اتاقتى شوپان, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ تۋعانىنا – 115 جىل
ەڭبەگىمەن وزىنە ماڭگىلىك ەسكەرتكىش ورناتقان جازىلبەك قۋانىشباەۆ تۋرالى قالاي وي تولعاسا دا بولادى. ول كىسىنىڭ قاسيەتى مەن قادىرى كوزى تىرىسىندە دە, ودان كەيىن دە ەل اراسىندا اڭىز بولىپ تاراعانىنان كوپشىلىك حاباردار. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن ەكى رەت العان قاريانىڭ ەسىمى وسىنداي ەڭبەكتىڭ بيىك تۇلعالارى – ديقان ىبىراي جاقاەۆ پەن شارۋاشىلىق باسشىسى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆتىڭ قاتارىندا تۇرادى.
ومىراۋىنا قوس جانە ءۇش التىن جۇلدىز تاققان وزگە دە تۇلعالارىمىز بار. ولار – ەكى رەت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان تالعات بيگەلدينوۆ پەن حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتى دىنمۇحاممەد قوناەۆ!
بۇگىنگى ۇرپاق ەڭبەگىمەن, ىسىمەن قازاق تاريحىندا قالعان وسىنداي اعالارى ءۇشىن قالاي ماقتانسا دا بولادى. كىسىلىكتەرىنە داق تۇسىرمەگەن اسىل ازاماتتار قاي زاماندا دا جانە ارقاشاندا ارداقتى!
جازىلبەك قۋانىشباەۆ كوزى تىرىسىندە-اق قازاقتىڭ شوپاناتاسى اتانعان. ارداقتى اقساقالدىڭ تۋعانىنا الدىڭعى كۇنى 115 جىل تولدى. وسىعان وراي حالقى مىنەزى مەن كىسىلىگىنە قاراي جاز-اتا دەپ اتاپ كەتكەن بابامىز تۋرالى جامبىل وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا ساقتاۋلى قۇجاتتارعا ۇڭىلگەن ەدىك.
دىنمۇحاممەد قوناەۆ جازىلبەك قۋانىشباەۆپەن ارا-تۇرا اڭگىمەلەسكەندى ۇناتادى ەكەن. مۇندايدا شوپان وزىنە عانا ءتان مىنەزبەن ماسەلەنىڭ توقەتەرىن عانا ايتىپ, قىسقا قايىراتىن بولعان. وسى ورايدا ەكى تۇلعاعا قاتىستى مويىنقۇمدىقتاردان ەستىگەن ءبىر اڭگىمەنى ايتا كەتپەسكە بولماس.
بىردە جوعارى وقۋ ورىندارىنا تالاپكەرلەردى قابىلداۋ باستالعان كەزدە جاز-اتا اۋىلداستارىنىڭ كوپ اماناتىن ارقالاپ, تۇلەكتەردى جەتەكتەپ, كازگۋ-گە كەلىپتى. اۋىلدان ەرىپ كەلگەندەردىڭ كومەگىمەن ابيتۋريەنتتەردىڭ قۇجاتتارىن تاپسىرىپ, ەندى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ومىربەك جولداسبەكوۆكە جولىعايىن دەسە ول كىسى ورتالىق كوميتەتكە كەتىپتى. جازەكەڭ كوپ كۇتەدى. بىراق رەكتور كەلمەيدى. اقىرى ۇلكەن ۇيگە امالسىز ءوزى بارادى. اتاقتى شوپاندى ايالداتپاستان بىردەن ىشكە ەنگىزىپ, ديمەكەڭە كىرگىزىپتى. شىنىندا دا ىشتە ومىربەك جولداسبەكوۆ وتىر ەكەن. اماندىق-ساۋلىقتان كەيىن ديمەكەڭ ءجون سۇراپتى.
– اينالايىن, ديماش, وزىڭە كوپتەن بەرى سالەم بەرمەپ ەدىم, بۇگىن سونىڭ ورايى ءتۇسكەنىنە قۋانىپ وتىرمىن. ەلدىڭ ازاماتىنىڭ امان بولعانى جاقسى. سەن ءبىزدىڭ جەلدەن قورعايتىن ايبارىمىز بەن قالقانىمىزسىڭ عوي. حالقىڭنىڭ تىلەۋى ءسىزدىڭ اماندىعىڭىز, ابىرويىڭىز! – دەپ ءبىر ءسات تىنىستاپ الىپ, اڭگىمەسىن قايتا جالعاپتى. – بىراق مەن بۇگىن مىنا ءداۋ باستى (ومىربەك جولداسبەكوۆتى ول كىسى وسىلاي اتايدى ەكەن) ىزدەپ كەلىپ ەدىم. اۋىلداستارىم بىرنەشە بالانى وقۋعا ءتۇسىر, جولداسبەكوۆ اۋىلدىڭ بالالارىن وقۋعا كوپتەپ قابىلداپ جاتىر دەگەن سوڭ, ونى ۇيالتپايتىن, ساباقتارى جاقسى دەگەن بالالاردىڭ قۇجاتتارىن تاپسىردىق, – دەيدى.
بولمەگە شاي اكەلىنەدى. قازاقتىڭ ءۇش مارقاسقاسى جاراسىمدى اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى. جاز-اتا ورنىنان تۇرىپ جاتىپ تاعى ءبىر اڭگىمەنىڭ تەتىگىن اعىتىپتى.
– مىنا شايلارىڭ بۋىن-بۋىنىمىزدى ءجىبىتىپ, بويىمىزدى بالقىتىپ بارادى. بۇل شاي دالادا تاڭنىڭ اتىسى كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن قويدىڭ سوڭىندا جۇرگەن شوپاندارعا قاجەت-اق ەكەن, – دەپتى.
ديمەكەڭ راحاتتانا ك ۇلىپ, كومەكشىسىن شاقىرىپ, مويىنقۇمعا ءۇندى شايىن جىبەرۋدى تاپسىرىپتى.
– ونى الىپ كەتەتىن اۆتولاۆكامىز دا جوق,-دەپ جازەكەڭ بۇيىردەن تاعى ءبىر ءسوزدى قىستىرىپ جىبەرىپتى.
– ونى دا بەرسىن, سول اۆتولاۆكاعا شوپاندارعا قاجەتتىڭ ءبارىن تولتىرسىن. سارسەنوۆكە سولاي دەگەنىڭىز دۇرىس بولار, – دەگەن ديمەكەڭ اقساقالدى قۇشاقتاپ, باۋىرىنا قىسىپ; – ەل باقىتى ءۇشىن تۋعان قاريام-اي. كوپ ءجايتتى جاي سوزبەن-اق ايتىپ حاباردار ەتتىڭىز عوي. راحمەت سىزگە, – دەپتى.
بۇل وقيعا تۋرا وسىلاي بولدى ما, بولمادى ما, ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. بىراق حالقى سۇيگەن ازاماتتار تۋرالى وسىنداي جاقسى اڭگىمەلەر ايتىلاتىنى انىق. جالپى جاز-اتا تۋرالى اڭىزعا اينالعان اڭگىمە كوپ. سونىڭ ءبارى شوپاناتانىڭ كىسىلىك كەلبەتىن ايقىندايدى.
ال ناقتى دەرەككە سۇيەنسەك, اتاقتى شوپاننىڭ ەڭبەگى تۋرالى دىنمۇحاممەد قوناەۆ بىلاي دەگەن:
– «ەڭبەك – دەنساۋلىق پەن باقىت كەپىلى», دەيدى جازىلبەك قۋانىشباەۆ. شىندىعىندا ەڭبەك وعان باقىت اكەلدى. شوپان دالادا مالىمەن بىرگە كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ, قانشاما قيىنشىلىقتاردى, ۇيقىسىز تۇندەردى باستان ءوتكىزدى, ونىڭ ءبارىن قازىر ەسكە ءتۇسىرۋ قيىن. جازەكەڭ ءوزى ەڭبەك ەتكەن جىلدارى مەملەكەتكە مىڭداعان توننا قوي ەتىن, تاۋ-تاۋ بولاتىن التىن جاباعى ءجۇن, اسەم عاجاپ قاراكول ەلتىرىلەرىن تاپسىردى! جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ وتارىنان اپارىلعان كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ەلتىرىلەردى حالىقارالىق كورمەلەردەن, جارمەڭكەلەردەن, اۋكتسيونداردان ميلليونداعان كەلۋشىلەر كوردى. ول وندىرگەن ەلتىرى دەليدە دە, بۋحارەستە دە, پوزناندا دا, نيۋ-يوركتە دە ەكسپوناتقا قويىلدى. ول وسىرگەن قوزىلاردىڭ ەلتىرىلەرىنىڭ ساپاسى جونىندەگى داڭق بۇكىل دۇنيە جۇزىنە ءمالىم!
كوڭىلى جاز, ومىرگە ۇنەمى عاشىق جۇرەكپەن قاراعان جازەكەڭ وتىز جىلدان استام ەڭبەك ەتكەن جىلدارى تالاي رەكوردتار جاساعانىن ءبىر قاۋىزعا سىيدىرىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ديمەكەڭ ايتقانداي «...قانشاما قيىنشىلىقتاردى, ۇيقىسىز تۇندەردى باستان وتكىزدى» دەسەڭىزشى. ارقاشاندا جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەتە تۇسىنگەن ول باستاعان ءىسىن سوڭىنا دەيىن ءساتتى جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەن ازامات. بۇل تۋرالى ول ءوزىنىڭ «ۇرپاققا ۇلاعات» كىتاپشاسىندا وتە ءدال ايتقان. «قولىڭا ءىس العان ەكەنسىڭ – اياقسىز قالدىرما, قايتا – قالاۋىن تابۋعا ۇمتىل, تاباندىلىق تانىت, ءسال ساتسىزدىككە ۇنجىرعاڭ تۇسپەسىن, ەتىگىڭنىڭ تابانىن ءنال ساقتاسا, ءوزىڭدى ءال ساقتايتىنى ەستە بولسىن دەيمىن جاستارعا», دەپ وي تۇيەدى اتاقتى شوپان. تابىستى ەڭبەك ەتۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە قوي باعۋدىڭ قىرى مەن سىرىن جەتىك بىلگەن, دالا اكادەميگى ارقاشاندا بيىكتەن كورىنگەن. شوپان تاياعىن ۇستاعان وتىز جىلدىڭ ىشىندە ول وتارىنان 18 مىڭداي قوزى ءورگىزىپ, ورتا ەسەپپەن جىل سايىن ءار ءجۇز ساۋلىقتان 144-تەن قوزى العان. وتانعا 4 مىڭنان اسا قاراكول ەلتىرىسىن تاپسىردى. ونىڭ 83 پايىزدان ارتىعى ءبىرىنشى سۇرىپتا بولدى. ءار قويدان 4,8 كيلودان ءجۇن قىرقىپ, 2524 تسەنتنەر قوسىمشا سالماق الدى. مالىنىڭ 99 پايىزدايىن ۇنەمى ساقتاپ وتىرعان. وسىنداي دەرەكتەردى كەلتىرە بەرۋگە بولادى. شوپاناتانىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنۋشىلەردىڭ جامبىل وبلىسىندا ەكى جۇزدەي جازىلبەكشىلەر مەكتەبى جۇمىس ىستەگەنىن بۇگىندە ۇمىتپاعاندار بارشىلىق.
ەڭبەگىمەن ەر اتانعان ازامات ەشقاشاندا اۋىلداستارىنان الىستاماعان, «ءتور مەنىكى» دەپ كوكىرەك قاقپاعان. كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاقسىسى مەن جامانىن دا حالقىنىڭ داۋلەتى ءۇشىن پايدالانا بىلگەن. اۋىلدىڭ بالالارىنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا, مويىنقۇمدا مادەني-الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ سالىنۋىنا, شوپانداردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا زور ىقپال جاسادى.
بىردە اۋىلدا جاڭا مادەنيەت سارايىن پايدالانۋعا بەرۋ سالتاناتىندا اۋىلداستارى جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ اتىنا ماقتاۋدى كوپ ايتىپتى. سوندا جاز-اتا; «مويىنقۇمدا جول, مادەنيەت سارايىن, مەكتەپ, اۋرۋحانا سالدىرىپ جاتقان مىنا قوس التىن جۇلدىزدىڭ كۇشى عوي», دەپتى. باتىردىڭ ءسوزىن ءىلىپ اكەتكەن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ايتباي نازاربەكوۆ: «بۇل سول قوس التىن جۇلدىزدى العان جازەكەڭنىڭ ادال ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەكەنىن سىزدەر ۇمىتپاعاندارىڭىز ءجون», – دەپ ك ۇلىپتى.
1948 جانە 1956 جىلدارى ەكى رەت سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن العان جازىلبەك قۋانىشباەۆ كوكپ-ءنىڭ ءححى جانە قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ءىح سەزدەرىنىڭ دەلەگاتى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. وبلىستىق, اۋداندىق, اۋىلدىق سايلانبالى ورگانداردىڭ بارىنە سايلاندى.
1967 جىلى زەينەتكە شىققاننان كەيىن جازەكەڭ اۋداندا وزىق تاجىربيە مەكتەبىن اشىپ, سوندا ەڭبەك ەتتى. تاجىربيەسىن جۇيەلەپ, جاستارعا ۇسىندى. ءوزىنىڭ عانا ەمەس ءشاكىرتتەرى – سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى مەن وردەندى شوپاندار ءدىلداش يتباسوۆا, قۇدايبەرگەن بىرتاەۆ, شومان شارىپباەۆ, ءدۇردىمۇرات نۇرعاليەۆ, ماناتكۇل مۇساتاەۆا, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان نۇرجامال تۋعانباەۆا, تاعى دا باسقالاردىڭ تابىسقا جەتكىزگەن ەڭبەك ناتيجەلەرىن ۇنەمى العا تارتىپ, ۇلگى ەتىپ وتىرۋدى دا ۇمىتپادى. جازىلبەكشىلەر مەكتەبىنىڭ جاستارى شوپاناتانىڭ اقىل-كەڭەستەرىن تىڭداي وتىرىپ, بويلارىنا ىزگىلىك پەن ادامگەرشىلىك نۇرىن قۇيدى.
جاز-اتانىڭ مىنەزىندە وزىنە عانا ءتان جاراسىمدى اڭعالدىق بولعانىن اۋىلداستارى مەن ول كىسىمەن بىرگە قىزمەتتەس بولعان زامانداستارى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جىر-سىر ەتىپ ايتادى. بىردە وبلىس ورتالىعىندا شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىندا شوپانداردىڭ وبلىستىق كەڭەسى بولادى. توردە وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سادۋاقاسوۆ پەن جازىلبەك قۋانىشباەۆ قانا وتىرادى. جيىن ۇزاققا سوزىلادى. سوندا شوپاناتا حاتشىدان; «مىناۋ جينالىسىڭ قاشان بىتەدى؟» دەگەن ساۋال قويادى. وشىرىلمەگەن ميكروفوننان ءسوز زالعا ەستىلىپ تۇرادى. حاتشى كوپ ويلانباستان; «كەمى تاعى 2 ساعات بولادى عوي», دەپتى. سوندا شوپاناتا قوزعالاقتاپ, جان-جاعىنا كوز تاستاپ: «و... ب...ل...ت» دەگەن ورىستىڭ بالاعات ءسوزىن ايتىپ جىبەرەدى. ەل قىران كۇلكى. حاتشى جۇرتتى قانشا تىنىشتاتام دەگەنمەن ونىسىن ورىنداي الماعان سوڭ ون بەس مينوتتىك ءۇزىلىس جاريالاپ جىبەرىپتى. وسىلايشا باستالماي جاتىپ, ۇزىلگەن جينالىستىڭ بۇل باستى وقيعاسى بولىپتى. كەيىن شوپاننان; «مۇنىڭىز نە, ۇيات بولدى عوي», دەگەندەرگە: «قايدان بىلەيىن, ءبىزدىڭ اۋىلداعى پەش سالۋعا كەلگەن ورىستار وسىلاي دەيدى عوي. وعان سەندەر سياقتى ەشكىم كۇلمەيدى», دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
«باتىر – اڭعال», دەگەن وسى. ۇلكەننىڭ الدىندا دا, كىشىنىڭ الدىندا دا ءوزىن «بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا» ۇستاعان جازەكەڭ ەل ەسىندە ىسىمەن دە, اتالى سوزىمەن دە, اڭعال, اقجارقىن مىنەزىمەن دە ماڭگى قالاتىنى ءسوزسىز.
ماقۇلبەك رىسداۋلەت, جۋرناليست.
جامبىل وبلىسى.
-------------------------------
سۋرەتتە: ىبەكەڭ مەن جازەكەڭ. 70-ءشى جىلداردىڭ سوڭى.