«نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى جانىنداعى جەمقورلىقپەن كۇرەس كەڭەسىنىڭ توراعاسى ورالباي ابدىكارىموۆ: جەمقورلىققا جول جابىلادى
– ءسىزدىڭ قىزمەتتىك جىلناماڭىز « پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك حاتشى, «نۇر وتان» پارتياسى جانىنداعى «جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى» دەگەن انىقتامالارمەن ايشىقتالىپ تۇر. سىزگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىنىڭ قانشالىقتى سالماقتى ەكەنىن جانە سىننان سۇرىنبەي ءوتىپ كەلە جاتقانىڭىزدى ءبىز دە سەزىپ ءجۇرمىز. بيلىكتىڭ ەڭ جوعارعى ەشەلونى. وزىڭىزگە دەگەن سەنىم ءسىزدىڭ انا سۇتىمەن بىرگە دارىعان بولمىسىڭىزعا, جالپى ابدىكارىموۆتىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا قانشالىقتى اسەر ەتتى؟ بيلىكتىڭ جوعارى ەشەلونى ابدىكارىموۆتىڭ تابيعي جاراتىلىسىنا نۇقسان كەلتىرىپ العان جوق پا؟
– باسشى سەنىمى كەز كەلگەن تۇلعانىڭ جۇمىس ادىسىنە, ءتىپتى مىنەز-قۇلقىنا اسەر ەتەدى. باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. ودان بولەك مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جوعارى ەشەلونىندا جۇرگەن سوڭ ءبىراز نارسەدەن بويىڭدى شەكتەۋگە جانە شەكتەلۋگە تۋرا كەلەدى. وزىمە دەگەن سەنىمنىڭ سالماعىنان جۇرەكسىنگەنىمدى جاسىرا المايتىنمىن. «جان-جاعىمىزدا ءبىلىمدى جانە وسى لاۋازىمعا لايىقتى ازاماتتار كوپ. نەگە سولاردىڭ ءبىرىن ۇسىنباسقا؟» دەگەن سۇراعىما: «سول جەرگە سەنىڭ قاجەت ەكەنىڭدى سەزىپ وتىرمىن» دەگەن جاۋاپ الاتىنمىن. ءتاجىريبەڭ مەن اقىل-پاراساتىڭدى تارازى سالماعىنا سالادى دا, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سالماعىن ءوزى سەنىپ وتىرعان تۇلعانىڭ ار-وجدانى مەن ازاماتتىعىنا اماناتتايدى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرگى مەرزىمدە ەلباسى بىرقاتار جاۋاپتى قىزمەتتەردى سەنىپ تاپسىردى. مەن سونىڭ بارىندە ادامي پرينتسيپتەرىمنەن الىستاپ كەتپەۋگە, جاۋاپتى ساتتەردە جەكە باسىمنىڭ مۇددەسىنە ەمەس, مەملەكەتتىك مۇددەگە باسىمدىق بەرۋگە تىرىستىم. وسى كۇنگە دەيىن مەن ۇققان, مەن اتتاپ كەتە المايتىن اقيقات وسى. ەگەر, مەنى تولىعىراق ءبىلگىڭىز كەلسە نەمەسە جاۋابىما كوڭىلىڭىز تولماسا, مەن تۋرالى مەنەن ەمەس, مەنىڭ جانىمدا جۇرگەن ازاماتتاردان سۇراۋعا ءتيىسسىز.
– مانساپتىڭ بۋى مەن تۇلعانىڭ ازاماتتىق ار-وجدانى اراسىنداعى تەكەتىرەستى باستان كەشىپ كوردىڭىز بە؟ جوعارى لاۋازىمنىڭ جالىنا قولى جەتكەن كەيبىر زامانداستارىمىزدىڭ ەرتەسىنە-اق وزگەرىپ شىعا كەلەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز.
– مۇندايدا تاعى دا ابايعا جۇگىنەمىز. اباي: «بيىك مانساپ – بيىك جارتاس, قالىقتاپ قىران دا شىعادى, ورمەلەپ جىلان دا شىعادى», دەمەيتىن بە ەدى. ەڭ باستىسى, قالىقتاپ ۇشىپ جەتكەن قىرانعا ءتان بولمىسىمىزدى ساقتاپ قالساق دەيمىن.
– ءومىر ءسىزدى ساياساتتىڭ شاحمات تاقتاسىنا ءوزى جەتەلەپ الىپ كەلدى. ءسىز ءوزىڭىزدى قاي ويىنشىنىڭ قاتارىندا ەركىن سەزىنەسىز؟
– ءسىز قاتەلەسىپ تۇرسىز. سەبەبى, گەوساياسي ساحنانىڭ ويىنشىلارىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ جارۋعا بولمايتىندىعى سەكىلدى, شاحماتتا دا فيگۋرالاردى ءبىر-بىرىنەن بولۋگە بولمايدى. ال شاحمات كەز كەلگەن ادامعا سىرىن اشپايدى. ءتۇسىنە بىلگەن, ۇعا بىلگەن جانە ءاربىر ءجۇرىستىڭ قادىرىن بىلگەن جانعا كىشكەنە عانا «فيگۋرالاردىڭ» كومەگىمەن «شاحقا» دا, «ماتقا» دا جول اشىلاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان, ساياساتتىڭ شاحمات تاقتاسىندا ءوزىمدى ەركىن سەزىنەمىن. حالقىمنان بۇعىپ قالار سىرىم دا جوق. سەنىپ تاپسىرىلعان لاۋازىمدار مەن جوعارى مانساپتاردىڭ بۋى انا سۇتىمەن بىرگە دارىعان بولمىسىمدى وزگەرتە المادى. جان-جاعىم, قىزمەتتەس, ۇزەڭگىلەس سەرىكتەستەرىم عانا ەمەس, اۋىلداعى جولداس, دوس-جاراندارىم ءۇشىن مەن وزدەرى بىلەتىن قاراپايىم جانمىن.
– ءسىز «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى قوعامدىق كەڭەسىن باسقاراسىز. بيلىك پارتياسى ەشكىممەن مامىلەگە كەلمەيتىن جانە ايتقان جەرىن كەسىپ تۇسەتىن ءابدىكارىموۆتى جەمقورلىقپەن كۇرەس مايدانىنىڭ الدىڭعى شەبىنە جىبەرۋ ارقىلى كولەڭكەدە جۇرگەن جەمقورلاردى ىقتىرىپ العىسى كەلدى مە؟
– مەن باسقاراتىن كەڭەس – قوعامدىق ۇيىم. پارتيا تاراپىنان ۇسىنىس تۇسكەندە: «ءسىزدىڭ ورنىڭىز تاعى دا جاۋاپتى جەردە – العى شەپتە. ءسىز كومەكتەسپەگەندە, كىم كومەكتەسەدى», دەگەن تىلەك ايتىلدى. جەمقورلىقپەن كۇرەستى مايدانعا تەڭەپ وتىرعانىڭىزدى قۇپتايمىن. سەبەبى, جەمقورلىق مەملەكەتتىلىگىمىزگە سىن. بىراق جالعىز ەمەسپىن. جەمقورلىقپەن كۇرەستى ءبىزدىڭ قوعام قولدايدى. كەيىنگى تولقىن جاستار اراسىندا مەملەكەتتىك مۇددەنى بارىنەن جوعارى قوياتىن, ارى دا, جانى دا تازا ازاماتتاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى.
– ءسىز باسقارىپ وتىرعان كەڭەس جۇرتتىڭ كوزى مەن سوزىندە ءجۇر. كەيدە ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەگى باسشىلاردىڭ ءوزى سىزدەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىڭىزگە قاراپ وي تۇزەيدى, بوي ءتۇزەيدى.
– ويىڭىزدى ءتۇسىنىپ وتىرمىن. ۋاقىتتىڭ كوبىن ۇيدە ەمەس, تۇزدە وتكىزۋگە تۋرا كەلەدى. كەيدە جەڭگەڭ: «ساعان نە كەرەك؟ باسقالار دا بار ەمەس پە؟» دەپ وكپە-نازىن ءبىلدىرىپ جاتادى. كارى تاريح وتكەنىنەن ساباق الماعانداردى كەشىرمەيدى. جان-جاعىمداعىلاردىڭ, ءوزىمنەن كەيىنگى تولقىننىڭ ومىرىنە ءجون-جوسىقسىز ارالاسۋ مەنىڭ جاراتىلىسىما جات ادەت. جاس ۇزەڭگىلەس دوستارىمنىڭ اراسىندا ءوزىمدى سولارعا جول كورسەتەتىن ۇلكەن اعاسىنداي سەزىنەمىن. ولاردىڭ وزىمە دەگەن ىقىلاسى مەن ءۇشىن بارىنەن قىمبات.
– بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا بەرەر باعاڭىز قانداي؟ جيىرما جىلدىق تاۋەلسىزدىك تاريحى ءبىزدى نەگە ءۇيرەتتى؟
– مەن كەڭەس جۇيەسىنىڭ تاجىريبەسىنەن ءوتتىم. مەنى كەڭەس جۇيەسى قالىپتاستىردى. تاۋەلسىزدىك تاريحى ءبىزدى جارتى عاسىرعا العا جىلجىتتى. بيلىكتىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ايتارىنا دەن قويۋى جانە سونىمەن ساناسا باستاۋى ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جەمىسى. حالىقتىق باقىلاۋدىڭ دا ىقپالى ارتىپ كەلەدى.
– ءسىز ايتىپ وتىرعان جاڭالىقتىڭ, وزگەرىستىڭ ءبارى بيلىك پەن قوعام تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ جاتىر دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە سياقتى.
– مۇنىڭ ءبارىن ەسكى مەن جاڭا اراسىنداعى تەكەتىرەس دەپ قابىلداۋ كەرەك. باسقاشا ايتقاندا, بيلىك جۇيەسىنىڭ كوپتەگەن تارماقتارى ەسكى ادىسىنەن ارىلعىسى كەلمەيدى, ال قوعام سول ەسكى ادىسپەن جۇرگەندى قالامايدى. قوعامدىق فورماتسيانىڭ وتپەلى كەزەڭدەرىندە بولماي قالمايتىن قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى.
– بۇرىن قوعامداعى جاعدايدى بيىك تاۋدىڭ باسىنان باقىلاساڭىز, قازىر جەلدىڭ وتىندە ءجۇرسىز. «قازاق قوعامىنىڭ ارىلا الماي ءجۇرگەن كەمشىلىگى نەدەن قۋاتتانىپ, تامىرلانىپ تۇر؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابا الدىڭىز با؟
– ءبىزدىڭ جۇمىس ءادىسىمىزدىڭ ءوزى ءسىز ايتقان سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋدەن جانە ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋدان باستالادى. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, مەن كەڭەس وكىمەتى جۇيەسىنىڭ شەكپەنىنەن شىقتىم. كەشەگى تاجىريبەم مەن بۇگىنگى ءتاجىريبەمدى سالىستىرا كەلە مىناداي قورىتىندىعا كەلدىم. وتباسىندا, اس ۇيدە وتىرىپ ايتقان اڭگىمەمىز بەن ۇكىمەت قابىرعالارىندا جانە ۇلكەن مىنبەرلەردە ايتقان ءمالىمدەمەلەرىمىزدىڭ مازمۇنىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي بولاتىن. ۇيدە وتىرعاندا باتىلمىز. ال تۇزدە جۇرگەندە – باسقامىز. ءبىزدىڭ قازاق «ويپىرماي, ەرتەڭ نە بولىپ كەتەدى» دەگەن ۇرەيدەن ءالى ارىلا الماي جاتقانداي كورىنەدى ماعان. مۇنىڭ بارىنە وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى, ەلۋىنشى جانە سەكسەنىنشى جىلداردىڭ بەل ورتاسىنداعى ساياسي وقيعالاردىڭ زاردابى كىنالى شىعار. جان-جاعىمىزدا ءوزىن-ءوزى ساقتاپ, ءوز-ءوزىن سابىرعا شاقىرىپ, باسشىسىنىڭ بىلعانىشتى ءىس-ارەكەتىنە جانى توزە الماسا دا باعىنىشتىلىق-قۇلشىلدىقتىڭ قۇرساۋىنا شىرمالىپ, ءوز الەمىنە ءوزى تۇنشىعىپ جۇرگەن زامانداستارىمىز بارشىلىق. ءبىز ارىلا الماي كەلە جاتقان ادەتتىڭ ءبىرى وسى. ال ەكىنشى كەمشىلىك – ەلىمىزدە تۇراتىن ازاماتتارىمىزدىڭ تالايى (قازاقتان باسقاسى) ءوزىن ەلدىڭ تۇرعىلىقتى ازاماتى رەتىندە سەزىنبەيدى, سەزىنگىسى دە كەلمەيدى. ۇلتتىق, مەملەكەتتىك مۇددەدەن بويىن الشاقتاۋ ۇستاۋعا تىرىسادى.
– سوندا, سىرتقا قاراپ جالتاقتايدى دەمەكسىز بە؟
– سولاي دەسە دە بولادى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا قاراپ الاڭدايتىنىن جانە ونى جاسىرا المايتىندارىن كەيبىر ءىس-ارەكەتتەرىنەن بايقاپ قالامىز. بىزدە كىشى-ۇلكەن بيلىكتە جۇرگەن كەيبىر تۇلعالارىمىزدىڭ بالالارى رەسەيدە, نە باسقا جەرلەردە جۇرگەنىن كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. قازاقستاندا تۇراتىن كەيبىر ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبىرتۇتاس ەل رەتىندە ءبىر ماقساتقا جانە ۇلى ماقساتتارعا جەتۋ قاجەتتىگىن سەزىنە الماي جۇرگەنى مەنى قىنجىلتادى.
– قازاقستاندىق ۇلت يدەياسى قوعام تاراپىنان قولداۋعا يە بولمادى. بۇل قۇبىلىس سول تۇسىنبەستىكتىڭ كەرى جاڭعىرىعى ما؟
– ءويتىپ بىرجاقتى باعا بەرۋ قاتەلىك بولار. قازاقستاندىق ۇلت يدەياسىنىڭ قوعام تاراپىنان قولداۋ تابۋىنا ءالى ءبىراز ۋاقىت كەرەك. دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرتەتىن كۇش ەكونوميكالىق ءوسىم, ەلدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋى. مەملەكەت ءوسىپ-وركەندەسە عانا حالىق ءبىر ماقساتقا جۇمىلعان ءبىرتۇتاس حالىق ەكەنىن سەزىنە الاتىن بولادى. مەن بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرىپ, قازاقى تاربيەگە دەن قويعان ازاماتتاردى عانا بولاشاعىن قازاق مەملەكەتىمەن بايلانىستىرا قاراعاندار دەپ تانيمىن.
– ورالباي اعا, كەشە عانا دۇنيەدەن وتكەن تۇركولوگ-عالىم نەمات كەلىمبەتوۆپەن سوڭعى كەزدەسكەنىمدە: «بىزدە انا ءتىلىن مەڭگەرگەندەر عانا بولاشاعىن قازاق مەملەكەتىنىڭ بولاشاعىمەن بايلانىستىرا قارايدى», دەپ ءبىرجاقتى تۇسىنىككە بوي الدىرعاندار قاتەلەسەدى. قازاقتىڭ شۇرايلى تىلىمەن وزگە ءدىندى, وزگە اعىمدى ناسيحاتتاپ جۇرگەندەردى قاي ساناتقا قوسامىز؟» دەگەن ەدى. ءبىز مەملەكەتكە ادالدىقتى تەك ءتىلدى مەڭگەرگەن قاسيەتىمەن ايشىقتار بولساق, ۇكىمەت قابىرعالارىندا, ەكونوميكا-قارجى سالالارىندا انا ءتىلىن مەڭگەرە الماي, مەڭگەرە الماعاندارىنا جانى قينالىپ ءجۇرگەن قانداستارىمىزدى قازاق ءتىلدى ەمەس دەپ بولە-جارىپ, وزىمىزدەن الىستاتىپ المايمىز با؟
– ونداي پروبلەما بار. نەمات كەلىمبەتوۆ ماسەلەگە عالامدىق تۇرعىدا ءۇڭىلىپ وتىر. ءسىز بەن ءبىزدىڭ اڭگىمەلەپ وتىرعان جايتتار وتپەلى كەزەڭنىڭ تاساسىندا قالاتىن ۋاقىتشا قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى. مەن الداعى بەس-ون جىلدا ورىس ءتىلدى قازاق نەمەسە قازاق ءتىلدى قازاق دەگەن بولە-جارا قارايتىن كەرتارتپا كوزقاراستاردىڭ ۇمىت بولاتىندىعىنا جانە ءاربىر قازاقتىڭ ءوز ۇلتىنىڭ جانە ءوزى ەلىنىڭ پاتريوتى بولاتىندىعىنا سەنەمىن. ازىرگە ماسەلە تىلدە عانا ەمەس, دىلدە دەگەن قاعيدامەن ءوزىمىزدى ءوزىمىز جۇباتا تۇرايىق.
– مەملەكەتتىك حاتشى, پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى بولدىڭىز. سول جىلدار ءوتپەلى قيىندىقتار ەڭسەرىلىپ, دامۋعا بەت العان جاعىمدى سيپاتىمەن ەستە قالادى. بۇل وزگەرىستەر پارلامەنتكە قالاي اسەر ەتتى؟
– 1998 جىلدان باستاپ ەكونوميكامىز تۇزەلە باستادى. سول تۇستا, 1995-1998 جىلدارى قازاق پارلامەنتى دە وتپەلى كەزەڭدى باستان كەشتى. پارلامەنتتىڭ تاراتىلىپ, ەلباسىنىڭ زاڭ شىعارۋ قۇقىن وزىنە العانى دا سول كەزگە تۋرا كەلەدى. جاڭادان سايلانعان قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ تاريحي كەزەڭىنە, ءماجىلىستىڭ سول كەزدەگى ءتوراعاسى مارات وسپانوۆتىڭ: «نەگە سەنات ءبىزدىڭ ماقۇلداۋىمىزدان وتكەن زاڭ جوبالارىن كەرى قايتارادى, ءبىزدىڭ دەپۋتاتتارىمىزدىڭ دەڭگەيىنە سەناتورلاردىڭ كوڭىلدەرى تولماي ما؟» دەپ رەنجىگەن ساتتەرىنە دە كۋا بولدىم. قازىر سول كەزدە تۇسىنبەستىك تۋعان جايتتاردىڭ ءبارى كۇندەلىكتى جۇمىس پروتسەسىنە اينالعانىن كورىپ-ءبىلىپ جۇرسىزدەر. سەنات پەن ءماجىلىس اراسىنداعى تەكەتىرەس جاعدايىندا دۇنيەگە كەلگەن زاڭداردىڭ ءبارى قازاق پارلامەنتىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە اسەر ەتتى.
– كەشەگى رەفەندۋم وتكىزۋگە بايلانىستى كوزقاراسىڭىزدى بىلگىم كەلەدى.
– رەفەرەندۋمدى وتكىزەيىك دەگەن ۇسىنىستى قولداعانداردىڭ ورتاسىندا مەن دە بولدىم. قازاق مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالىق. ءبىز اقتابان شۇبىرىندىنى, ودان كەيىن 30-جىلداردىڭ اشتىعىن, قۋعىن-سۇرگىنىن باستان كەشكەن حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز. جەر بەتىندە مۇلدەم جوعالىپ كەتكەن ۇلت تا, تىلدەر دە كوپ. كەيدە وسى كۇنگە تۇتاس ۇلت بولىپ جەتكەنىمىز ءبىر اللانىڭ شاپاعاتى, اتا-بابا ارۋاعىنىڭ قولداۋى ما دەپ ويلايمىن. مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالىقتىڭ مىڭ ءبىرىنشى رەت ءولىپ, مىڭ ءبىرىنشى رەت تىرىلۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيتىن قاتال عاسىردىڭ تابالدىرىعىن اتتادىق. ەل بيلىگىندە جۇرگەن تۇلعالاردىڭ ءبىر ساتتىك ءالسىزدىگى نەمەسە قاتەلىگىنەن تۇتاس مەملەكەتتەردىڭ جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتە بارعاندىعىنا 90-جىلدارداعى تاريحي وقيعالار كۋا.
كەشەگى رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس, ساياسي تۇراقتىلىقتى قالاعان حالىقتىڭ تىلەگى. الداعى ون جىل وسى كۇنگە دەيىنگى قولعا العان ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ جەمىسىن سەزىنۋدىڭ كەزەڭى. كەزەكتەن تىس سايلاۋ تۋرالى شەشىم مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەرىمىز جانە ساياساتكەرلەرىمىز ءۇشىن اتا زاڭعا, قولدانىستا جۇرگەن زاڭدارىمىزعا قۇرمەتپەن قاراۋدىڭ ۇلگىسى دەر ەدىم. سايلاۋ كەزىندە ەلەكتوراتتىڭ كىمنىڭ جاعىندا بولاتىنىن كەشەگى رەفەرەندۋم تۋرالى ۇسىنىستى قولداعان ازاماتتارىمىزدىڭ سانىنىڭ قورىتىندىسى-اق دالەلدەپ بەرەدى. پرەزيدەنت سايلاۋى ساياسي پارتيالاردىڭ ءوزىن-ءوزى سىناۋعا جانە تەكسەرىپ الۋعا بەرىلگەن ساياسي مۇمكىندىك. سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا ەكىنشى, ءۇشىنشى ورىندى يەمدەنگەن كانديداتتاردىڭ ارتىندا تۇرعان پارتيالاردىڭ بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتۋگە بولادى. ەرتەڭدەرى پارلامەنت قۇرامىندا سول ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرىن كورسەك تاڭ قالماۋىمىز كەرەك.
– ءسىز سەناتورسىز. پارلامەنت پەن ۇكىمەت اراسىنداعى ارىپتەستىك بايلانىستى قالاي باعالايسىز؟
– ۇكىمەت پەن پارلامەنت اراسىنداعى بايلانىستىڭ بەلگىلى ءبىر قالىپتاسقان جۇيەسى جوق. ونىڭ ءبىر جۇيەگە باعىنۋى نەمەسە تولىق ءتۇسىنىستىك جاعدايدا جۇمىس ىستەۋى دە مۇمكىن ەمەس. بىراق, وسى اتالعان بيلىكتىڭ ەكى تارماعىندا تۇبەگەيلى ماقساتى ەلىمىزدى وركەندەتۋ, حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ دامىتۋ بولعاندىقتان, ءار قايسىسى ءوز ورنىندا, وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەرىنە ساي قىزمەتتەرىن اتقارۋعا ءتيىس.
– «بىزدەگى ءبىر پارتيالىق جۇيە پىكىر الۋاندىعىنا جول بەرمەيدى» دەگەن وكپە-ناز دا ءجيى ايتىلادى.
– وكپە-نازدىڭ ايتىلۋى زاڭدى. مەن قولدايمىن ولاردى. مەملەكەتتىك حاتشى بولىپ ءجۇرگەن كەزدە ءدال وسى تاقىرىپتا بەس-التى رەت باسقوسۋ وتكىزىلىپ, بۇل ماسەلە دەموكراتيالاندىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيادا قارالعان. سول كوميسسيانىڭ دەموكراتيانى ءارى قاراي دامىتۋ جونىندەگى وتىرىسىندا پارلامەنتتىڭ كوپ پارتيالى بولۋى تۋرالى اتا زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
– كەيدە ماعان وپپوزيتسيا وكىلدەرىنىڭ «ساياسي مىنبەرلەردەن كورىنۋگە مۇمكىندىك بەرىلمەي وتىر» دەگەن وكپە-نازى ورىنسىز كورىنەدى. ولاردىڭ بەلسەندىلىگى ساياسي ناۋقانداردا عانا بايقالادى. قازاق وپپوزيتسياسىن شيراتاتىن مەزگىل تەك ناۋقاندىق كەزەڭدەرمەن شەكتەلىپ قالعانى ما؟
– بۇل تەك ءبىزدىڭ ەلدەگى جاعداي ەمەس. ساياسي پارتيالاردىڭ ۇلكەن-ۇلكەن دودالاردا عانا بەلسەندىلىك كورسەتىپ, قالعان ۋاقىتتا تايم-اۋت الۋى – زاڭدى قۇبىلىس.
– ال سايلاۋ الدىنداعى ساياسي بەلسەندىلىكتەرىنە قانداي باعا بەرەسىز؟
– مەن تولىق قۇپتايمىن. سەبەبى, ءادىل سىن شيراتادى. بوي تۇزەۋگە, قاتەلىكتەن ساباق الۋعا, ويلاندىرۋعا ماجبۇرلەيدى. دەگەنمەن, مىقتى ىرگەلى پارتيا ساياسي ارەناداعى قارسىلاسىنىڭ قالعىپ كەتۋىنە جول بەرمەيتىنى راس. قوعامعا ونداي مىقتى تەگەۋىرىندى پارتيالار اۋاداي قاجەت. قازىر سونداي پارتيالاردىڭ ساياسي ارەناعا شىعۋىنا بيلىكتىڭ ءوزى مۇددەلى بولۋى ءتيىس.
– ساياسي پارتيالاردىڭ قايسىسىنان ءۇمىت كۇتەسىز؟ قاي پارتيانىڭ اياق الىسى ءسىزدى قۋانتادى؟
– كەز كەلگەن تىركەلگەن پارتيالاردىڭ پارلامەنتتە ءتيىستى ورىن الۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. بىراق سوڭعى ءسوز دە, سوڭعى نۇكتە دە حالىقتىڭ ەركىندە.
– جاقىندا يزرايل ۇكىمەتى سول ەلدىڭ ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن ۇلتى ەۆرەي ەمەس ازاماتتارعا ياحۋدي ۇلتىنا جانە مەملەكەتكە ادال بولۋ تۋرالى تالاپتى زاڭداستىرۋعا شەشىم قابىلدادى. سول ەلدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ليبەرمان مىرزا: «ءبىز بۇل قادامعا مەملەكەتىمىزدىڭ تۇتاستىعىن جانە ۇلتىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارىپ وتىرمىز», دەيدى. سىرت ەلگە قاراپ, الاڭداپ نەمەسە سىرت ەلدەن اەرودرومىن سايلاپ جۇرەتىندەر ءبىزدىڭ ەلدە دە بارشىلىق ەكەنىن جوعارىدا ايتتىڭىز. بىزگە قازاق ۇلتىنا جانە مەملەكەتكە ادالدىقتى تالاپ ەتەتىن باپتى زاڭداستىراتىن كەز كەلگەن جوق پا؟
– مەملەكەتتىك قىزمەتكەر لاۋازىمىنا كىرىسەر الدىندا ادالدىق انتىن بەرەدى.
– ءبىز بۇل شارتتى ازاماتتىعىمىزدان ءۇمىتكەرلەردەن دە تالاپ ەتسەك قالاي بولادى؟
– يزرايل مەملەكەتىنىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىنا نازار اۋدارماسقا بولمايدى. مەملەكەتىنىڭ ورنالاسقان جەرى اراب الەمىنىڭ ورتاسىنداعى ارال ءتارىزدى. پالەستينامەن تەكەتىرەسىنە ءالى نۇكتە قويىلعان جوق. اللاعا شۇكىر, بىزدە تىنىشتىق, تۇراقتىلىق. كوپ ۆەكتورلى ساياساتىمىز – ساياسي تۇراقتىعىمىزدىڭ كەپىلى. مەملەكەتتىلىگىمىزگە, شەكارامىزعا, جەرىمىزدىڭ ءبىرتۇتاستىعىنا كۇمان كەلتىرىپ تۇرعان ەشكىم جوق. بىزدە ونداي قاجەتتىلىك جوق شىعار.
– جەمقورلىقپەن كۇرەس ءبىزدىڭ قوعامدا تالاي جىلدان بەرى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مينيسترلەر, مينيسترلەردىڭ ورىنباسارلارى جاۋاپقا تارتىلدى. مۇنىڭ سوڭىنا ءالى جەتەر ءتۇرىمىز بايقالمايدى. بۇل ءبىزدىڭ قوعام جەمقورلىققا بوي الدىرىپ كەتكەن دەگەندى ءبىلدىرە مە, الدە زاڭنىڭ تەتىكتەرى ەندى عانا جۇمىس ىستەي باستادى ما؟
– مەن: «ءبىزدىڭ قوعام جەمقورلىققا بوي الدىرىپ كەتتى مە؟» دەگەن ساۋالىڭىزدى قۇپتامايمىن. 2008 جىلى ەلباسى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ساياسي كەڭەسىندە پارتيا جانىنان جەمقورلىقپەن كۇرەسەتىن قوعامدىق كەڭەس قۇرۋ كەرەك دەگەن وي ايتتى. كەڭەس سول ۋاقىتتان بەرى جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قۇقىق قورعاۋ ورىندارىمەن, ەسەپ كوميتەتىمەن ءبىر بىرىمىزگە كومەكتەسەمىز دەپ مەموراندۋمعا وتىردىق. ولارمەن بايلانىس جۇيەلى جولعا قويىلدى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز جەمقورلاردى ۇستاپ الىپ, تۇرمەگە قاماۋ ەمەس, ونىڭ تەرەڭ زاردابى تۋرالى قوعامدا پىكىر تۋدىرۋ, قوعامدىق سانا ارقىلى ونى جاتىرىندا تۇنشىقتىرۋ. جاستاردى, كادرلاردى تاربيەلەۋ.
– سوندا سىزدەردىڭ وكىلەتتىلىكتەرىڭىز تەك قانا قوعامدىق دەڭگەيدە مە؟
– سولاي دەسە دە بولادى. بىراق, ءبىزدىڭ كەڭەسكە قاجەت بولعانى باس پروكۋراتۋراعا دا, ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى قايرات قوجامجاروۆ مىرزاعا دا تىكەلەي شىعىپ, پىكىر الماسۋعا قۇقىق بەرىلگەنى. بۇرىن جەمقورلىقتىڭ زاردابى تۋرالى از ايتىلاتىن. كەيبىر جاعدايدا جەمقورلىقتىڭ ىقپالىن ازايتۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى كوپشىلىككە جاريا ەتىلمەيتىن دە. جابىق تۇردە وتەتىن سوت پروتسەستەرىنەن كەيىن سوتتالىپ كەتە باراتىن. ال قازىر جاعداي باسقاشا. جەمقورلىقپەن كۇرەس ناۋقاندىق شارا نەمەسە كومپانيا ەمەس. ول ۇنەمى ەۆوليۋتسيالىق قوزعالىستا بولاتىن قاجەتتىلىك. جۇمىس بارىسىندا جەمقورلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ قالعان شەنەۋنىكتىڭ اتى-ءجونى نەمەسە لاۋازىمىنا ەشكىمنىڭ تاڭ قالمايتىن دارەجەگە جەتۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. ول كوپشىلىككە جاريا جاعدايدا وتسە, ول ايانىش ءتىپتى جيىركەنىش سەزىمىن تۋعىزىپ, ودان ساباق الۋعا جول اشادى. بۇل جەمقورلىقتى اۋىزدىقتايتىن ەۆوليۋتسيالىق ءتاسىل. قازىر قوعامنىڭ ساناسى جەمقورلىق ماسەلەسىنە كەلگەندە, قۇلدىق نەمەسە تاۋەلدىلىك قۇرساۋىنان اجىراپ كەلەدى. جەمقورلىقتىڭ قۇرساۋىندا قالعان قوعامنىڭ كەز كەلگەن مۇشەسى ءۇشىن ەسىگىمىزدىڭ اشىق ەكەنىن ازاماتتارىمىز تۇيسىنە باستادى.
– جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى اۋىزدىقتاعان ءبىر دە ءبىر ەل جوق. بىراق ىقپالىن السىرەتە الساق, سونىڭ ءوزى ۇلكەن جەڭىس قوي.
– جەمقورلىقتىڭ ىقپالىن السىرەتۋگە باعىتتالعان شارالار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ نازارىندا تۇر. ولار ءاربىر جىلدىڭ سوڭىندا وزدەرى باقىلاۋعا العان ەلدەردەگى جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيىنە رەيتينگ جاسايدى. ءبىز سوڭعى وتكەن ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 45 پۋنكتكە كوتەرىلدىك. قازىر ءبىزدىڭ ەل تمد ەلدەرى اراسىندا جەمقورلىقتىڭ ىقپالىن السىرەتۋگە قول جەتكىزە العان ەلدەردىڭ الدىڭعى ساناتىندا تۇر. ەندىگى ماقسات جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيىن تومەندەتە العان العاشقى الپىس مەملەكەتتىڭ قاتارىنان كورىنۋ.
– بۇل ناۋقانشىلدىققا ۇلاسىپ كەتەدى دەپ قاۋىپتەنبەيسىز بە؟
- جوق.
– ءسىز جاقىندا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىڭىزدا «جۋرناليستەر جەمقورلىقتىڭ ءتۇپ-تامىرىن ساراپتامايدى, تەك جەڭىل-جەلپى حابار بەرۋمەن شەكتەلەدى» دەپسىز. بىراق «نۇر وتان» پارتياسى تاراپىنان دا كوپكە جاريالانىپ, ناتيجەسى بەلگىسىز قالعان دەرەكتەردى ءبىز دە بايقاپ قالامىز. مىسالى, كۇزدە استانا قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارىنا قاتىستى ءۇلكەن ماسەلە كوتەردىڭىزدەر دە, اياقسىز قالدىردىڭىزدار.
– ول ەندى تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىنە قاتىستى بولاتىن. ءبىز بۇل تۇستا ءتيىستى ورىندارعا قوعامدىق دەڭگەيدە ۇسىنىس دايىندادىق. كىمگە قانداي جازا قولدانۋ – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرىندا.
– ونىڭ ناتيجەسىن بىلۋگە نەمەسە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە نەمەسە استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە «ءبىزدىڭ ايتقانىمىزعا قۇلاق اسپادى, جىلى جاۋىپ قويدى» دەپ وكپە ارتۋعا قۇقىقتارىڭىز بار عوي.
– ولار, ءسىز ايتقانداي, ءىستى جىلى جاۋىپ قويعان جوق. سوڭعى ەكى ايدىڭ ىشىندە استانا قالاسىندا تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىنە قاتىستى وڭ وزگەرىستەر بولدى. تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە تۇرعان ازاماتتاردىڭ ءتىزىمى استانا قالاسى اكىمىنىڭ ۆەب-سايتىندا جاريالاندى. استانا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ – تاجىريبەلى باسشى, سىيلى ازامات. ونىڭ قول استىنداعى قىزمەتكەرلەرىمەن اڭگىمە-سۇحبات جۇرگىزۋى ارقىلى-اق تەلى مەن تەنتەگىن تەزگە سالىپ, ءىستى العا جىلجىتۋعا قابىلەتى جەتەدى دەپ ويلايمىن.
– تابىس سالىعىن دەكلاراتسيالاۋ, لوببيستەر تۋرالى باپتى زاڭداستىرۋ قوعامدىق كەڭەس جۇمىس ىستەگەننەن باستاپ كوتەرىلدى. بىراق ۇكىمەتتىڭ وسى ماسەلەگە كەلگەندەگى ءۇنسىزدىگىن ءسىز نەمەن تۇسىندىرەسىز؟ ءۇنسىزدىكتىڭ عۇمىرى تىم ۇزاققا سوزىلىپ كەتپەي مە؟
– اركىم تابىسىن جاريالاۋدان قورىقپاۋ كەرەك. بۇل باسقا ەلدەردە زاڭداستىرىلعان نارسە. «نۇر وتان» پارتياسى وسى جونىندە وتكىزگەن اكتسيا كەزىندە كەيبىر مينيسترلىكتەر تاراپىنان قولداۋ تاپتى. مىسالى, قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆ, ولاردىڭ ورىنباسارلارى جەكە بلوگتارىندا تابىستارىن جانە جەكە م ۇلىكتەرى تۋرالى دەكلاراتسيالارىن جاريالادى.
– ءسىز ءوزىڭىز تابىس سالىعىن جاريالاپ ۇلگەردىڭىز بە؟
– مەنىڭ تابىس سالىعى تۋرالى دەكلاراتسيام «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سايتىندا تۇر. مەنىڭ قوعامنان جاسىرىپ-بۇگىپ قالار ەشتەڭەم جوق. ساباقتى ينەمنىڭ قانداي قارجىعا كەلگەندىگىنە دەيىن ەسەپ بەرە الامىن. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن «جاس الاش» گازەتى: «ورالباي ءابدىكارىموۆتىڭ ارقاسىندا دەپۋتاتتاردىڭ قانشا جالاقى الاتىنىن بىلدىك», دەپ جازعانى بار. مەنىڭشە, جاريالىلىقتان قاشپاۋىمىز كەرەك. مىسالى, رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ جارلىعىمەن بارلىق شەنەۋنىكتەر تابىس سالىعىن جاريالادى. جاقىندا ەل پرەزيدەنتى وسى ماسەلەگە قايتا ورالىپ, تابىس سالىعىنىڭ قانداي كىرىس كوزدەرىنەن ءتۇسىپ جاتقانىن تەكسەرۋگە كىرىستى. مەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جەمقورلىققا جول جابىلاتىنىنا سەنەمىن. ءتارتىپ پەن تازالىق – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءبىر تىرەگى.
– سىزدەردىڭ تالاپتارىڭىز «قوسشىسى ءۇشىن باسشىسى جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس» ەكەنىن مىندەتتەيدى. وعان ءبىزدىڭ قوعام دايىن با؟
– ءبىز وسىنىڭ ءبارىن اشىق بولسىن دەيمىز. سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ماسەلەسىن تالقىلاعان رەسپۋبليكالىق فورۋمدا ەلباسى ەل-جۇرتقا قاراتا: «قىمبات كولىك نەمەسە ءۇي ساتىپ الساڭ, حالىققا قانداي اقشاعا ساتىپ العانىڭدى تۇسىندىرۋدەن نەگە قاشاسىڭ؟» دەگەندى اشىق ايتتى. قاراماعىنداعى قىزمەتكەرىنىڭ جەمقورلىعىنا الدىمەن باسشىسى جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. بۇل اششى دا بولسا شىندىق. بىزدە قولاستىنداعى قىزمەتكەرلەرى جەمقورلىعىمەن ۇستالعان مينيسترلىك باسشىلارى بار. زاڭ قول استىنداعى قىزمەتكەرلەرىن كىنالى دەپ تاپسا, باسشىسى جاۋاپتان جالتارىپ كەتۋىنە جول بەرىپ الۋعا بولمايدى عوي. ولاردىڭ وتستاۆكاسىن قابىلداۋ-قابىلداماۋدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ قۇزىرەتىنە قالدىرايىق. ەگەر, وسى تۇستا السىزدىك تانىتساق, قاسىقتاپ جيعان ابىرويىمىزدى شەلەكپەن توككەنمەن بىردەي بولامىز. سوندىقتان وسى جايتتى زاڭداستىرۋدى كەشەۋىلدەتۋگە بولمايدى.
– ەندى دوستارىڭىز جانە سىزگە «قارسىلاسپىن» دەپ جۇرگەن وپپونەنتتەرىڭىز جايلى ايتساڭىز. دوستارىڭىز ءسىزدى نەدەن ساقتاندىرادى؟
– كەيدە جۇمىس بارىسىندا ايتىلعان سىن بىرەۋلەرگە قاتتى ءتيىپ كەتەدى. وندايدا دوستارىم: «بالالارىڭنىڭ, باۋىرلارىڭنىڭ بولاشاعىن ويلاساڭشى, بۇل جالعىز ساعان كەرەك پە؟» دەيدى. ورىنتاق, لاۋازىم ماڭگىلىك ەمەس. مەنىڭ ورنىمدا بولسا, كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ەل مۇددەسىنە كەلگەندە قالعىپ كەتپەيتىندىگىنە جانە وزگەلەردىڭ دە قالعىپ كەتۋىنە جول بەرە المايتىندىعىنا سەنەمىن.
– ال قارسىلاستارىڭىز ءۇشىن «احيللەس وكشەڭىز»...
– «قارسىلاسىم كوپ» دەپ اشىق ايتا المايمىن. جانە سول قارسىلاستارىمدى ءتۇسىن ءتۇستەپ تانىمايمىن دا. كەزىندە سالەمى ءتۇزۋ بولىپ, كەيىن ارامىز سۋىپ كەتكەن ازاماتتار بار. «قۇداي سابىرىن بەرسىن» دەپ تىلەپ ءجۇرمىن. وزىنە سىن ايتقان جاندى كىم ءتاۋىر كورسىن.
– ءوزىڭىز سىندى قالاي قابىلدايسىز؟
– ورىندى سىننان قاشپايمىن. بىراق مەنىڭ بالالارىمنىڭ قىزمەت بارىسىنداعى جەڭىسى مەن جەمىسىن مەنىڭ لاۋازىمىممەن بايلانىستىرا قارايتىنداردىڭ سىنىن قابىلداي المايمىن.
– «نۇر وتان» پارتياسى تاراپىنان «ۇلكەن باسشىلاردىڭ بالالارى قايدا جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ ءتىزىمى نەگە جاريالانبايدى» دەگەن ماسەلە كوتەرىلدى. ءسىزدىڭ بالالارىڭىزدىڭ جاۋاپتى قىزمەتتەردە ەكەنىنەن باق ارقىلى حاباردارمىز. ۇلدارىڭىزدىڭ مانسابىنا ءسىزدىڭ ىقپالىڭىز بولدى ما؟
– جاقىندا «سۆوبودا سلوۆا» گازەتى «جۇلدىزدى بالالاردىڭ» ءتىزىمىن مەنەن باستاپ: «ءبىر ۇلى ايماقتا پروكۋرور, ەكىنشى ۇلى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە ەقىۇ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى», دەگەن مالىمەتتى كەلتىرىپتى. قايتالايمىن, پەرزەنتتەرىم بۇل مانساپقا وزدەرىنىڭ قارىم-قابىلەتىمەن جەتتى. كىشى ۇلىمدى ءسىم بولگاريادا ۋاقىتشا سەنىمدى وكىل بولىپ جۇرگەن جەرىنەن ەلگە شاقىردى. دەپارتامەنت باسشىسى قىزمەتىن ۇسىندى. سوڭعى ءبىر جىل بويى ەقىۇ ءتوراعالىعىنا بايلانىستى قىزۋ ساياسي دايىندىقتىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. مەن بالالارىم ءۇشىن ماقتانامىن! بالالارىمنىڭ بەتىنە تىكە قاراۋ باقىتىن سىيلاعانى ءۇشىن تاعدىرىما ريزامىن.
– ۋاقىت ءبولىپ, سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راحمەتىمدى ايتامىن!
اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ايتجانباي.