتتە ونداي شارت بەكىتىلگەن جوق.
مىسالى, «تەرروريزم», «كوررۋپتسيا», «اەروپورت», ت.س.س. ىزدەي بەرسەڭ كوپ تەرميندەر حالىقارالىق قۇجاتتاردا اۋدارماسىز قولدانىلادى. الايدا, بۇل تەرميندەر قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ زاڭدارىمىزدا «لاڭكەستىك», «جەمقورلىق» «اۋەجاي» بولىپ ءتول تىلىمىزگە اۋدارىلىپ, قولدانىلىپ ءجۇر, ودان ەشقانداي قولايسىزدىق تۋىنداپ جاتقان جوق. جانە بۇل پىكىردىڭ دۇرىستىعىنا كورشى رەسەي مەملەكەتىنىڭ جاقىندا قابىلداعان وسى بىتىمگەرلىك تۋرالى زاڭىنىڭ اتاۋى دالەل. ول بىلايشا اتالادى: فەدەرالنىي زاكون «وب التەرناتيۆنوي پروتسەدۋرە ۋرەگۋليروۆانيا سپوروۆ س ۋچاستيەم پوسرەدنيكا (پروتسەدۋرا مەدياتسي). كورىپ وتىرسىزدار, رەسەيلىكتەر «پوسرەدنيك» ءسوزىن «مەدياتسياعا» اۋدارماعان. ال ەندى, رەسەيدەگىلەر مۇنى حالىقارالىق قاعيدالاردى بىلمەگەننەن ىستەپ وتىر دەۋگە ەش نەگىز جوق ەكەنى تۇسىنىكتى شىعار. دەمەك, بىزگە دە اتا-بابالارىمىزدان جەتكەن كونەنىڭ كوزىندەي «مامىلەگەر» ءسوزىن سوزدىك قورىمىزدان ءوشىرۋدىڭ ەش قيسىنى جوق!
زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەردىڭ كەلەسى ءۋاجى – «ءمامىلە» ءسوزىنىڭ مۇلدە باسقا اسپەكتىدە (باسقا زاڭداردىڭ باپتارىندا دەپ تۇسىنۋگە بولادى) قولدانىلاتىنى جانە ەگەر بۇل تەرميندى اۋدارسا, بۇرىن قابىلدانىپ كەتكەن بىرقاتار زاڭنامالار بويىنشا ءتۇسىنىسپەۋشىلىك تۋىندايتىندىعى. جوعارىدا ايتىپ كەتتىم, زاڭ جوباسىن دايىنداعان جۇمىس توبىنىڭ «مەدياتسيا» تەرمينىن «ءمامىلەگە» اۋىستىرۋعا قارسىلىعىنىڭ باستى سەبەبى وسى جەردە جاتقان سەكىلدى.
بارشاعا بەلگىلى, بىزدە بارلىق زاڭداردىڭ جوباسى نەگىزىنەن ورىس تىلىندە دايارلانىپ, سودان كەيىن مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارىلادى. سوندىقتان قازىرگى قولدانىستا جۇرگەن كەيبىر زاڭداردى مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارعاندا كوپتەگەن قاتەلىكتەر كەتكەنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. سونداي قاتەلىك ازاماتتىق كودەكستى اۋدارعان كەزدە كەتكەن. ناقتىلاپ ايتسام, وسى كودەكستىڭ 7-بابىنىڭ 1) تارماقشاسىن ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارعاندا «سدەلكا» ءسوزى «كەلىسىم» دەگەن بالاماسى بولا تۇرا «مامىلە» دەپ اۋدارىلعان. ال ەندى زاڭداردىڭ يررارحيالىق ساتىسىندا كودەكستىڭ دارەجەسى جوعارى بولعاندىقتان, باسقا زاڭداردى قابىلداعان كەزدە دە «سدەلكا» ءسوزى «مامىلە» بولىپ, كودەكسكە سايكەس اۋدارىلا بەرگەن. مىنەكەي, «مامىلگە» قارسى پىكىر ايتۋشىلاردىڭ «بۇل ءسوز باسقا اسپەكتىدە قولدانىلادى» دەپ مەڭزەپ وتىرعانى كەزىندە اۋدارمادا كەتكەن وسى قاتەلىك جانە سول قاتەلىكتى مويىنداماۋ.
اۋدارمادا كەتكەن قاتەلىك دەگەندى مەن نەگە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرمىن؟ بىرىنشىدەن, كەزىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ع.ع.مۇساباەۆ پەن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ن.ت.ساۋرانباەۆتىڭ رەداكتسيالاۋىمەن 1981 جىلى شىعارىلعان «ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتە» «سدەلكا» ءسوزى «كەلىسىم, ىمىرالاسۋ», «ۆىگودنايا سدەلكا» «پايدالى كەلىسىم», «زاكليۋچيت سدەلكۋ» «كەلىسىم جاساۋ», دەپ اۋدارىلعان. شىنىندا دا, ءبىز ەشقاشان دا «ۆىگودنايا سدەلكا» دەگەندى «پايدالى مامىلە» دەپ ايتپايمىز», «پايدالى كەلىسىم» دەيمىز.
وسى ورايدا, ءماجىلىس دەپۋتاتى جاراسباي سۇلەيمەنوۆتىڭ: «وسىدان ون, جيىرما جىل بۇرىن كەيبىر سوزدەردىڭ بالامالارىن تابا الماعان ۋاقىت بولعان شىعار. بىراق, سولاي ەكەن دەپ وسى جولمەن جۇرە بەرۋ ءتىلدىڭ باعىن اشپايدى. سوندىقتان, ءبىز وسى قاتەلىكتى بىرتە-بىرتە تۇزەپ, زاڭداردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋىمىز كەرەك», – دەگەن ءسوزى دۇرىس ايتىلعان ءسوز.
ەندى داۋ تۋعىزىپ وتىرعان «مەدياتسيا» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا كەلەتىن بولساق, ول – لاتىننىڭ «mediare» ءسوزى, ورىسشالاعاندا «پوسرەدنيچەستۆو» ۇعىمىن بىلدىرەدى. ال قازاقشا ماعىناسى «دەلدالدىق, تاتۋلاستىرۋشىلىق, بىتىستىرۋشىلىك, مامىلەگەرلىك, ارااعايىندىق» دەگەنگە سايكەس كەلەدى. وكىنىشتىسى, دەپۋتاتتاردىڭ ورىندى ەسكەرتۋلەرىن وسى زاڭ جوباسىن دايىنداپ, زاڭ شىعارۋ ورگانىندا بايانداعان وكىلەتتى ورگان وكىلدەرى دە تۇسىنبەستىك تانىتتى.
قورىتا كەلگەندە ايتارىم, اسىقپاي, سابىر ساقتاپ, ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارىپ شەشىم قابىلداۋ كەرەك ەدى. اسىعىستىق تانىتىلدى. وسىندايدا قازاقتىڭ «اسىعىستا تۋعان بالانىڭ اتىن ابىر-سابىر قويادى» دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. ءازىل-قالجىڭ رەتىندە ايتا سالعان قازەكەمنىڭ وسى ءبىر ءسوزىنىڭ استارىندا اتان تۇيەگە جۇك بولارلىقتاي سالماقتى ماعىنا جاتقانداي. ولاي دەۋىمە جوعارىدا ايتىلعان «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭ جوباسى ايقىن دالەل.
عانيات ناسىروۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.