ءبىر اۋىلدىڭ باعى

الىس جولدا ءان قالىقتاپ بۇل جىگىت جايىندا اۋدان اكى­مى ەرنۇر ايتكەنوۆ ىلعي ايتىپ ءجۇ­رەتىن-ءدى. ءساتى تۇسكەن كۇنى تاۋ باۋرايىنداعى باياناۋىل اۋدا­نى­­نا قاراي جول تارتتىق. قىس كورپەسىن جامىلىپ بۇيىعى ۇي­قىعا كەتكەندەي. اينالا قۇپيا­لى تاۋلار, مىنە, مۇز قۇرسانعان سابىندىكولدىڭ تۇ­سىنداعى جا­عا­لاۋ جولىمەن جايما اۋىلى قاي­داسىڭ دەپ كەلە جا­تىر­مىز. اينالا عاجاپ سۇلۋلىققا ءبو­گىپ تۇر. كادىمگى سۋرەت دەرسىڭ. بايا­ن­اۋىل دەگەن قازاقتىڭ اتاقتى جەرى وسى. جول دەگەنىڭىز ەندى الىس-اق. اۋىل جولىنىڭ جاعدايى ەكى­نىڭ بىرىنە بەلگىلى. ال, اۋدان اكى­مى ەرنۇر نۇرمۇحان ۇلىنا كۇندە كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن بولعان سوڭ ءبارىبىر, «ە, قازىر-اق جەتەمىز, تۇنەۋكۇنگى سارى اياز جوق, تابيعاتتىڭ تازا اۋاسىن جۇ­تىپ, ءبىر دەمالىپ قالاسىز» دەپ قويادى. ءيا, 130 شا­قى­­رىم­دىق جەر قايدان مىنا تۇر­عان جەر بولسىن. جايما اۋىلى دەمەكشى, بۇل جەردىڭ ءوزىنىڭ ءۇش ءتۇرلى اتاۋى بار سياقتى, جا­ڭا­تىلەك, قا­را­تومار دەپ تە اتاي بەرەدى. ەل ءىشى بولعان سوڭ, ەسكىدەن كەلە جاتقان بايىرعى اتاۋلارىن دا ۇمىتپاي قاتار اتاپ ءجۇر­گەن­دەرى اتا-بابانىڭ اماناتتاپ قال­دىرىپ كەتكەن جەر-سۋ اتاۋلا­رىنا دەگەن قۇرمەتى دەپ ءتۇ­­سىن­دىك. ءبىز كەلە جاتقان جايما­نىڭ تاۋلى دالاسىن كەزىندە «بولا­شا­عى جوق اۋىلدار» دەگەن داقپىرت شىققان كەزدە, «اۋىل ساقتالا­دى» دەگەن جىگىتتىڭ ءبىرى – باتىر­بەك الدابەرگەنوۆ ەكەن. الىس جول قا­شاندا اڭگىمەمەن قىزىق­تى. بۇرىن وبلىستاعى پوليگون زاردابىن تارت­قان ماي اۋدانىن باسقارىپ, بۇل جاققا كەلگەنىنە از عانا ۋاقىت بولسا دا, اكىم بايا­ناۋىلداي قاسيەتتى جەردىڭ, ەلدىڭ ءىشىن جاقسى ءبىلىپ, تانىس­تىرىپ, كورگەن-بىلگەندەرىن اي­­تىپ كەلەدى. ەرنۇر اكىمنىڭ دوم­بىرا تارتىپ, ءان سالاتىنىن بۇ­رىن­نان بىلەتىنبىز, بۇل جولى تاۋ باۋرايى شابىت بەردى مە, حا­لىق ءانى «قاراتورعايدى» داۋىس­تاپ ايتىپ كەلەدى. سويتكەنشە بول­عان جوق, جول بويىنا ءماشي­نەسىن قاڭتارىپ قويىپ, ءبىزدى كۇتىپ تۇرعان باتىر دەسە باتىر دەيتىندەي پالۋان دەنەلى جىگىت الدىمىزدان شىقتى. جاي­دارى, كەڭ پەيىلدىلىگى بايقالدى. «اۋ­ىلعا دەيىن ەندى ءبىراز قالدى» –دەگەن ەرنۇر نۇرمۇحان ۇلىنىڭ اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ باتىر­مەن اڭگىمەلەرى بىردەن-اق سول شا­رۋا­شى­لىق جايىن تالقى­لاۋ­دان باستا­لىپ كەتتى. ارا-تۇرا ءبىز دە سۇراق قويىپ, قويىن ءداپ­تە­رىمىزگە باتىر­دىڭ ايتقاندارىن جازىپ الىپ وت­ىرمىز. قارا­عان­دى جاعىندا تۋىپ-ءوسىپتى. بۇل كۇندەرى ءوزى باسقاراتىن «متس جايما» سەرىكتەستىگىندە اۋىل­­دىڭ بۇكىل جىگىتتەرى جۇمىس جا­سايدى ەكەن. اۋىل تۇرعىن­دا­رى­نا دا الەۋمەتتىك جاعىنان كومەك كورسەتىپ, قولۇشىن بەرەدى. جال­پى, «متس جايما» سەرىكتەستىگى وسىدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن سول كەزدەگى اۋدان اكىمى قوراباي شاكىر ۇلىنىڭ باستا­ما­سىمەن, ەكىباستۇزدىق اعاي­ىن­دى تاسبولات, بەكبولات ءابۋ-قو­جالار باس­قاراتىن «گامما» سە­رىكتەس­تى­گى­نىڭ ينۆەستيتسيالىق قول­داۋ كو­مەگىنىڭ ارقاسىندا اۋ­ىلدا ەگىن­شىلىك پەن مال شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ ماقساتىندا قۇ­رى­لىپ­تى. بۇگىنگى كۇندەرى سە­رىكتەس­تىكتىڭ يەلىگىندە 34000 گەكتار جەر بار. ونىڭ 11400 گەك­تارى ەگىستىك القابى. شارۋا­شى­لىق­تىڭ وزىندە بەس استىق كوم­باينى, ءۇش شىنجىر تابان, ءبىر ك-700, ءبىر ت-150, ءبىر يۋمز-6 تراك­تور­لارى جانە باسقا دا كوپ­تەگەن اۋىلشارۋاشىلىق تەحني­كالارى بار بولسا, 34 ميلليون تەڭگەگە «ES­SIL-740» دەپ اتا­لا­تىن ەكى بىردەي جاڭا استىق كوم­باينىن جانە جال­پى قۇنى 5,9 ميلليون تەڭگەگە باسقاداي اگرەگاتتار سا­تىپ الىپتى. كومپيۋتەرلى كومباين اۋىلعا كەلدى سەرىكتەستىك سوڭعى جىلدارى 2 مىڭ گەكتارعا دەيىن ءداندى دا­قىلدار سەۋىپ, ورتاشا ەسەپپەن گەكتارىنان 6,5 تسەنتنەردەن ءونىم الىپتى. بۇل باياناۋىلدا ەگىن وسپەيدى دەگەندەرگە جاۋاپ بول­عان­داي. جىل سايىن قىسقى مال ازىعىن جينايدى. ءوت­كەن جىلى 1710 گەكتارعا بيداي ەگىلىپ, ون­ىڭ ءار گەكتارىنان 8 تسەنتنەردەن استىق جينالدى, ال جەتى ءجۇز گەكتارعا ەگىلگەن ارپانىڭ ورتاشا ءونىم كورسەتكىشى – 4 تسەنتنەر, 150 گەكتارعا ەگىلگەن س ۇلى دا ءون­ىمدى بولدى. گەكتارىنان 3,5 تسەنتنەر. جالپى, بيىلعى وراق ناۋ­قا­نىندا بارلىق 2560 گەكتار­­دان 1701 توننا تۇقىم تازار­تى­لىپ, قويماعا سالىنىپ قويدى. مال ازىعىنا قا­جەتتى 2500 توننا ءشوپ جينالدى. جوعارىدا اي­تىلعان «ESSIL-740» ماركالى كومبايدارىنىڭ ءىشى تازا ءارى ءار نۇكتە كومپيۋتەر تىلىندە جۇ­مىس جاسايدى. كومباين جۇرگى­زۋشىسى قۋانىش «قازىر جاع­دايىمىز جاقسى. شارۋاشى­لىق­تىڭ كوشى ءتۇ­زەلىپ, اۋىلدىڭ ءال-اۋقاتى ارتىپ كەلەدى. بىزدەر ناۋ­قان كەزىندە 50-60 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جا­لاقى الامىز. بالام دا وسىندا ەڭ­بەك ەتەدى. كۇ­نىنە ءبىر مارتە شارۋا­شى­لىق ەسە­بىنەن تەگىن تاماقتانا­مىز. اۋ­ىلدا ەڭبەك ەتىپ, تابىس تابا­مىن دەگەن ازاماتقا جۇمىس تا­بىلادى», – دەيدى. بيىل استىق­تى پايداعا جاراتۋدىڭ كوزى تابىلدى. وبلىستىق بيۋدجەت ار­قىلى كاسىپ­كەر­لەرگە بولىنگەن نەسيەدەن شارۋا­شىلىق 7 ميلليون تەڭگە قارجى ال­ىپ, ءتاۋ­لى­گىنە ءتورت توننا ۇن ءون­دى­رەتىن وپم-1,2 «فەرمەر» شاعىن ديىرمەنىن ساتىپ الدى. قازىر با­تىر باسقاراتىن شارۋاشىلىق قارا­تو­مار اۋىلىمەن كورشىلەس اۋىلدار­دى ۇنمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ديىرمەن ءبىرىنشى ءجا­نە ەكىنشى سۇ­رىپتى ۇن وندىرەدى, ودان قالعان ءدان مەن كەبەكتى سىرتقا ساتادى. بۇعان قوسا تاياۋدا عانا بوي كوتەرگەن ناۋبايحانادا قازىرگى كۇنى نان ءپىسىرىلىپ, ءتۇرلى ءتاتتى تاعامدار دايىن­دا­لادى.   گەرەفورد بۇقالارى, اقباس سيىرلار العاش قۇرىلعان جىلدارى اۋىلداعى «متس جايما» سەرىكتەسىگى 133 باس اسىل تۇقىمدى قا­زاقتىڭ اقباس سيىرلارىن ساتىپ الىپ, مال تۇقىمىن اسىل­دان­دى­رۋ جۇمىسىن باستاعان ەكەن. اۋدان باسشىلى­عى­نىڭ قولداۋى مەن قارجىلاي كو­مە­گىنىڭ جانە شارۋاشىلىق باسشى­سى­نىڭ تا­بان­دى ەڭبەگىنىڭ ناتيجە­سىن­دە سە­رىكتەستىك 2007 جىلى «اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن شارۋا­شى­لىق» مارتەبەسىن العان. قا­زىر مۇن­دا 146 باس جىلقى, مىڭ­نان اسا اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال بار. ۇستىمىزدەگى جى­لى 61 باس اسىل تۇقىمدى قۇ­ناجىن اكەلىنگەن, بيىل 355 سيىردان 303 بۇزاۋ الىنعان. سەرىكتەستىك نەگىزىندە قاراتومار اۋ­ىلدىق اۋماعىنداعى جايما اۋى­لىندا ءىرى قارا مال­دى قولدان ۇرىق­تاندىرۋ ورنى اشىلدى. شارۋا­شىلىق وبلىس ورتالى­عىن­داعى «تاۋرۋس» سەرىكتەستىگىمەن كە­لى­سىم-شار­ت­قا وتى­رىپ, جىل سايىن اسىل تۇ­قىم­دى قا­زاقتىڭ اقباس سيىر­لا­رىنا «گەرەفورد» بۇقا­لا­رىنىڭ ۇرى­عىن اكەلىپ ەگۋ جۇمىستارىن جۇرگى­زە­دى. اۋىل شارۋاشىلى­عى­نىڭ بەل­­دى ماما­نى قايروللا احا­جا­نوۆتىڭ اي­تۋىنشا, باياناۋىل­دىڭ دا بۇ­قالارى تۇقىمدىق با­عىتتا بۇ­لاردان كەم ەمەس, ال, گەرەفورد بۇقالارى دەگەنىڭىز تۋ-ۋ, امەريكا جاقتا وسىرىلەتىن كو­رى­نەدى دە, سول تۇقىمدى بۇقا­لار­دىڭ ۇر­ىقتارى قاتىرىلعان كۇي­ىندە ءبىزدىڭ اۋىلدارعا جەتكىزىلەدى ەك­ە­ن, ءسويتىپ, قولدان ۇرىق­تان­دىرۋ جۇزەگە اسى­رى­لادى. وزدەرى دە وبلىستىڭ بىرنەشە شارۋا قو­جالىقتارىنا وتكەن جىلى – 23, بيىل 22 باس اسىل تۇ­قىمدى بۇقا ساتقان. شارۋاشىلىق 2007 جى­لى ءوز قارجىسىنا 200 باس ءىرى قارا مالعا ارنالعان ءۇش مال قو­راسىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكى­زىپ, بىرەۋىن جاڭادان سالدى. بي­ىل ءار­قاي­سىسىنا 9,5 ميلليون تەڭگە قا­را­جات ءبولىپ, ارقاي­سى­سى­نىڭ اۋما­عى 1200 شارشى مە­تر­لىك ءتورت مال قوراسىنىڭ قۇ­رىلىسىن جانە مال بورداقىلاۋ الاڭىن تۇرعىزدى. سو­نى­مەن بىرگە تاۋلىگىنە 10-15 باس ءىرى قارا مال سوياتىن سوڭعى ۇلگىدەگى قا­ساپ­حانا سالعان. ايتپاقشى, شا­رۋا­شىلىق قۇس وسىرۋمەن دە اينالىسادى. اۋىلداعى قوناق ءۇي, جاڭا پاتەرلەر اۋىلعا كەلگەن بەتتە «ءمول­دىر» اتتى بالاباقشانىڭ اشى­لۋى­نا قا­تىس­تىق. ۇيدە وتىرعان 20 ءبۇلدىر­شىن بۇرىن-سوڭدى كور­مەگەن قى­زىق­قا باتقانداي, مارە-سارە كۇيدە اسىر سالىپ ءجۇر. اعا-اپايلارى ءۇشىن جاڭا جۇ­مىس ورىندارى اش­ىل­دى. الىس­تاعى اۋىلعا دا وسىن­داي يگىلىكتى ءىس, جاقسىلىق جەتتى. سوندا عانا زامانعا ساي تۇرمىس بولاتىنى, ەلدىڭ تۇراقتاپ قالا­تىنى, جاس­تاردىڭ اۋىلعا كەلەتىنى تۇسىنىكتى. كەلىمدى-كەتىمدى قوناقتار مەن اپتالىق جۇيەمەن جۇمىس جا­سايتىن جۇمىسشىلارعا ارناپ سەرىكتەستىك قوناق ءۇي سالىپ بەردى. ەۋروپالىق ۇلگىدە بوي كو­تەر­گەن عيماراتقا قىزىعا قارادىق. تۇر­عىن ۇيلەر جوباسى سىزىلىپ دايىن تۇر, بيىل ءۇش بولمەلى پاتەرلەرى بار العاشقى تۇرعىن ۇيلەر پاي­دالانۋعا بەرىلىپتى. ارالاپ كوردىك, قالاداعىداي ءجون-جوبامەن جاسا­لىپ­تى. شا­رۋاشىلىق جۇمىسى قار­قىندى. بۇل الداعى ۋاقىتتا جۇمىس­كەرلەردىڭ تۇرمىستارى بۇ­دان دا جاقسارا تۇسەدى دەگەن ءسوز. الدا تۇرعىن ۇيلەر تۇرعىزۋ دا جوسپاردا بار. ول كەزدە شارۋا­شىلىقتا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىس­شىلار جاڭا باسپانامەن تولىق­تاي قامتاماسىز ەتىلەدى. ءويت­كەنى, ءبۇ­گىن­گى جۇمىسشىلاردىڭ دەنى جاستار, ال, جاستار اۋىلدا تۇراقتاپ قالۋ ءۇشىن جۇمىس كەرەك, جاڭا زامانعا ساي جاڭا ءۇي­لەر قاجەت. مىنە, قاراتومار اۋ­ى­لىندا جۇزگە جۋىق جۇمىس ور­نىن قۇرىپ, ەلدى مەكەننىڭ اجا­رىن ارتتىرعان «جاي­ما» اتتى بەرەكەلى شارۋا­شى­لىقتىڭ ءبۇ­گىن­گى تىنىس-تىرشىلىگى وسىنداي. ءبىز اۋىل اكىمى امانكەلدى كىسەنتاەۆپەن اڭگىمەلەستىك. شال­عاي­داعى اۋىل جايماعا شىراي كىردى. باتىربەك باۋىرىمىز باس­تاعان سەرىكتەستىكتىڭ جىگىتتەرى جايما اۋىلىن جايناتىپ, كو­ڭى­لىمىزدى جادىراتتى. اۋىلدا 600- دەي ادام تۇرادى. وسى جايمادا قازىر 11 شارۋا قوجالىعى جۇ­مىس جاسايدى. باياناۋىلدىڭ جەرى دە, جايىلىمى دا, مالى دا, قۇسى دا جەتەدى. باپتاي بىلسەڭ – جەر جومارت دەگەن وسى. اۋىلعا باتىر باستاعان «با­تىر­لار» كەلگەلى جىلدا ءبىر الەۋ­مەتتىك نى­سان اشىلۋدا. قازىر ءدا­رى­­گەر­لىك ءبو­لىمشە, ءدارىحانا, مادە­ني­ەت ءۇيى جۇمىس جاساپ تۇر. الىس­تا­عى اۋىلعا كوڭىل بولگەن ءجى­گىت­تەر­گە, اۋدان اكىمدىگىنە راحمەت ايتامىز. ءيا, الىستاعى اۋ­ىل­دىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ بولۋىنا «متس جاي­ما­نىڭ» قوس­قان ۇلە­سى وس­ىنداي. «با­تىر دەسە با­تىر» دەپ اۋىل ادام­دارى ريزا. تاۋ باۋ­رايىندا وتىرعان ال­ىستاعى اۋ­ىلدىڭ تى­نىس-ءتىر­شى­لىگىنە يەلىك ەتىپ, ونىڭ يگىلىگىن قاراپايىم اۋىل ادام­دا­رىنا, اۋدانعا كور­سە­تىپ, شارۋاشى­لىق­تى شيرات­قان وس­ىنداي جىگىتتەر كوپ بولسا, بيىلعى جول­داۋ­­دا ايتىلعان اۋ­ىلعا لايىق­تى كوڭىل ءبولۋ تۋ­رالى جارقىن باس­تامانى باسقا اۋىلدارداعى جىگىتتەر وقىپ, ءۇن قوسار, ۇلگى الار دەگەن ويدامىز. فاريدا بىقاي. پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل اۋدانى.