ناۋرىز ايىنىڭ سوڭعى ونكۇندىگى حالقىمىزدىڭ ۇعىم-تۇسىنىگىنە سايعاندا «جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكەنىڭ ءۇزىلەتىن» شاعىنا تاپ كەلەدى. وسىنداي سىني ساتتە كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ باعاسى وسكەنى, ارينە, جاقسى قۇبىلىس ەمەس. قازىرگى كۇنى وسىنداي جاعدايدىڭ ورىن الىپ وتىرعانى راس. نەندەي قۇبىلىستىڭ دا بەلگىلى ءبىر سەبەبى مەن سالدارى بولماي قالمايدى. ەندەشە قىستىڭ كوكتەمگە ۇلاسار كەزىندە بىرقاتار ازىق-ت ۇلىك باعالارى ءوسۋىنىڭ استارىندا نە گاپ بار؟
كۇندەلىكتى ءىشىپ-جەيتىن تاماعىمىزدىڭ راتسيونىنا ەت ارالاسپاسا كوڭىلىمىز كونشىمەيتىن حالىق ەمەسپىز بە؟ مىنە, ءدال بۇگىنگى كۇنى باعاسى وسكەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ ءبىرى دە وسى ەت جانە ەت ونىمدەرى. مۇنىڭ باستى سەبەبىن جەرگىلىكتى جەردە, رەسپۋبليكانىڭ شالعاي اۋداندارىندا مالدى ىڭعايلى باعامەن ساتىپ الاتىن قۇرىلىمداردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن ىزدەگەنىمىز ورىندى. وسى ولقىلىقتى تۇتىنۋشىلار مەن ءونىم وندىرۋشىلەر اراسىندا جۇرگەن دەلدالدار مەن الىپساتارلار ءوز پايدالارىنا جاراتىپ كەتىپ ءجۇر. ءسوز جوق, بۇل ءوز كەزەگىندە باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى.
ەكىنشىدەن, ايتالىق, باتىس قازاقستان وبلىسى رەسەيدىڭ ورىنبور, ساراتوۆ, سامارا, ۆولگوگراد جانە استراحان قالالارىمەن ىرگەلەس قونىستانعان. ءبۇگىندە رەسەيدە ەت باعاسى قازاقستانمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا قىمبات. مىسالى, ەلىمىزدىڭ باتىسىندا قازاقستانعا ەڭ جاقىن رەسەي قالاسى – سامارا ورالدان 250 شاقىرىم. مۇندا ءبىر كيلو سيىر ەتىنىڭ باعاسى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا شاققاندا 1500 تەڭگە تۇرادى ەكەن. ءيا, قايتكەندە دە رەسپۋبليكانىڭ شەكارالىق وڭىرلەرى رەسەيدىڭ الگى كورشىلەس قالالارىنداعى جوعارى-تومەن باللدى وزگەرىستەردەن سىرت قالا المايدى. ءسوز جوق ىرگەلەس ەلدەگى جوعارى باعانىڭ بىزدەرگە دە اسەر ەتۋى تابيعي قۇبىلىس. بۇل ءجايت باعانىڭ نەگىزسىز ءوسۋىنە ىقپال ەتەتىنى دە ەكى جاقتى بارىس-كەلىس, الىس-بەرىس كەزىندە ايقىن بايقالىپ ءجۇر.
ارينە, سولاي ەكەن دەپ ءىس-ارەكەتسىز وتىرۋعا تاعى دا بولمايدى. وسى ورايدا ورال وڭىرىندە ازىق-ت ۇلىك باعالارىن تۇراقتاندىرۋدىڭ ۇتىمدى جولدارى بەلگىلەنگەنىن اتاپ ايتقان ءجون. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى, رەسپۋبليكا وڭىرلەرىندەگى كوممۋنالدىق رىنوكتاردىڭ الەۋەتى مەن ءمۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ تۇرعىسىنان تۋىندايدى. ورال وڭىرىندە دە وسىنداي قادامدار ىسكە اسىپ كەلەدى. ايتالىق سوڭعى جىلدارى مۇندا «ەل ىرىسى» اتتى كوممۋنالدىق رىنوكتىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلىپ, ول قايتادان جاڭعىرتىلدى. وسىنداعى مال سويۋ تسەحى ارقىلى سويىلعان مال ەتى تىكەلەي ساۋدا سورەسىنە جونەلتىلەدى. جوعارىدا ايتىلعان الەكەدەي جالاڭداعان الىپساتارلار مەن دەلدالداردىڭ تۇتىنۋشىلار مەن ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ورتاسىنا تۇسۋىنە, وسى ەكى ورتادان قىرۋار پايدا تابۋىنا وسىلايشا توسقاۋىل قويىلا باستادى. ەت پەن ەت ونىمدەرى باعاسىن تۇراقتاندىرۋدىڭ باستى ءبىر جولى دا وسى بولماق.
ايتسە دە تاۋار ءوندىرۋشى بەلگىلەگەن و باستاعى باعانى ءونىمدى وتكىزۋ, ساتۋ كەزىندە ۇستاپ قالۋ كەي جاعدايلاردا مۇمكىن بولماي وتىرعانىن دا اشىق ايتۋعا ءتيىسپىز. ايتالىق, تەرەكتى اۋدانىنىڭ پويما اۋىلىندا ورنالاسقان كۇنباعىس مايىن شىعاراتىن زاۋىت ءوز ونىمدەرىن ورال قالاسىنىڭ 600-دەن استام ساۋدا ورىندارىنا جانە قالا بازارلارىنا شىعارادى. ءازىر ءونىم مۇنداعى جابدىقتاۋشىلارعا 240-255 تەڭگەدەن جەتكىزىلىپ ءجۇر. «باتىسكۇنباعىس» اق ديرەكتورى مۇرات جاركەەۆتىڭ ايتۋىنشا, دۇكەن يەلەرىمەن باعانى كوتەرمەۋ جونىندە كەلىسىم-شارتتار جاساۋ قولعا الىنعان. بۇعان دەيىنگى جۇرگىزىلگەن مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر بىرقاتار ساۋدا ورىندارى سوعان قاراماستان باعانى 30-35 پايىزعا كوتەرىپ جىبەرگەنىن ايعاقتايدى.
مۇنىڭ ءوزى وسى ارقىلى دەلدال دۇكەندەر قىپ-قىزىل پايدا تاۋىپ وتىر دەگەن ءسوز. شىنتۋايتىنا كەلگەندە جەرگىلىكتى كۇنباعىس مايىنىڭ باعاسى وزگە ەلدەردەن اكەلىنگەن وسى تەكتەس ءونىمدەرمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما تومەن. ال جوعارىدا ايتىلعان جايتتەر ونىڭ قولدان كوتەرىلگەنىن كورسەتەدى. ءبىز بۇل ارادا ولاردىڭ ازىق-ت ۇلىك باعالارىن تۇراقتاندىرۋ ىسىندەگى قولعا الىپ وتىرعان ىستەرىن جوققا شىعارۋ نيەتىنەن اۋلاقپىز. كەرىسىنشە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان باسشىلارى قالىپتى باعانى ۇستاپ تۇرۋدىڭ جان-جاقتى جولدارىن ىزدەستىرۋ ۇستىندە. سونىڭ ءبىرى جارمەڭكەلەر وتكىزىپ, ونىڭ تۇراقتى سيپات الۋىن قاداعالاۋ, وسىنداي تاسىلمەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ تومەن باعامەن ساتىلىمىن ۇيىمداستىرۋ بولىپ وتىر.
– جارمەڭكەگە جەڭىل تۇسىنىكپەن قاراۋعا بولمايدى. ول – ەرىككەننىڭ ءىسى ەمەس. تۇپتەي كەلگەندە جارمەڭكە باعانى تۇراقتاندىرۋدىڭ تاپتىرماس ءبىر جولى. تۇرعىنداردى ساپالى ءارى قولجەتىمدى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتۋدى مۇرات تۇتاتىن مۇنداي شارانىڭ ءباسى قاشاندا بيىك. جارمەڭكەلەر وتكىزۋ ارقىلى ءبىز سيىر ەتىنىڭ كيلوسىن 750, جىلقى ەتىن 800 تەڭگەدەن تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنۋعا قول جەتكىزە الدىق. وسىنداي جولمەن كوممۋنالدىق رىنوكتا بالىق, قۇس ەتى, كوكونىس جۇمىرتقا ساتىلۋدا. مۇندا بەلگىلەنگەن باعا ورتالىق كوتەرمە ساتىپ الۋ رىنوگىمەن سالىستىرعاندا 40-50 تەڭگەگە تومەن, – دەدى گازەت تىلشىسىنە جوعارىدا اتالعان «ەل ىرىسى» بازارىنىڭ ديرەكتورى جانىبەك قاجىعاليەۆ.
ءيا, باعا ءوسىپ بارادى دەپ اتتانداۋ قيىن شارۋا ەمەس. ايتسە دە سونىڭ استارىنا تەرەڭ تالداۋلار جۇرگىزىپ, باعانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-شارالار بەلگىلەي بىلگەن ءوڭىر باسشىلارىنىڭ مەرەيى قاشاندا ۇستەم. ورال ءوڭىرىندەگى بۇگىنگى بەلگىلەنگەن باعدارلامالار, مىنە, وسى ارناعا باعىتتالعان.
تەمىر قۇسايىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى.