اقش-قا ساپارى اياسىندا امەريكالىق The National Interest جۋرنالىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ماقالاسى جاريالاندى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
الەم تۇراقتىلىق اسا قات ستراتەگيالىق رەسۋرستاردىڭ بىرىنە اينالعان داۋىرگە قادام باستى. قاقتىعىستار كوبەيىپ, گەوساياسي تەكەتىرەس شيەلەنىستى. ال حالىقارالىق ينستيتۋتتار كەرەعارلىق, پولياريزاتسيا جانە قوعام سەنىمىنىڭ تومەندەۋى سالدارىنان ءجيى تىعىرىققا تىرەلەدى.
ونداعان جىل بويى جاھاندىق ساياسات گلوباليزم تۇجىرىمىنا ساي ءوربىدى. باستاپقىدا بۇل باعىت قاتە ەمەس ەدى. ونىڭ اۋەلدەگى ءوزارا بايلانىسقان ءارى ينكليۋزيۆتى حالىقارالىق ءتارتىپ قۇرۋ ماقساتى, تىم بولماعاندا, قاعاز جۇزىندە اقىلعا قونىمدى ءارى سىندارلى سيپاتتا بولعان ەدى.
دەگەنمەن ۋاقىت وتە كەلە بۇل يدەيا بۇرمالانىپ كەتتى. جاۋاپكەرشىلىكتەن جۇرداي ينكليۋزيۆتىلىك, شەكتەۋسىز ەركىندىك سەكىلدى يدەولوگياعا شامادان تىس بوي الدىرعان العىشارتتار مەن مورالدىق ۇستەمدىككە (نەمەسە ەرەكشەلىككە) نەگىزدەلگەن مودەلگە اينالدى. ال دەربەس قوعامداردىڭ, پراگماتيك ساياساتكەرلەردىڭ جانە اقىل-پاراساتقا سۇيەنەتىندەردىڭ كوزقاراسىن ەشكىم ەلەگىسى كەلمەدى.
ناتيجەسىندە جاھاندانۋ (گلوباليزم) جۇزدەگەن ميلليون الەم حالقىنىڭ كوز الدىندا بىرتىندەپ لەگيتيمدىلىگىنەن ايىرىلدى.
بۇل سەنىم وزدىگىنەن جوعالعان جوق. وعان مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردا, حالىقارالىق قۇرىلىمداردا جانە جەتەكشى ەلدەردىڭ ساياسي جۇيەلەرىندە تامىر جايعان, بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمداعى جەمقورلىق فاكتىلەرىنىڭ اشكەرەلەنۋى تۇرتكى بولدى. تانىمال ساياسي قايراتكەرلەردىڭ وسىنداي پاسىق ارەكەتتەرگە بارۋى سولشىل يدەولوگيالىق باعدارلامالارمەن بايلانىستى ۇكىمەتتەرگە دەگەن كۇدىك-كۇماندى ودان سايىن كۇشەيتىپ جىبەردى.
قازىرگى حالىقارالىق احۋالعا وراي پراگماتيزم مەن رەاليزمگە زارۋلىك ارتىپ كەلەدى. بۇل بەتبۇرىس, اسىرەسە, ميۋنحەندە وتكەن كونفەرەنتسيادان انىق بايقالادى. وندا ءسوز سويلەگەن كەيبىر باتىس كوشباسشىلارىنىڭ سالماقتى ويلارىنىڭ استارىنان قاراپايىم شىندىق اڭعارىلادى: ۇلتتىق مۇددەلەردى ەلەمەۋگە بولمايدى, ەگەمەندىكتى قولايسىزدىق رەتىندە قاراستىرۋ دۇرىس ەمەس, ال يدەولوگيالىق دوگما ارقىلى تۇراقتىلىققا قول جەتكىزە المايسىڭ.
الەم ىنتىماقتاستىقتان باس تارتپايدى. ول يلليۋزيادان شارشادى. جاڭادان قالىپتاسىپ كەلە جاتقان دوكترينا بارىنشا تۇسىنىكتى: ءتارتىپ زاڭ ۇستەمدىگىنە, جاۋاپكەرشىلىككە, تۇسىنىكتى مىندەتتەمەلەرگە جانە مادەني ءارى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلۋگە ءتيىس. بۇل – وقشاۋلانۋ ەمەس. بۇل – ساياسي كەمەلدىلىك.
ەسكى مودەلدىڭ قاۋقارسىزدىعىن قاقتىعىستاردى رەتتەۋدەن بايقادىق. حالىقارالىق قاۋىمداستىق بىتپەيتىن كەلىسسوزدەرگە, دەكلاراتسيالار جانە كونفەرەنتسيالارعا تىم كوپ ۋاقىت جوعالتتى. ولاردىڭ كوبى سيمۆوليكالىق مالىمدەمەلەردەن ءارى اسا المادى. ناتيجەسى بارشاعا ءمالىم: ورىندالمايتىن كەلىسىمدەر, ناقتى ناتيجەگە ۇلاسپايتىن ديپلوماتيا جانە بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزە المايتىن بىتىمگەرلىك پروتسەستەر. الەم مۇنداي تاسىلگە ەندى جۇگىنە المايدى.
ءدال سول سەبەپتى پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ءارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تولىق قولداۋىنا يە بولعان بەيبىتشىلىك كەڭەسىن العا باستايتىن قادام دەۋگە بولادى. بۇل – تولاسسىز پىكىرتالاسقا ارنالعان كەزەكتى الاڭ ەمەس. بۇل – اسىرەسە گازا سەكتورىندا جانە تاياۋ شىعىستا ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋدى كوزدەيتىن پراكتيكالىق باستاما.
اتالعان باستامانىڭ ەڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – ونىڭ لوگيكاسىندا. اق ءۇي شىن مانىندە تىڭ ءتاسىل ۇسىندى: ياعني ءوزىن-ءوزى سارقىعان ساياسي فورمۋلالاردى قايتالاۋدىڭ ورنىنا, «بەيبىتشىلىككە تەك ورنىقتى ەكونوميكالىق دامۋ ارقىلى جەتۋگە بولادى» دەگەن ايقىن ءارى ورىندالۋى ىقتيمال تۇجىرىمدى العا تارتتى. باسقاشا ايتقاندا, بەيبىتشىلىك جاي ۇران ەمەس, جوبا رەتىندە قاراستىرىلادى. ينفراقۇرىلىم سالۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ جانە قاقتىعىستىڭ ورشۋىنە سىلتاۋ دا, سەبەپ تە قالدىرمايتىن كەلەشەكتىڭ قامى وسى يدەيانىڭ اياسىنا كىرەدى. جاڭاشا تاسىلىمەن جانە ءورشىل ماقساتىمەن ەرەكشەلەنەتىن بۇل باستاما حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قۇرمەتى مەن نازارىنا لايىق.
قازاقستاندا پرەزيدەنت ترامپتىڭ ستراتەگياسىمەن بايلانىستى ساياسي قاعيداتتارعا وڭ كوزقاراس قالىپتاسقان. قوعامدا جانە ساراپشىلار اراسىنداعى ءتۇرلى پىكىرتالاستاردا ونىڭ ارەكەتى اقىلعا قونىمدى, ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ, ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ جانە سوعىستى سوزبالاڭعا سالماي, تەزىرەك اياقتاۋ نيەتى رەتىندە قابىلدانادى.
بۇل ۇستانىمداردىڭ كەڭىنەن قولداۋعا يە بولۋىنىڭ سەبەبى, كوپتەگەن قوعامنىڭ ىشكى قالاۋى سول, ياعني قاۋىپسىزدىكتى, تۇراقتىلىقتى قالايدى, ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى اياقاستى بولماسا ەكەن دەيدى. قازاقستان بۇل باعىتتى ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە قولدايدى. سوندىقتان ءبىز بەيبىتشىلىك كەڭەسىنە قوسىلىپ, ونىڭ قىزمەتىنە ناقتى ىسپەن قولداۋ كورسەتۋ جونىندە شەشىم قابىلدادىق.
بۇل – قازاقستاننىڭ يبراھيم كەلىسىمىنە قوسىلۋ شەشىمىنىڭ قيسىندى جالعاسى. جاي عانا ديپلوماتيالىق يشارا ەمەس, ستراتەگيالىق تاڭداۋ. قازاقستان ءاردايىم تەڭگەرىمدى ءارى سىندارلى ۇستانىمدى ساقتاپ كەلەدى. ءبىز يزرايلمەن بەرىك قارىم-قاتىناس ورناتتىق. الايدا پالەستينا حالقىن دا دايەكتى تۇردە قولداپ كەلەمىز. بەيبىتشىلىك ورناتۋدىڭ جالعىز جولى – «قوس حالىق ءۇشىن ەكى مەملەكەت» فورمۋلاسى دەپ سانايمىز. ءبىز بۇل شەشىمدى قابىلداعاندا, ءبىر جاعىنان, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە وزىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋ سەكىلدى ۇلتتىق مۇددەمىزدى دە ەسكەردىك. ودان كەڭىرەك الىپ قاراساق, مۇسىلمان جانە ەۆرەي قاۋىمدارى اراسىنداعى ديالوگتى كەڭەيتۋگە سەپتىگىمىز تيەر ۇمىتتەنەمىز.
وسى قادامنىڭ ءبارى قۇراما شتاتتارمەن سەرىكتەستىگىمىزدى بۇرىنعىدان دا نىعايتا تۇسەدى.
قازاقستان مەن اقش ءوزارا قۇرمەتكە جانە تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن سان قىرلى سەرىكتەستىكتى جولعا قويدى. امەريكالىق كومپانيالار ۇزاق جىلداردان بەرى, اسىرەسە, ەنەرگەتيكا سەكتورىندا ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى ينۆەستورلارى قاتارىنا كىرەدى.
بۇگىندە ىنتىماقتاستىعىمىز اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق مينەرالدار, تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم, وزىق ءوندىرىس, لوگيستيكا جانە يننوۆاتسيالار سەكىلدى جاڭا باعىتتاردا قانات جايىپ كەلەدى. تاياۋدا امەريكالىق Cove Capital كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, الەمدەگى ەڭ ءىرى ۆولفرام كەن ورنىن يگەرۋ جوباسىن قولعا الدىق. وسى ءۇردىستى ودان ءارى نىعايتىپ, قوس حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن امەريكالىق سەرىكتەستەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناستى جالعاستىرۋعا نيەتتىمىز.
سوڭعى جىلدارى ءبىز جاڭعىرۋ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە الەمدىك نارىقتارعا شىعۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرا باستادىق. ينۆەستيتسيالىق احۋال ەداۋىر وڭالدى. قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك بازانى جاقسارتتىق جانە وڭىرلەر اراسىنداعى كولىك بايلانىسىن كۇشەيتتىك. ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمى 15 مىڭ اقش دوللارىنا جەتتى. ەلىمىز ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ەكونوميكا رەتىندە جەتەكشى ءرولىن ايقىنداي ءتۇستى.
ماقساتىمىز ايقىن: ءبىز تەحنولوگياعا, يننوۆاتسياعا جانە جوعارى دەڭگەيلى ادام كاپيتالىنا نەگىزدەلگەن زاماناۋي ەكونوميكا قۇرىپ, ازيا مەن ەۋروپانى جالعايتىن ماڭىزدى كولىك-لوگيستيكا دالىزىنە اينالعىمىز كەلەدى.
بۇدان بولەك, ءبىز تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا, مەملەكەتتىك سەكتوردى جاڭعىرتۋعا جانە جاساندى ينتەللەكتىنى تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالاسىنا كەڭىنەن ەنگىزۋگە بەلسەندى كىرىستىك. بۇل – جاي عانا ابستراكتىلى ارمان ەمەس, زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرەتىن, باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ۇلتتىق ستراتەگيامىزدىڭ ارقاۋى.
ەكونوميكالىق ورلەۋ جولىندا تەرەڭ ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار جۇرگىزىلىپ جاتىر. الماعايىپ زامان مەن جاھاندىق سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا قازاقستان ءوز تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى ساياسي جاڭعىرۋ كەزەڭىن باستان وتكەرۋدە. ءبىز «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەلدەن تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭدىك جۇيەسى كۇشەيتىلگەن مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىنە كوشپەكپىز.
بۇل جاڭعىرۋ باعدارلاماسى جاقىن ارادا ماڭىزدى مەجەگە قادام باسادى. قازاقستان مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى نىعايتۋعا, جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋعا جانە بولاشاقتىڭ قامى ءۇشىن مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ اناعۇرلىم ورنىقتى جانە بەرىك جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ بويىنشا ۇلتتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋگە دايىندالىپ جاتىر.
بۇگىنگى حالىقارالىق ورتادا سەنىم سوزبەن ەمەس, جۇيەلى ءىس پەن جاۋاپكەرشىلىك ارقىلى ايقىندالادى. مىندەتتەمەلەرىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن, اشىق ارەكەت ەتەتىن جانە ناقتى ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلاتىن ەلدەر عانا بەرىك سەنىم قالىپتاستىرادى.
قازاقستان ءوز ماقساتىنان اينىمايدى, سەرىكتەستەرمەن ءاردايىم ادال ءارى سەنىمدى قاتىناس قۇرادى, تۇراقتىلىقتى باعالايدى, حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن ساقتاپ, ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلادى.