التىنكۇرەك جەل كوكتەمنىڭ كەلگەنىنەن حابار بەردى. قوستانايدا قار كوبەسى ءسوگىلدى. ءا دەگەنشە-اق قىر ءتوسى جالاڭاشتانىپ, توپىراق بۋسانىپ قالار كۇن دە الىس ەمەس. وتكەن جىلدىڭ قيىندىعىن ۇمىتپاعان ديقاندار بيىل كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنىڭ قامىن ەرتە باستان ويلاستىرىپ, ماسليحاتقا باسقوستى. وعان ادەتتەگىدەي اگروونەركاسىپ كەشەنىنە قاتىسى بار دەگەن ءىرى استىق كومپانيالارىنىڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ, اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمدەرىنىڭ, جەر قاتىناستارى جانە اۋماقتىق ينسپەكتسيا باسشىلارى مەن اۋدان, قالا اكىمدەرى جينالدى. باسقوسۋدا الدىمەن سوڭعى جىلدارداعى قۇرعاقشىلىق اۋىزعا الىندى. ءويتكەنى, بىرنەشە جىل قاتارىنان ىلعالدىڭ از ءتۇسۋى قوستاناي ءوڭىرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. وسى جيىندا وتكەن جىلدى قورىتىندىلاعان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرالى ءسادۋاقاسوۆ كوپتەن بەرى ءبىرىنشى رەت اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرۋ كولەمىنىڭ تومەندەگەنىن ايتتى. ءونىمنىڭ فيزيكالىق كولەمىنىڭ يندەكسى بىلتىر 2009 جىلعا قاراعاندا 81 پايىز بولدى. اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىگى كەمىپ, نەسيەلىك قارىز كوبەيدى. ءبۇگىندە كرەديتورلىق قارىزدىڭ كولەمى 34 ميلليارد تەڭگەنى جوبالاپ وتىر. ءوتكەن جىلى رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن وبلىستاعى قۇرعاقشىلىقتان اسا زارداپ شەككەن 36 شارۋاشىلىققا نەسيەنىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ ءۇشىن 2 ميلليارد تەڭگە كومەك بەرىلدى. وسى سالاداعى قارقىننىڭ ءباسەڭدەگەنى تەحنيكانى جاڭارتۋدان دا ءبىلىندى. ەگەر 2008 جىلى وبلىستا 22 ميلليارد تەڭگەگە تەحنيكا ساتىپ الىنسا, كەلەسى جىلى وعان 10 ميلليارد تەڭگە جۇمسالعان, ال وتكەن جىلى تەحنيكانى جاڭارتۋعا جۇمسالعان قارجى 3 ميلليارد تەڭگەگە قۇلدىرادى.
مەملەكەتتىك كومەك اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا جىل سايىن كوبەيمەسە ازايعان جوق. بۇگىنگە دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بيىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا ارناپ بولىنگەن 12,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ جارتىسىنا كەلىسىم-شارت جاسادى. نەگىزى, جالپى رەسپۋبليكا ەكونوميكاسى ورلەي باستاعان 2004 جىلدان باستاپ وبلىس اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ 8 ەسە كوبەيگەن ەكەن, اسىرەسە, سونىڭ ىشىندە ءوندىرىستىڭ جەكە سالالارىن سۋبسيديالاۋ ءوسىپ وتىرعان.
ۇستىمىزدەگى جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىنە ءبولىنگەن ينۆەستيتسيا 22 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە, ديقانداردان بيداي ساتىپ الۋعا, جانار-جاعارماي ءۇشىن, تىڭايتقىش, حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جانە مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن بولىنگەن سۋبسيديا كولەمى دە جەتكىلىكتى.
وتكەن جىلعى قۋاڭشىلىقتان كەيىن كوپشىلىكتى بيىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارى قالاي وتپەك, اسىرەسە, ءداندى داقىلدار كولەمى قانشا بولادى دەگەن ماسەلەلەر ويلانتاتىنى راس. الداعى كوكتەمدە قوستانايلىق ديقاندار 4 ميلليون 565 مىڭ گەكتار جەرگە ءدان سىڭىرمەك. بۇل وتكەن جىلعا قاراعاندا 137 مىڭ گەكتارعا ارتىق. ال رەسپۋبليكا بويىنشا ەگىس كولەمى بيىل 397 مىڭ گەكتارعا ازايىپ وتىرعاندا, قوستاناي وبلىسىندا سەبىلەتىن استىق كولەمى ەلىمىزدەگى بارلىق كولەمنىڭ ءتورتتەن بىرىنەن اسادى. وبلىستا بيداي القابى جالپى ءداندى داقىلدار كولەمىنىڭ 94 پايىزىن قۇرايدى. سوڭعى ءۇش جىلدا رەسپۋبليكا ەكسپورتقا شىعارعان استىق پەن ۇننىڭ 36 پايىزىن قوستاناي وبلىسىنىڭ بەرۋى وسىنداي القاپ كولەمىنىڭ ارقاسى ەكەنى دە ايان.
قوستانايلىق ديقاندار سوڭعى جىلدارداعى, اسىرەسە, بىلتىرعى جەردىڭ اپشىسىن قۋىرعان قۇرعاقشىلىققا ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا قارسى تۇرا ءبىلدى. وبلىستا بۇل ءادىستى ديقاندار سەگىز جىلدان بەرى پايدالانىپ كەلەدى. وسىنداي وزىق جۇمىس ءادىسى بولماعاندا جاز بويى تامشى تامباعان القاپتاردىڭ گەكتار اينالىمى 8 تسەنتنەردەن كەلمەس ەدى. ءۇستىمىزدەگى جىلى وسى جاڭا تەحنولوگيامەن وڭدەلەتىن القاپ تاعى دا 100 مىڭ گەكتارعا كوبەيتىلىپ, ول بارلىق استىق كولەمىنىڭ 91 پايىزى بولماق.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قوستاناي وڭىرىنە قار بىلتىرعىدان مول تۇسكەن. الايدا, بۇل ناۋقان بويى ىلعال جەتكىلىكتى بولادى دەگەن ءسوز ەمەس. دەگەنمەن, مەملەكەتتەن جەڭىلدىكتەر الىپ وتىرعان, سول ارقىلى تەحنيكاسىن, تىڭايتقىشىن, جانار-جاعار مايىن دايىنداپ الاتىن ديقاندار كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا قۇلشىنىپ وتىر. تابيعات-انا جاڭبىرىن اياماسا, ۇستىمىزدەگى جىلى استىقتىڭ ءتۇسىمى از بولمايتىنىنا ولار بەك سەنىمدى.
دەگەنمەن, ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاسايتىن تەك استىق قانا ەمەس, كارتوپ, كوكونىس ءجانە مايلى داقىلدار ەكەنىن بىلتىرعى قۇرعاقشىلىق جىل كورسەتىپ بەردى. ءتىپتى مال شارۋاشىلىعىنداعى جەمدىك بازانىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ەكپە شوپتەردىڭ دە ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىنا قانشالىقتى قاتىسى بارلىعىن, ماڭىزدى ەكەنىن قۇرعاقشىلىق جاقسىلاپ ەسكە سالدى. وتكەن جىلى جاڭبىردىڭ از جاۋىنا بايلانىستى كارتوپ شىعىمى شامالى بولدى. سونىڭ سالدارىنان بۇگىندە بازار باعاسى ۇشىپ تۇر. ال قويمادا كارتوپ پەن كوكونىستىڭ جەرگىلىكتى ءتۇرلەرى مول دەپ ەشكىم ايتا المايدى. جىل بويى وبلىستا تۇتىنۋعا مولىنان جەتۋ ءۇشىن 62 مىڭ توننا كارتوپ, 65 مىڭ توننا كوكونىس ءوندىرىلۋى كەرەك. وتكەن جىلى وبلىستا شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىق ءتۇرى 151 مىڭ توننا كارتوپ, 59 مىڭ توننا كوكونىس جيناعان. ونىڭ ىشىندە 25 مىڭ توننا كارتوپتى, 11 مىڭ توننا كوكونىستى ارنايى مامانداندىرىلعان شارۋاشىلىقتار وندىرگەن. ءبىر قاراعاندا, كارتوپ جەتكىلىكتى جينالعان ءتارىزدى, بىراق ازىقتىڭ بۇل ءتۇرىن وسىرۋمەن ارنايى مامانداندىرىلعان شارۋاشىلىقتار اينالىسپاي, ونىڭ گەكتارىن كوبەيتپەي مولشىلىقتىڭ اۋىلى الىس ەكەنى بەلگىلى بولدى. وبلىستا كارتوپ جاقسى ونەتىن سارىكول, قارابالىق, مەڭدىعارا جانە اۋليەكول, تاران, قوستاناي اۋداندارىندا القاپ تارىلىپ كەتكەن. الايدا, بيىل كارتوپ القابىن 132 گەكتار, كوكونىس تۇرلەرىن 120 گەكتار جەرگە كوبەيتۋ بۇگىنگى كۇن سۇرانىسىن وتەي الادى دەۋ قيىن.
– قۇرعاقشىلىققا بايلانىستى وتكەن جىلى كارتوپ از جينالدى جانە ونىڭ تاپشىلىعى بۇگىنگە دەيىن ءبىلىنىپ وتىر. وعان بازار نارقى كۋا. ءبىز جەدەل قابىلداعان شارالار وبلىستاعى جاعدايدى تۇزەتتى. وبلىستا الداعى بەس جىلعا ارنالعان باعدارلاما كارتوپ پەن كوكونىس مولشىلىعىن جاسايتىن بولدى. القاپتى كەڭەيتۋمەن قاتار تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ, جىلىجايلار, ازىقتى ساقتايتىن قويمالاردىڭ زاماناۋي قۇرىلىستارىن سالۋدى جانە ۇقساتۋدىڭ ينفراقۇرىلىسىن دامىتۋدى شەشەتىن بولامىز, – دەدى وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين.
سوڭعى جىلدارداعى قۇرعاقشىلىق پەن بيىلعى قىستاعى جەم-ءشوپتىڭ تاپشىلىعى كوپجىلدىق, بىرجىلدىق ءشوپتەرگە كوڭىل بولۋگە ءماجبۇرلەپ وتىر. وبلىستا كوپ جىلدان بەرى كۇتىلمەگەن شابىندىقتار ازىپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە ءشوپ تۇقىمى دا جەتكىلىكسىز. كوپجىلدىق ءشوپ تۇقىمىن شىعارۋمەن «قارابالىق», «ارقالىق» اۋىل شارۋاشىلىعى ءتاجىريبە ستانسالارى مەن «قازاق تۇلپارى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى اينالىسادى. دەگەنمەن, بۇل جەتكىلىكتى ەمەس. تۇقىم دەمەكشى, استىق القاپتارىنىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى بيىل 581 مىڭ توننا تۇقىم قاجەت. ونىڭ 562 مىڭ تونناسى قولدا بار.
– حالقىمىز قانداي قيىنشىلىق جىلداردا دا قويماسىنداعى تۇقىمعا تيمەگەن. جاقسى, ساپالى تۇقىم – كەلەر جىلعى مول ءونىم كەپىلى. سوندىقتان, تۇقىم جەتكىلىكسىزدىگى بولماۋى كەرەك. بۇل استىقپەن قاتار, كارتوپقا, كوكونىس پەن كوپجىلدىق شوپتەرگە دە قاتىستى, – دەدى سەرگەي كۋلاگين.
وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىندا بيداي ءۇشىن 16 مىڭ توننا تۇقىم جەتكىلىكسىزدىگى بايقالادى. الدىن الا قاراستىرىلعان شارالارعا بايلانىستى ونىڭ شەشىمى دە ۋاقتىلى تابىلادى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا ديقاندار دايىندىعى جاقسى. قالعانىن تابيعاتتىڭ كوكتەن جاۋار نۇرى بىلەدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.