«ەركىندىككە ەركەلىك جاراسپايدى», «ەق», 15.03.2011 جىل
مەنى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە (15.03.2011) «تولعاندىرار تاقىرىپ» ايدارىمەن باسىلعان ۇلاعاتتى ۇستاز قانيپا بىتىباەۆانىڭ «ەركىندىككە ەركەلىك جاراسپايدى» دەگەن ماقالاسى قاتتى ويلاندىردى. بۇل جاريالانىمدا بۇكىل ءومىرىن ۇستازدىققا ارناعان جان وقۋشىلاردىڭ اراسىندا حيدجاب كيۋ ءۇردىسىنىڭ بەل الىپ بارا جاتقانىن تاراتىپ ايتىپ, ءتىپتى مۇنىڭ بالاباقشاعا دا ەنە باستاعانىن, بۇل ارقىلى ءبىر كەزدەرى ۇلتتىق ۇلگىدەن ايىرىلىپ قالمايمىز با دەگەندى قوزعاعان ەكەن. شىنىندا, بالاباقشا مەن مەكتەپتە حيدجاب كيۋ ماسەلەسى سوڭعى كەزدەرى پىكىرتالاس الاڭىنا اينالىپ بارا جاتىر. دەگەنمەن, وسى جەردە قازاق جۇرتىنىڭ كەلىستى كيىم ۇلگىلەرىن وزگە ەلدىڭ سالتىنا الماستىرۋ ارقىلى ۇلتتىق بەت-بەينەمىزدى بۇرىنعى سارتاپ جولداعىداي تاعى دا تالكەككە سالمايمىز با دەگەن كۇدىك پەن ءۇمىت وي تارازىسىندا شارپىسىپ, كەيدە ايقاسىپ جاتقانىن جاسىرا الماساق كەرەك.
قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى قازىر وتانىمىزعا كەلىپ جاتقان شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ قاي-قايسىنىڭ دا كوڭىلىن اۋدارىپ, بۇل قانداي عاجاپ قۇبىلىس دەگەن سوزدەرىن ءجيى ەستيمىز. كوزدەرى تەسىلە قاراپ, اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇريدى. وسى ارادا ويىمىزعا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنداعى مىنا ءبىر سۋرەت ورالا بەرەدى. «... ءوتىپ بارا جاتقان بەس قىزدىڭ تاپ ورتاسىندا, جىبەك جال اق جورعا اتقا مىنگەن توعجان ەكەن. كوكتەمنەن سوڭ كورگەنى وسى.
سۋدىراعان قارا جىبەك بيقاساپتان ادەمى جەڭىل شاپان كيگەن. باسىندا – جاپ-جاڭا قارا كامشات بورىك. موينىندا – ءاسەمدەپ, كەڭ وراعان قۇبىلما ءتۇستى تورعىن ءشالى. قۇلاعىندا ۇلكەن التىن سىرعاسى ىرعالىپ كەلە جاتقان توعجان, مىناۋ ات ۇستىندە, مىناداي توپ قىزدىڭ تاپ ورتاسىندا, ءدال كوپ جۇلدىز اراسىنداعى شولپانداي. ات ءۇستى ءجۇرىس, شىرقاپ ايتقان داۋىس جانە قۇربى قىزدارى – بوجەي قىزدارىنا جانى اشۋى بار, بارشاسى توعجاننىڭ قازىرگى ءجۇزىن ءبىر ءتۇرلى ماعىنالى نۇرعا مالعانداي. اقماڭداي, اپپاق جۇمىر موينىنا, قولاڭ جىبەك شاشىنا بەتىنىڭ ۇلبىرەگەن قىزىلى سونشالىق جاراسىپ تۇر...».
مىنە, وسىنداعى كامشات بورىك, جەڭىل شاپان, تورعىن ءشالى قانداي كەرەمەت كورىنىستى بەرىپ تۇر. ۇلتىمىزدىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتار ادەمى ۇلگىسى عوي. ءبىز وسىنداي ادەمىلىكتى «قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى» (كۋنستكامەرا جيناعىنداعى) اتتى سۋرەتتى كىتاپتان دا كوردىك. كوزدىڭ جاۋىن الادى. قىزدىڭ باسىنداعى بوركى, ۇلبىرەگەن ۇكىسى, تالداپ ورگەن شاشى, ك ۇلىمدەگەن كوزى قانداي, ءبارى دە جاراسىپ تۇر. بۇل قازان ءتوڭكەرىسىنە دەيىنگى حالقىمىزدىڭ كيىم ءۇلگىسىن دايەكتەيدى. وسىنداي ۇلگىنى ەل بولعان تۇستا جاستاردىڭ وي ساناسىنان ءوشىرىپ, حيدجاب كيۋگە اكەلسەك, حالقىمىزدىڭ بارىنان كوز جازىپ قالمايمىز با؟ كەيىنگى ۇرپاق ءبىر ەس جيعان كەزىندە, ۇلتىن تانىپ بىلگەندە الدىڭعى تولقىننىڭ مۇنىسى نەسى, بىرەسە انانىڭ, بىرەسە مىنانىڭ «قۇشاعىنان» تابىلعانى قالاي دەرى انىق قوي. قازىر حيدجاب كيۋ سالتقا اينالعانى سونشالىق, مەكتەپتى قويىپ بالاباقشاعا دەيىن جەتىپ وتىر. ءبىز ءبىر كەزدەرى ءوزىمىزدىڭ ۇلگىمىزدى مانسۇق ەتىپ, وزگەنىڭ قىزىعىنا جىعىلساق, ەندى ەركىندىككە قول جەتكىزگەن تۇستا الەمنىڭ بارىن وي تارازىسىنا سالماي, بويىمىزعا تالعامسىز جاپسىرۋمەن كەلەمىز. ەر مەن ايەلدى اجىراتۋ ەكىتالاي بولىپ بارادى.
وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى اۋىز ادەبيەتىنەن ءدارىس وقىپ تۇرىپ, قازاقتىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين قىزدارىمىزدىڭ شاشىن جايىپ جىبەرەتىنىنە رەنىشىن اشىق ايتقانى بار. بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىزعا جات قىلىق ەدى, جاقسى ىرىم ەمەس ەدى, ەرىنەن ايىرىلعان ايەلدەردىڭ ءورىلگەن شاشىن تارقاتىپ, باسىنا قارا جابۋشى ەدى دەپ قىنجىلعانى ءالى كۇنگە قۇلاق تۇبىنەن شىڭىلدايدى.
قازاقتىڭ قىزىن ۇزاتارداعى كيىم ءۇلگىسى, جاسايتىن جاساۋ-جابدىعى, ەر-تۇرمانى قانداي ەدى؟ ارينە, ول ءداۋىر جوق. سونى زامانعا قاراي جاڭعىرتساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولماي ما؟ سونداي جانىڭا جاقىندى, قانىڭا ءنار بەرەتىندى مۇراعاتتاردان كورگەندە, كوركەم شىعارمالاردان وقىعان كەزدە, شىركىن-اي, وسىنى نەگە كۇندەلىكتى كيىم ءۇلگىسىنە اينالدىرمايمىز دەگەن ويعا قالاسىڭ.
ارينە, حالقىمىز اتا ءدىنىن قاشاندا ارداقتاعان, اۋزىنان اللاسىن تاستاماعان. قانداي كيەلى جەردە بولسا دا, اتا-باباسىنىڭ باسىنا بارىپ, قۇران وقىعاندا دا, ەسىنە تۇسىرگەندە دە, بۇرىن دا, وسى كۇنى دە اللانىڭ اتىن ءبىرىنشى اۋىزعا الادى. قازاقتىڭ دانىشپان اقىنى, تەڭدەسسىز حاكىمى اباي «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس» دەيدى دە: «اللا ءمىنسىز, اۋەلدەن پايعامبار حاق, ءمۇمىن بولساڭ ۇيرەنىپ, سەن دە ۇقساپ باق», دەيدى. بۇل – ابايدىڭ عانا ەمەس, ابايدى ارداق تۇتقان بۇكىل قازاقتىڭ ءسوزى دەسەك جاراسادى.
يسلام ءدىنى ەش پەندەگە زورلىق كورسەتپەيدى, زومبىلىق جاسامايدى, تەك بەيبىت ءومىردى قالايدى. ەندەشە, ءبىز اللاعا, جاراتۋشىعا يمانداي ۇي وتىرىپ, ۇلتتىق ءۇلگىمىزدەن جاڭىلىسپاۋىمىز كەرەك. پايعامبارىمىزدىڭ حاديسىندە «يسلام, ياعني مۇسىلمانشىلىق جاريا نارسە, ال يمان – ءدىلىڭدە», دەيدى. «كيىمدەرىڭ جاراسىمدى بولسىن, قاراپايىم كيىنۋ – يماندىلىقتىڭ بەلگىسى», دەيدى. ال شاكارىم: «قۇبا توبە دەگەندى ۇقساڭ كەرەك, ورىنسىزدىق ىستەمە بولساڭ زەرەك. ءمۇيىزى بار كىسىدەي ەدىرەيىپ, وزگە جۇرتتان بولماسىن ءتۇرىڭ ءبولەك», دەپ تاعى ءبىر ادامدىقتىڭ ايناسىن الدىڭا تارتادى. ءيا, جانىڭ مەن ءتانىڭ تازا بولماي تۇرىپ, ءار نارسەگە ەلىكتەپ, سولىقتاۋ ۇلتتى ۇشپاققا شىعارمايدى. الدىمەن نيەتىڭ ءتۇزۋ, جانىڭ تازا بولسا, اللا جاقسى ءىسىڭدى قابىل الادى, جولىڭدى وڭعا باستايدى.
پايعامبارىمىز بالانى «بالاپانىم» دەپ ايالاعان. ءبارى دە تاربيەگە بايلانىستى دەگەن. بالا «اللا تاعالانىڭ بەرگەن سىيى», دەپ قىزدى كەمسىتۋگە جول بەرمەگەن. «ەگەر تاڭداۋ ەركى ماعان بەرىلسە, قايتا قىز بالانى ارتىق سانار ەدىم» دەگەن. قىز بالانىڭ جۇرەگى جۇمساق, ول ەرتەڭ ءبىرەۋدىڭ قيماس سەرىگى دەپ تۇسىندىرگەن. مۇنداي ۇلىلىقتى ءبىزدىڭ قازاق حالقى دا عاسىرلار بويى جالعاستىرىپ كەلەدى. ەندەشە, ءبىز وسى ۇردىستەن ايىرىلىپ قالماۋ جاعىن ءبىرىنشى كەزەككە شىعارۋعا ءتيىستىمىز.
قاسيەتتى ءدىنىمىز بارلىق ادام ءبىر ءۇلگىدە كيىنسىن, ءبىر ىزبەن ءجۇرسىن دەگەن تالاپ قويماعانى جانە بار. ءار ادامنىڭ بەت الپەتى – ءوزىن تانىتاتىن كىتاپ ءتارىزدى دەگەن. سوعان قاراپ ءار ادامنىڭ بويىنداعى قاسيەتتى تانىپ-ءبىلىپ وتىرعان. ال سول نۇرلى ءجۇزدى قارعادايىنان قالقالاپ قويساق, قىز بالا ەرتەڭ ىنجىق, جالتاق بولىپ وسپەي مە. بۇل قازاققا ءتان قاسيەت پە, جوق. ەگەر ۇزىن كويلەك, باس كيىم كيۋ كەرەك بولىپ جاتسا, جەلبىرى اق قايىڭنىڭ جاپىراعىنداي جاراسىپ تۇراتىن بۇرمەلى كويلەكتى, ۇكىلى تاقيانى, كامشات بورىكتى كيگىزسەك, قازاق جۇرتىنىڭ بەت بەينەسى كورىنبەس پە ەدى؟ كەڭەس داۋىرىندە دە, قازىر دە وسىنداي ادەمى كيىم ۇلگىلەرىن ءۇلكەنىمىز دە, كىشىمىز دە كوز الداۋ ءۇشىن ناۋرىزدا, نە جيىن-تويدا عانا كيىپ شىعاتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. ءوزىمىز دە باردى باعالاماي, وزگەدەن كورگەنگە جابىسۋ قازاقتان قاشان قالار ەكەن؟ جوعارىدا قاسيەتتى حاديستەن كەلتىردىك, يماننىڭ دىلىڭدە ەكەنىن. ەندەشە, الدىمەن ءدىلىمىزدى تۇزەيىك, ءدىلىمىز تۇزەلسە ءدىنىمىز تۇزەلەدى, ساۋاتىمىز اشىلادى. ودان كەيىن ۇلتتىق ۇلگىمىزدى سونىڭ نەگىزىندە قالپىنا كەلتىرىپ, قازاق كىم دەسە, مىنە, دەپ كورسەتەتىندەي كۇنگە جەتكىزەلىك. جاسىراتىنى جوق, ءبىزدىڭ ءدىن سالاسىنداعى ازاماتتاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ وي-ولشەمى تومەندەۋ سەكىلدى. اسىرەسە, اۋىلدى جەردەگى مولدالاردىڭ قارىمى كوڭىلگە كۇمان كەلتىرەدى. مۇنداي نارسە ءدىنىمىزدىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمەي قويمايدى. وسى ارادا تاعى ءبىر ايتىلا باستاعان اڭگىمەنىڭ شەتىنە توقتالار بولساق, حالال دەپ حالىق بەت بۇرعان استىڭ دا جايى كوڭىل كونشىتپەي بارا جاتقان سەكىلدى. اتىنا زاتى ساي بولماي, ءتۇرلى پىكىرلەر تۋىنداۋدا. وعان بۇل ارادا دالەل-دايەك كەلتىرىپ جاتۋدى ارتىق كوردىك.
ءيا, ءبىز زايىرلى مەملەكەتپىز. سوعان ساي بولۋ ءاربىر ازاماتتىڭ بويىنداعى قارىزى مەن پارىزى. دەگەنمەن, يماندىلىق دەپ حالقىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىنە كەلە بەرمەيتىن ۇلگىلەرگە ساقتىقپەن قاراعانىمىز ءلازىم بولار. وسىدان 4-5 جىل بۇرىن رەسەيدىڭ ون وقىمىستىسى, ىشىندە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى دا بار, پرەزيدەنتتەرىنە حات جولداپ, ءدىن زاڭ شەڭبەرىندە قىزمەت ەتۋ كەرەكتىگىن العا تارتقانى بار ەدى. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسى دا كوزقاراسىن حالىققا بىلدىرگەنى ءمالىم. سونى ەسكەرە بەرمەي, وزدەرىنىڭ كۇڭگىرتتەۋ بايلامدارىن تىقپالاعاندار تۋرالى ۇستاز كوتەرگەن ماسەلەگە وي قوسۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوق دەپ بىلەمىز. سەبەبى, انا ءبىر جىلدارى ءبىرلى-جارىم حيدجاب كيگەن قىزداردى كورگەندە, بۇل ۋاقىتشا نارسە عوي دەپ كوپ كوڭىل اۋدارا قويماعان ەدىك. ەندى سول ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ, مەكتەپ پەن بالاباقشاعا جەتىپ وتىر. بۇل تۇستا پىكىر ايتپاۋعا بولمايتىن ءتارىزدى. حيدجاب كيۋ اركىمنىڭ ءوز ەركى, دەگەنمەن, مەملەكەت يەسى رەتىندە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۇلگىمىز ودان جوعارى تۇرۋى ءتيىس. ءبىز اتا-بابا قارىز ەتىپ قالدىرعان ۇلگىنى كەيىنگى ۇرپاققا قالىبىن بۇزباي, سىنىن كەتىرمەي, سىرىن وشىرمەي جەتكىزبەسەك, پارىزدى ورىنداماعانىمىز بولىپ سانالادى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءبىر كەزدەرى حيدجاب كيگەندەر سەكىلدى قازىر قوعامدىق كولىكتەردە بەت الپەتىن مۇلدە جاۋىپ, قارا كيىمگە ورانىپ, كوزى عانا جىلتىرايتىندار دا كەزدەسە باستادى. ۋاقىت وتە كەلە اناسىن ارداقتاپ, قىزىن قۇرمەتتەگەن, ۇلكەننىڭ الدىندا ءجۇزىن ءتومەن سالعانى بولماسا, باسقا ۋاقىتتا ديدارى اشىق جۇرەتىن قازاق قىزى, اناسى وسىنداي كەيىپكە تۇسە مە دەگەن قاۋپىمىزدى ايتا كەتسەك, ارتىق بولا قويماس. جالپى, حالقىمىز قاشان وزگەگە ەلىكتەپ, سولىقتاۋدان تىيىلار ەكەن دەگەن ويىمىزدى دا ورتاعا سالدىق. ءبىر كەزدە ورىسقا ەلىكتەپ كيىنىپ ەدىك, ەندى ارابقا ەلىكتەپ كيىنبەسەك بولماي ما؟! «وزىڭە جانە ءوزىڭنىڭ باسىڭا وزگەشەلىك بەرۋدىڭ ءتۇبى – ماقتان», دەپ اباي ايتپاقشى, بۇل ءۇردىس بۇگىن مۇسىلمان بولۋدىڭ ماقتانىشى دەپ باعالانعانمەن, ەرتەڭ ۇلتتىڭ ۇلگىسىن جويۋعا جەتكىزسە, ول قاسىرەت قوي. قازىر قازاققا سىن كوپ, سۇرىنبەي ءوتۋ مىندەت. مىندەت – ءمىنسىز بولعاندا ورىندالادى.
سۇلەيمەن مامەت.