ماتەماتيكاعا قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋ جولى

«وقىتۋ باعدارلامالارىن سىني ويلاۋ قابىلەتىن جانە ءوز بەتىمەن ىزدەنۋ داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتاۋ قاجەت» پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان

بۇگىندە بالالاردىڭ دارىن­دىلىعىنا مۇددەلىلىك وتە جو­عارى, ويتكەنى, قوعامعا بىرەگەي, شى­عارماشىل تۇلعالار قاجەت. جا­ڭالىق اشۋعا, بولمىستىڭ ەڭ سىرلى قۇپيالارىن ۇعى­نۋعا قۇش­تارلىق مەكتەپ تا­بال­­دى­رىعىنان باستاۋ الادى. سول سە­بەپ­تى, عى­لىم­نىڭ جانە تەح­ني­­كانىڭ ءتۇر­لى سا­لا­سىنا قى­زى­عۋشىلىق تانى­تا­تىنداردىڭ بار­لى­عىن مەكتەپتەن باستاپ انىقتاۋ, ولاردىڭ جوس­پارلارى مەن ارماندارىن ءجۇ­زەگە اسىرۋعا كومەكتەسۋ, وقۋ­شىلارعا عىلىمداعى ىزدەنىس جولىن كورسەتۋ, وزدەرىنىڭ قابى­لەتتەرىن ومىردە تولىعىراق اشا بىلۋگە كومەكتەسۋ ماڭىزدى. «دارىندىلىق» تەرمينى نەنى ءبىل­دى­­رەدى؟ دارىندى ادامدار تۋرالى كوبىنەسە ولاردا «ۇشقىن» بار دەپ جاتادى, الايدا, وسى ۇشقىننان جالىن لاۋلاپ جانۋ ءۇشىن ەداۋىر كۇش سالۋ قاجەت. ءداستۇرلى وقىتۋ بارىسىندا وقۋ­شى­لاردىڭ جەكە ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىم­دەلۋگە مۇمكىندىك بولمايدى, سوندىقتان دارىندى وقۋشى نازاردان تىس قالىپ قويادى. وقۋشىنىڭ قىزىعۋشىلىعى, تانىمپازدىق قاجەتتىلىگى, اسىرەسە, جو­عارى سى­نىپ­تار­دا بىرتە-بىرتە باسىلا بەرەدى, سەبەبى, دارىندى بالا تانىمدىق دا­مۋىنىڭ دەڭگەيى بويىنشا ءوزىنىڭ قۇر­داس­تارىنان الدا بولادى. دارىندى وقۋ­شىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قارقىنى باسقا وقۋشىلارمەن سالىستىرعاندا وتە شاپشاڭ. ەڭ الدىمەن,  سىنىپتاعى وقۋشى­لاردىڭ جەكە ەرەكشەلىكتەرىن زەردەلەپ الۋ ماڭىزدى. سودان سوڭ ءۇش باعىتتا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ءبىرىنشىسى, بالالارمەن  ءارتۇرلى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋ. ءارتۇرلى دەڭ­گەي­لىك تاپسىرمالار قولدانۋ (ۇيرەتۋ جانە باقىلاۋ). وقۋشىنىڭ ءوزىن جانە ءوزىنىڭ سىنىپتاستارىن باعالاي الۋى, «3», «4» جانە «5» باعالارىنا ءساي­كەس نەنى ءبىلۋى قاجەت ەكەندىگىن ءتۇ­سىنۋى كەرەك. I دەڭگەي – وقۋلىقتا ماز­مۇن­دالعان نەمەسە مۇعالىم كورسەتىپ بەرگەن رەتتە وقۋشىلاردىڭ بىلىمدەرىن جاڭعىرتۋعا بەرىلەتىن تاپسىرمالار («3» باعا). II دەڭگەي – قايتالاناتىن وقىتۋ جاعدايىندا ءبىلىمىن جانە داعدىلارىن ۇلگى بويىنشا قولدانۋعا ارنالعان تاپسىرمالار  («4» باعا). III دەڭگەي – جاڭا وقۋ جاعدايىندا ءبىلىمىن جانە داعدىلارىن قولدانۋعا ارنالعان شىعارماشىلىق تاپسىرمالار («5» باعا). ءارتۇرلى دەڭگەيلىك تاپسىر­مالاردى تەك ساباقتا عانا ەمەس, ءۇي تاپسىرماسى تۇرىندە قولدانۋ قاجەت. ەكىنشىسى, ءوز بەتىمەن جۇمىس ىستەۋ­گە ۇيرەتۋ. وقۋلىقپەن, قوسىمشا ادە­بيەت­پەن ءوز بەتىمەن ءبىلىمىن جەتىل­دىرۋگە ۇيرەتۋ, زەرتتەۋ جۇمىسىن وتكىزۋ. ءۇشىنشىسى, زەرتتەۋ جۇمىسىنا ءۇي­رەتۋ. زەرتتەۋ ەلەمەنتتەرى بار تاپ­سىر­­مالار, دامىتۋشى تاپسىرمالار قول­دانۋ. ون­داي تاپسىرمالاردى سى­نىپتىڭ بار­لىق وقۋشىلارىنا قو­سىم­شا تاپ­سىر­ما رەتىندە ۇسىنۋعا بو­لادى, الايدا, دارىندى بالالار ءۇشىن بۇل تاپسىرمالار مىندەتتى بولۋى ءتيىس  (ونداي تاپسىرمالاردى ورىن­داۋ «5» بالمەن باعالانادى, ەگەر وقۋشى قاتە جىبەرگەن بولسا باعا قويىلمايدى.) وقۋشىلارعا جۇيەلى تۇردە  شىعار­ماشىلىق جۇمىستار ۇسىنىپ وتىرۋ: ەسەپ, ءمان قۇرۋ, سوزجۇمباق, رەبۋس, اناگرامما. بۇل باعىتتا جوبالاردى جاساقتاۋ كوپ مۇمكىندىك بەرەدى.  جوبا­نىڭ تاقىرىبىن تاڭداۋ زەرتتەۋگە قا­تى­سۋشىلارعا پايدالى بولۋى قا­جەت. تاقىرىبى قاتىسۋشىلارعا قىزىق­تى بولعانى ءجون. ونىڭ تۇسىنىكتى جانە دە ماسەلەسى بالالاردىڭ جاس ەرەكشە­لىكتەرىنە سايكەس بولۋى قاجەت – ىنتا مەن مۇمكىندىكتىڭ بايلانىسۋى (قاجەتتى قۇرالدار مەن ماتەريالداردىڭ بولۋىن ەسكەرۋ قاجەت). بالا ءوزىن تابىستى سەزىنۋى ءۇشىن العا قويعان ماقساتقا جەتكىزەتىن جولداردى تابۋىنا كومەكتەسكەن دۇرىس. وقۋشىلاردى العان اقپاراتتارىن تالداۋعا ءۇي­رەتۋ, ماڭىزدىسىن ايى­رىپ الىپ, قو­سال­قىسىن الىپ تاستاۋ. ناتيجەنى ۇسىنۋ. بۇل ەلەكتروندى پرە­زەنتاتسيا نەمەسە قۇجات, ماكەت, كىتاپ­شالار ءتۇ­رىندە بولۋى مۇمكىن.  الايدا, ەڭ باس­تىسى – قورعاۋ. قورعاۋ – زەرتتەۋ جۇ­مىسىنىڭ ءتاجى. بۇل كوپشىلىكتى قا­جەت ەتەدى. كوپشىلىك الدىندا قور­عاۋ العان اقپاراتتى مازمۇنداۋعا ءۇي­­رە­تەدى, وزگە پىكىرلەردى بىلەدى, ءوز كوز­­قارا­سىن دالەلدەۋگە ۇيرەتەدى. باس­تاپ­قى كەزەڭدەردە جوبانى قورعاۋ سى­­نىپتا وتكىزىلەدى. ەڭ قىزىقتى ءجا­نە ەڭ جاقسى جۇمىستار مەكتەپ كون­فە­رەنتسيالارىنا جىبەرىلەدى. زەرتتەۋ جۇ­مىسى وقۋعا ىنتالاندىرادى, وعان شىعارماشىلىق سيپات بەرەدى ءجا­نە وسى­لايشا وقۋشىلاردى ءوزىنىڭ تا­نىم­­دىق قى­زمەتىن ۇيىمداستىرۋعا, شى­عار­ما­شى­لىق مۇمكىندىكتەرىن دامى­تۋعا  ىن­تا­لاندىرادى. دارىندى بالالارمەن جۇمىس ءجۇر­گىزۋدە ساباق ۇستىندە جانە ساباقتان تىس ۋاقىتتا جەكە جۇمىسقا ماڭىز بە­رىلەدى. وقۋشىلار ساباق ۇستىندە ءوز بە­تىمەن تاپسىرما ورىنداپ جاتقان كەزدە جەكەلەگەن وقۋشىلارمەن جۇ­مىس جۇرگىزۋگە بولادى. الايدا, بۇل جەتكىلىكسىز. وقۋشىلاردى وليمپياداعا ماقساتتى دايىنداۋ ءۇشىن قوسىمشا ساباقتاردا, فاكۋلتاتيۆتەردە, ءۇيىر­مەلەردە نەمەسە قوسىمشا ادەبيەتتەر بويىنشا ءوز بەتىنشە وقۋ ءۇشىن وليمپيادا تاپسىرمالارىنىڭ ءارتۇرلى ۇلگىلەرىن بەرۋگە بولادى. ولار: لوگيكالىق ەسەپ­تەر, ماتەماتيكالىق  رەبۋستار, ين­ۆا­ريانتتار, ديريحلە ءپرينتسيپى, گەومەتريالىق  ەسەپتەر, اريفمەتيكالىق ەسەپتەر, ءماتىندى ەسەپتەر, سوڭىنان شى­­عا­رىلاتىن, قۇيۋعا ارنالعان, ولشەۋ­گە ارنالعان, قوزعالىسقا, ۇتىمدى جاع­دايلار ەسكەرىلەدى. وقۋشىلارمەن, ونىڭ ىشىندە دارىندى بالالارمەن جەكە جۇمىستار جۇرگىزۋگە ساباق ۇستىندە جانە ساباقتان تىس ۋاقىتتا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار قولدانۋ قوسىمشا ءمۇم­كىندىكتەر بەرەدى. CD-ديسكىلەردە دايىن, سونىمەن قاتار, مۇعالىمنىڭ ءوزى نەمەسە وقۋشىلار دايىنداعان رەسۋرستار قولدانۋ, وقۋشىلارعا وڭتايلى قار­قىنمەن جۇمىس ىستەۋگە, كۇردەلىلىگى ءار­تۇر­لى دەڭگەيدەگى, ونىڭ ىشىندە, دامى­تۋشى جانە زەرتتەۋ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, باقىلاۋ ءوز ۋاقىتىندا جۇرگىزىلىپ تۇرادى. وقۋشىلاردىڭ ماتەماتيكالىق دايىندىعىن كوتەرۋگە  عالامتوردى پاي­دالانۋ اسا كوپ مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى. دارىندى بالالارمەن جۇمىس ءتيىمدى بولۋى ءۇشىن مىقتى وقۋشىلارمەن جۇمىس جۇرگىزۋگە قوسىمشا ساعاتتار  ءبولۋ قا­جەت. بارلىق مۇعالىمدەر سياقتى مەن دە دارىندى وقۋشىلاردى انىقتاپ, ولار­دىڭ قابىلەتتەرىن دامىتۋ بويىن­شا جۇمىستار جۇرگىزەمىن. دارىن­دى بالالاردىڭ پورترەتىمەن ءوز وقۋ­شى­لارىمدى سالىستىرىپ, قايسى بولماسىن بارلىق بالالاردىڭ نەگىزىنەن ءبىر سالادا قابىلەتى بار ەكەنىن كورەمىن. شالۆا اموناشۆيلي ايتقانداي, «ءار بالادا – كۇن بار, تەك وعان جارىق بەرۋگە ءمۇم­كىندىك بەرىڭدەر». قازىرگى زاماناۋي جانە ءداستۇرلى وقىتۋ تەحنولوگيالارىن قول­دانا وتىرىپ, ساباق ۇستىندە جانە ساباقتان تىس ۋاقىتتا بۇل بالالارمەن ماتەماتيكالىق باعىتتا جۇمىس ءجۇر­گى­زەمىن. وقىتۋ ۇدەرىسى ساباقتا جاي­لى جاعداي جانە جاقسى جۇمىس ميك­روكليماتىنان قۇرىلادى. نەگىزگى تا­قىرىپتاردى وقۋ بارىسىندا بالالارعا ەسەپتەردى ءتۇرلى جولدارمەن شىعارۋ, ەرەكشە ەسەپتەر شىعارۋ تاپسىرىلادى. وڭتايلى تاسىلدەرىن تاڭداپ الىپ وسى ەسەپتەردىڭ شەشىلۋىن تالدايمىز. مۇعالىمنىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى – بالالاردى ويلاۋعا ۇيرەتۋ. سول سەبەپتى, وقۋشىلاردىڭ زەرتتەۋ قىزمەتى ءپان بويىنشا سىنىپتان تىس جۇمىستىڭ ەڭ ءساتتى تۇرلەرىنىڭ بىرىنەن سانالادى. ماتەماتيكادان زەرتتەۋ قىزمەتىن ۇيىم­داستىرۋ بارىسىندا ءبىز اقپاراتتىق تەحنولوگيالار قولدانامىز. مەنىڭ ويىمشا, مەكتەپتە زەرتتەۋ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا مۇعالىمنىڭ شەشۋىنە تۋرا كەلەتىن ەڭ كۇردەلى ماسەلە – زەرتتەۋ ءۇشىن  قىزىقتى تاقىرىپتار تابۋ. وقۋشىنىڭ ءوزى زەرتتەيتىن تاقىرىپتى تاڭداپ, تاۋىپ الۋى مۇعالىمگە ارمان. كەز كەلگەن بالانىڭ دامۋى, ونىڭ ىشىندە دارىندى بالانىڭ دامۋى دا, تەك مەكتەپ جۇمىسىمەن انىقتالمايدى جانە انىقتالماۋى ءتيىس. بۇعان وتباسى دا مۇددەلى بولعانى ابزال. سىنىپتا اتا-انالارمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە  باعىتتالعان ءىس-شارالار جۇيەسى قالىپ­تاسقان. اتا-انالار ءبىزدىڭ گيمنازيا ءومى­رىنە تانىمدىق, شىعارماشىلىق ءجا­نە سپورتتىق ءىس-شارالار ارقىلى قا­تىسادى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, دارىندى بالالاردى وقىتۋدا پروب­لەمالار جانە ىسكە اسىرىلماعان مۇمكىندىكتەر بار. دارىندى بالالارمەن كوپ جىلداردان بەرى جۇمىس ىستەي كەلە, بالالار تالانتىنىڭ ءدانى قۇنارلى توپىراققا تۇسكەنى وتە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل رەتتە وقۋشى مۇمكىندىگىنىڭ دامۋىنا جاعداي جاساي الاتىن اقىلدى, زەيىندى ۇستازدىڭ ءرولى جوعارى بولماق. گۇلفايرۋز بيسەنعاليەۆا, اتىراۋ وبلىستىق دارىندى بالالارعا ارنالعان ينتەرناتتىق مەكەمەسى بار ۇلتتىق گيمنازيا مۇعالىمى سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»