1 ءساۋىر – كۇلكى كۇنى
بىردە...
كورنەكتى اقىن جاراسقان ابدىراشەۆتىڭ «تاماشا» ءازىل-وسپاق وتاۋىندا رەداكتور بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزى بولسا كەرەك. سول جىلدارى بەلگىلى ءانشى ماقپال ءجۇنىسوۆا رەسپۋبليكا سارايىندا جەكە كونتسەرتىن وتكىزبەك بولادى دا, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتان اتالعان شارانى جۇرگىزىپ بەرۋدى سۇرايدى. ارينە, ول كىسى ءوزى قۇرمەت تۇتاتىن قارىنداسىنىڭ ءوتىنىشىن قۇپ الىپ, كەلىسىمىن بەرەدى. ەرتەسىنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بارلىعى ماقپال ءجۇنىسوۆانىڭ كونتسەرتى بولاتىنىن جانە ونى «تاماشانىڭ» تارلانى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ جۇرگىزەتىنىن ۇلارداي شۋلاپ, جالپاق جۇرتقا جاريا ەتەدى. ول ءسوز ساتيرانىڭ سەركەسى جاراسقان اعامىزدىڭ دا قۇلاعىنا جەتەدى. «تاماشا» ءازىل-وسپاق وتاۋىنان تۇڭعىشبايدىڭ كەتىپ قالعانىنا ىشتەي رەنجىڭكىرەپ جۇرگەن ول, ءوز نازىن ەپيگرامما ارقىلى ءبىلدىرىپ, جازعانىن جىگىتتەردەن بەرىپ جىبەرەدى.
«كۆارتيرا ما؟
تۇڭعىشبايعا تيەسى.
ماشينا ما؟
تۇڭعىشبايعا تيەسى.
اتاق-داڭق پا؟
تۇڭعىشبايعا تيەسى.
ويتكەنى, ول –
ماقپالدىڭ كونفەرەنسيەسى.
ال ماقپال كىم؟
ال ماقپال –
نۇرقادىلوۆ زامانبەكتىڭ يەسى.»
تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ الگى رياسىز ءازىلدى مۇقيات وقىپ, دەرەۋ جاۋاپ جازادى دا شاكىرتى اسىلبەك بورانباەۆتان بەرىپ جىبەرەدى.
«كۆارتيرا ما؟
تۇڭعىشبايعا تيەسى.
ماشينا ما؟
تۇڭعىشبايعا تيەسى.
اتاق-داڭق پا؟
تۇڭعىشبايعا تيەسى...
دەپ قاعىتىپ
جاراسقان,
ونەرىمنىڭ ءسوز قىلىپتى كيەسىن.
جۇيەلى ءسوز تابادى عوي جۇيەسىن,
جۇيەسىز ءسوز تابار جانە يەسىن.
«تاماشانىڭ» مەنەن قالعان تۇيەسىن –
باعىپ جۇرگەن جاراسقاندار جابىلسا,
ونەرىمنىڭ قۇدىرەتى سۇيەسىن.
پاتەرىم دە, اتاق-داڭقىم, ماشينەم,
تابان اقى, ماڭداي تەرىم تيەسى.
سوندىقتان دا جۇقپايدى,
جاراسقاننىڭ ماعان جازعان كۇيەسى.»
ەرتەسىنە جاراسقان اعامىز تۇڭعىشبايدى ىزدەپ بارىپ, ەپيگرامماعا بەرگەن جاۋابىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, قول الىسىپ, ءتوس قاعىستىرادى. سودان باستاپ ەكەۋى جاقىن دوس بولىپ كەتەدى.
ەرماحان شايحى ۇلى.
الماتى.
_______________________
از جە, كوپ جە – ءوزىڭ ءبىل!
ءيا, «اۋرۋ – استان». وتكەندەر سولاي دەپ كەتكەن. بىراق ولار اۋرۋ قارىننىڭ توقتىعىنان بولا ما, الدە قارىندا استىڭ جوقتىعىنان بولا ما, ول جاعىن اشىپ ايتپاپتى. ال, بىزدەر, كەيىنگىلەر, نە كورىنسە قوماعايعا كورىنسىن دەپ, بۇل ءسوزدى قارىنى توقتارعا باعىشتادىق.
سونىمەن, اسىرا تويىپ ىشەتىندەر انە اۋىرادى, مىنە اۋىرادى دەپ جۇرگەندە, بۇل, اۋرۋ دەگەنىمىز, الدە قالجىڭى ما, الدە الجىدى ما, تويىپ تاماق ىشپەيتىندەرگە تيىسە باستادى.
ەندى نە ىستەدىك؟ قوي, بۇل اۋرۋدان ءبارىبىر قۇتىلمايدى ەكەنبىز, ولسەك تە تاماق ءىشىپ ولەيىك دەدىك. جانە «اس تۇرعان جەردە دەرت تۇرمايدى» دەگەن ماقال دا ەسكە تۇسە كەتتى. سونىمەن ماسەلە – سول تاماقتىڭ قانشا «تاباعىن» ءىشۋ كەرەك دەگەنگە كەلىپ تىرەلدى. سودان عالىمدارعا جۇگىندىك. ولار بولسا, ەكىنىڭ ءبىرى ءتۇسىنە بەرمەيتىن ءسوز ايتىپ «تويدىردى».
– نان جە, ءشوپ جە, از جە, كوپ جە – ءوزىڭ ءبىل. بىراق, سول قارنىڭا ءتۇسكەن ناپاقاڭنىڭ قاۋقارى 3800 كيلوكالوريادان كەم بولماسىن, – دەگەن ەدى ولار وسىدان 10 جىل بۇرىن.
قازىر سول عالىمدارىمىز, ءالدە باسقالارى بولار, ءىشىپ ءجۇرگەن «كوجەمىزدى» كوپ كوردى مە, كۇندىك ءناسىبىمىزدى جارتىلادى, ياعني اسحانا تىلىمەن ايتقاندا «پول پورتسياعا» ءتۇسىردى. كيلوكالوريامىز 2215-كە دەيىن تومەندەدى.
– اينالايىن-اۋ, بۇل ساحارانىڭ وڭتۇستىگىندە تۇراتىندارعا بولماسا (كۇن ىستىق, ولاردىڭ تاماققا تابەتى جوق) بىزگە جارامايتىن تسيفر عوي, – دەپ ءماجىلىس دەپۋتاتى ۆلاديمير نەحوروشەۆ حالىق قامىن ويلايتىن مينيستر گۇلشارا ابدىحالىقوۆاعا «بۇل قالاي؟» دەگەندەي سۇراق قويدى. ال مينيستر بولسا بۇل نورمانىڭ «ايدان» الىنباعانىن, كەرەمەت عالىمداردىڭ, مامانداردىڭ ءبىزدىڭ ادامداردىڭ اسقازانىنىڭ اس قورىتۋ قابىلەتىن جان-جاقتى زەرتتەۋى ءناتيجەسى ەكەنىن, وعان شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ قارىندارى تويماسا دا, كوڭىلدەرى تويعانىن, قاناعاتتانعانىن ايتىپ اقتالعان كورىنەدى.
ال الگى «سەندەرگە بۇل جەتەدى» دەگەن «جاناشىر» شەتەلدىكتەردىڭ وزدەرى كۇنىنە بىزدەن ەكى ەسە, دالىرەك ايتساق – 3400-دەن 4200-گە دەيىن ككال «اسايدى» ەكەن. ءتۇسىنىپ كور, ولاردى!
قالاي دەسەك تە, ۆ.نەحوروشەۆ دۇرىس ماسەلە كوتەرگەن, وعان ءمان بەرمەۋ دۇرىس ەمەس.
ءبىزدىڭ, اسىرەسە, قازاقتاردىڭ اسقازانىن باسقا بىلمەسە دە, ءسىز بىلۋگە ءتيىسسىز, گۇلەكە! دپ (دوپولنيتەلنايا پورتسيا) بەرۋگە بولماس پا ەكەن؟
ساعادىلدا اجىباەۆ.
الماتى.
________
تىكەنەك ءسوز
شالقاق باستىق ەڭكەك قىزمەتشىنى جاقسى كورەدى
* * *
كوكتەگى قۇداي بىزگە كورەتىن كوز, ەستيتىن قۇلاق بەرگەن, ال جەردەگى «قۇدايلار» ءبىزدىڭ كورسوقىر, تاسكەرەڭ بولعانىمىزدى قالايدى.
* * *
بۇگىنگى انشىلەردىڭ دوللارسىز داۋىسى شىقپايدى.
* * *
جەمقور جالماۋدان, ءوتىرىكشى الداۋدان ءلاززات الادى.
* * *
كەلىمسەك اۋەلى قويىنعا كىرەدى, سوسىن مويىنعا مىنەدى.
* * *
ۇل-قىزىڭمەن ورماندايسىڭ, سوقا باسىڭ سورماڭدايسىڭ.
* * *
وتكەندى بىلگەننەن ۇتىلمايسىڭ, بولاشاقتان قاشىپ قۇتىلمايسىڭ.
* * *
پاراقورلىق ىندەت بولعاندا, پارا بەرۋ مىندەت بولدى.
* * *
ماسەلە شەشۋدىڭ ءمانى – «بارا بەر» مەن «پارا بەر» بولدى.
رزا وڭعارباي.
اقتاۋ.
______
ۋادە
مەن بۇگىن اراقتى قويدىم,
قويماسقا امال جوق –
ابدەن تويدىم.
ازىن-اۋلاق بەدەلىم بار ەدى,
ونىڭ شەكەسىن ويدىم.
ابىرويدى كۇلگە اۋناتىپ,
جون تەرىسىن سويدىم.
تانىلا باستاعان دارىن ەدىم,
ونىڭ دا كوزىن جويدىم.
تايراڭىم تۇگەل تاۋسىلىپ,
وسىلىپ ءبىتتى ويىنىم.
ايەل توركىنگە كەتىپ,
بوساڭقىراپ قالدى قوينىم.
كىنالى باستى كوتەرە الماي,
سالبىراپ كەتتى موينىم.
ەرتەڭگى جولدى قۇداي بىلەدى,
كەشەگى جولىم ويدىم-ويدىم...
قۇرىسىن... تويدىم...
شىنىمەن قويدىم!
«قويدىم» دەپ ءمور باسىپ,
قولىمدى قويدىم.
ۋھ!
قويعانىم ءتاۋىر بولدى.
ايتپاقشى, قويعان كۇنىم –
ءبىرىنشى ءساۋىر بولدى!
تولىمبەك الىمبەك ۇلى.
الماتى.
________
ماسكۇنەمنىڭ مونولوگى
بۇل ءومىردىڭ تىلسىم كۇشى – ىشىمدىك,
بىزدەر ونى وزىمىزشە تۇسىندىك.
ءبىر قۋانىش بولا قالسا, توي جاساپ,
دوس-جارانعا ىشىمدىكتى ۇسىندىق.
ىشىمدىكپەن كوڭىلدەردى كوتەردىك,
كوتەردىك تە, تۇلا بويعا وت وردىك.
ارتى ونىڭ ەسەرلىككە اينالدى,
ىستەر جاساپ حايۋاننان دا بەتەرلىك.
ەسىمىزدى كەلەر كۇنى جينادىق,
جيناعانمەن, باستى شاعىپ قينادىق.
ءجۇز گراممەن شاقشا باستى جازعانشا,
الاسۇرىپ, قارا جەرگە سىيمادىق.
قول دىرىلدەپ, قالت-قۇلت ەتىپ, قاشتى ءوڭ.
كۇندە سولاي جۇرسەم-داعى اش كىلەڭ,
ەرتەمەنەن جازامىن دەپ باستى ءوڭ,
اقىرىندا بولىپ كەتتىم ماسكۇنەم.
ەڭ الدىمەن ايىرىلدىم سانادان,
سودان كەيىن قاتىن مەنەن بالادان.
سىرت اينالدى تۋىستار دا, دوستار دا,
مەنى ءبىر كەز جاقىنىم دەپ ساناعان.
مىنە, مەنىڭ ءمۇساپىر بوپ ءجۇرىسىم,
كۇننەن-كۇنگە تارىلۋدا تىنىسىم.
جيىركەنىشتى يت تىرشىلىك قۇرىسىن,
ءومىر سۇرەم, ءومىر سۇرەم كىم ءۇشىن؟
ءىشتىم بىردە شاقىرام دەپ شابىتتى,
تابان استى بولامىن دەپ باقىتتى.
اقىرىندا تۇماندانىپ كوزدەرىم,
قۇشاقتادىم قارا جەر مەن تابىتتى.
______________________________
قۇدالار
ەكى دۇردەي باستىق بولدى,
ارالارىندا دوستىق بولدى.
قايدا جۇرسە قاتار ءجۇردى,
ۇيلەرى دە قاتار تۇردى.
بىرگە بولدى ىمدارى دا,
جاسىرىن سىر, جىمدارى دا.
بىرگە الدى دەمدەرىن دە,
بىرگە جەدى جەمدەرىن دە.
جەمتىكتەرىن ءبولىپ جەدى,
جەگەندە دە ءولىپ جەدى.
دەمەدى ولار قاقالامىز,
ءبىر بالەگە تاقالامىز.
ءبىرىن-ءبىرى ماقتاپ باقتى,
ءبىرىن-ءبىرى اقتاپ باقتى.
بىرەۋىنىڭ قىزى بولدى,
تولعان ايداي ءجۇزى بولدى.
بىرەۋىنىڭ ۇلى بولدى,
ءۇمىت ارتقان نۇرى بولدى.
وزدەرىنشە ءوسىپ جاتتى,
ءوز جولدارىن شەشىپ جاتتى.
ال, اكەلەر بىلاي دەدى:
«كورشى قىلعان قۇداي, – دەدى.
دوسپىز ءارى تىلەگى ءبىر,
جالىن اتقان جۇرەگى ءبىر.
قۇدا بولساق جاراسادى,
جۇرت قىزىعا قاراسادى.
سوندا ءبىزدى جاۋ المايدى,
ەشقانداي دا داۋ المايدى», –
ءسويتىپ, قۇدا بولا قالدى,
كوڭىلدەرى تولا قالدى.
* * *
ال, جاستار شە؟
نەنى كوردى؟
جەمقورلىقتىڭ جەمى بولدى.
ءبىرىن-ءبىرى جاراتپايتىن,
سوندىقتان دا جاناسپايتىن.
جۇرمەگەن سوڭ جادىراسىپ,
كەتتى تەز-اق اجىراسىپ.
* * *
قۇدالار شە؟
قۇدالار ما؟
ەسكى دەرتتەن شىعا الار ما؟
كوپ جەيمىن دەپ قاقالدى دا,
اقتىق كۇندەر تاقالدى دا,
اۋىر قىلمىس قاماتتى دا,
كەزدەستى ولار اباقتىدا.
ءابدىراحمان اسىلبەك.
الماتى.
________
تىستەن كوز ساداقا…
انتون ماكۋني.
اۋرۋحانامىزداعى ءتىس ءدارىگەرى قىزمەتتەن كەتكەن مەزەتتە, قۇداي ۇرىپ, مەنىڭ ءتىسىمنىڭ سىرقىراي قالماسى بار ما! امال جوق, قايتەر ەكەن دەپ, «قۇلاق, تاماق, مۇرىن» ءدارىگەرىنىڭ الدىندا وتىرمىن.
ول:
– كومەكتەسەر-اق ەدىم, ەگەر ءتىسىڭ قۇلاق پەن مۇرىننىڭ ءبىرىنىڭ ىشىندە بولسا! – دەپ قاعىتتى.
– ءسىز «قۇلاق, تاماق, مۇرىن» يەسىسىز, ال ءتىس سونداعى تاماقتىڭ ىشىندە ەمەس پە؟! – دەپ ەسە جىبەرمەدىم.
ول دا پالە:
– كەشىرىڭىز, وقىعاندا سول تاماق قۋىسىنا ءمان بەرمەپپىن. تەك «تاماق اۋىرعاندا شايۋ كەرەك... شايعاندا ەڭ ءجوندىسى سپيرتپەن...» دەگەن ءسوز عانا ەسىمدە قالىپتى... – دەپ قىلجاعىن ودان ءارى اسىرعان سوڭ, امالسىز ودان شىعىپ حيرۋرگكە كىردىم.
بۇل دا ءتىل مەن جاعىنا ءسۇيەنگەن بىرەۋ ەكەن:
– قۇرال-سايماننان بالعا مەن كەمپىراۋىز عانا بار. قالاي, شىداس بەرەسىڭ بە؟ – دەيدى. تايقىپ شىعىپ, مىنە, تەراپەۆتىڭ الدىندا وتىرمىن.
ول كوكمىلجىڭ دەرسىڭ, اۋرۋدىڭ التى ءتۇرىن اتاپ, ءتىس ايدالادا قالدى... قاشىپ قۇتىلدىم دەسەم بولادى.
ءبىر قاراسام, پسيحياتر «زەر سالا» تەكسەرىپ وتىرىپ:
– ءتىسىڭىزدىڭ «جىرىنا» كوپ بولىپ پا ەدى؟ – دەپ تەسىلە قالعان ەكەن.
– «جىرى» نەسى, كادىمگى ءتىسىم اۋىرىپ شىداتار ەمەس, – دەپ ەدىم, ول قولىنداعى بالعاسىمەن تىزەمنەن پەرىپ كەپ قالعاندا, ورنىمنان اتىپ تۇرىپ, بەزە جونەلىپ ءبىر بولمەگە ەنىپ كەتكەن ەكەنمىن, ونىم كوز ءدارىگەرى ەكەن:
– ەمدەۋدىڭ ءبىر-اق ءتاسىلى بار! – دەپ كوز تۇسىمنان جۇدىرىعىمەن پەرىپ كەپ قالعاندا, ورنىمنان وماقاسا قۇلاپ, تۇپ-تۋرا اۋىرعان ءتىسىم تۇرعان تۇس باتارەيانىڭ جاقتاۋىنا ءتيىپ... عاجاپ, ءتىسىم سوققىدان ۇشىپ ءتۇسىپ ەدەندە جاتتى.
ءتىس دارىگەرىنە راحمەت! ول بولماعاندا ءالى تالاي بولمەنى شارلاپ شارق ۇرار ما ەدىم... كوزدىڭ جاراسى جەڭىل, تىستەن كوز ساداقا!..
اۋدارعان باقتىباي ءجۇمادىلدين.
__________________________________
ءمۇيىستى جۇرگىزۋشى بەرىك سادىر.