ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى ساحناcىنان «جانداۋا» پسيحولوگيالىق دراماسىن كورىپ, تەرەڭ ويعا كەتتىك. قويىلىمنىڭ اۆتورى – وسى تەاتردىڭ رەجيسسەرى ءارى دراماتۋرگ بولات ۇزاقوۆ.
ەڭ الدىمەن, ءبىز بۇل شىعارمانىڭ قوعامدىق كەسەلمەن كەكتەسە كۇرەسكە ءتۇسىپ جۇرگەن, ۇلكەن ازاماتتىق جۇك كوتەرىپ جۇرگەن تۋىندى ەكەنىن ايتساق دەيمىز.
ەندى ونىڭ قانداي كەسەل ەكەنىنە كەلسەك, ول – تالاي-تالاي وتباسىلارىن ويران ەتىپ, شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىرىپ, قوعامعا ءجانە الەۋمەتكە زور زيان كەلتىرىپ, تاقسىرەت تارتقىزىپ وتىرعان ناشاقورلىق. اۆتور سول عاسىر كەسەلىنىڭ بەت پەردەسىن سىپىرىپ تاستاپ, جالاڭاشتاپ كورسەتەدى. ءبىر وتباسىنىڭ تراگەدياسىن كوز الدىڭنان ءوتكىزە وتىرىپ, ناشاقورلىقتىڭ ساپ-ساۋ ادامدى ايۋاندىق كۇيگە ءتۇسىرىپ, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردەن جۇرداي ەتىپ, قانداي زارداپ شەكتىرەتىنىن ساحنادا جان تۇرشىكتىرە سۋرەتتەيدى.
قالادا وقىپ جۇرگەن ۇلى مەن قىزى تۋعان-تۋىسقاندارى مەن قادىرلەس اعايىننىڭ ورتاسىندا امان-ەسەن تۇرىپ جاتقان اكەسى مەن شەشەسىن ۇيلەرىن ساتقىزىپ قالاعا كوشىرىپ اكەلەدى. سويتسە, ۇلى دا, قىزى دا ەسىرتكىنىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەندەر ەكەن. وقۋلارىنان شىعىپ قالعان. ەلدەن قالاعا بەكەر كوشىپ كەلگەنىنە شال قاتتى كۇيىنەدى, وكىنەدى. بىراق, «كورەسىڭدى كورمەي كورگە تۇسپەيسىڭ» دەگەندەي, ناشاقور ۇلىنان كورەسىنىڭ كوكەلەرىن كورەدى. ناشاقور ۇل ۇيدەگى زاتتاردى بىردە سۇراپ ساتىپ, بىردە ۇرلاپ ساتىپ جۇدەۋشىلىككە ۇشىراتادى. شال مەن كەمپىردىڭ زەينەتاقىلارىن العان سايىن بەرسە قولىنان, بەرمەسە جولىنان الىپ, اپتالاپ جوعالىپ كەتىپ, اكە-شەشەسىن الەككە سالادى. قارىنداسىن دا ەسىرتكى شەگۋگە ۇيرەتىپ, ءومىرىن قاراڭ ەتەدى, تۇرمىسقا شىققالى جۇرگەن جىگىتىمەن توبەلەسىپ, ەكەۋىن ايىرىپ جىبەرەدى. سول جىگىتتەن تۋعان بالاسىن قالاي اسىراپ, قالاي كۇن كورەرىن بىلمەگەن بايعۇس قىز قاسىرەت شەگەدى. بالاسىن جەتىمەكتەر ۇيىنە اپارا جاتقان جەرىنەن شەشەسى ارەڭ توقتاتادى.
– تەك! اۋزىڭ قالاي بارادى؟ ءبارىمىز ءتىرى تۇرىپ قالاي تاپسىرامىز! ول ءبىزدىڭ نەمەرەمىز, ۇرپاعىمىز ەمەس پە! مۇنداي وي قايدان كەلدى باسىڭا. ءوزىنىڭ ىشتەن شىققان بالاسىن كوزىنىڭ تىرىسىندە جەتىمدەر ۇيىنە تاپسىرۋ دەگەن نە سۇمدىق! ...ءاي, قىزىم-اي, مۇنشا تاسجۇرەك بولارمىسىڭ. ەي, ايۋان ەكەش ايۋان دا ءوز بالاسى ءۇشىن اقىرعى دەمى قالعانشا ارپالىسىپ ولمەي مە. ونىڭ جانىندا ءبىز ادامبىز عوي! مىنا تاس ۇيلەر, تاس كوشەلەر, تاس قابىرعالار جۇرەگىڭدى ابدەن تاس قىلىپتى-اۋ... قوي, مىناۋىڭدى اكەڭ ەستىمەسىن.
– ەندى قايتەم, اپا... نە بىتىرگەن وقۋىم جوق, نە جۇمىس جوق, بايسىز بالا تاۋىپ وتىرعان ءتۇرىم مىناۋ... سەندەردى باعۋدىڭ ورنىنا ءتىرى ماسىل بولدىم عوي. كەيدە باسىم اۋعان جاققا قاڭعىپ كەتكىم كەلەدى.
– قوي, جانىم, تۇڭىلمە. مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتشا عوي, اينالايىن... ە.., جالعىز بالاعا جەتە الماي زار بولىپ جۇرگەندەر قانشاما... قۇدايعا تاۋبە دە!
كوز الدىمىزدا ەكى انا بەينەسى. ءبىرى – جاس انا, ءبىرى – قارت انا. ءبىرىنىڭ جۇرەگىن ەسىرتكى مەن تاس قالا, تاس جۇرەكتى ادامدار تاسقا اينالدىرا باستاعان. ەكىنشىسى – سالت-ءداستۇرى مەن ادامشىلىق قاسيەتتەرىنىڭ قايماعى ءالى بۇزىلا قويماعان اۋىلدان كەلگەن انا. ول بالاسى ءۇشىن وتقا دا, سۋعا دا تۇسۋگە دايىن.
ساناسىن ەسىرتكى ۋلاپ, ار-ۇياتتان ايىرىلا باستاعان ۇلىن جاماناتقا قيمايدى. قايران مەيىرىمدى انا جۇرەگى-اي, دەپ ءوز اناڭدى ەسكە الاسىڭ, جەتەسىز ۇلدىڭ قىلىعىنا اشىناسىڭ.
قويىلىم ءبىر اكتىلى, ەكى كورىنىستى عانا ىقشام بولعانىمەن ايتارى كوپ. اۆتور كەسەلدىڭ ءوزىن جانە سول كەسەلگە ۇشىراعانداردىڭ تراگەدياسىن عانا كورسەتىپ قويمايدى, سونىمەن, جاستاردى ناشاقورلىق دەرتىنە شالدىقتىرعان سەبەپتەردى دە قوسا اشكەرەلەپ, كەسەلدىڭ نەدەن ءورشىپ تارالىپ جاتقانىن ايتىپ, سوعان نازار اۋدارتادى.
ول ازعىنداتۋشى كۇش – ەسىرتكى بيزنەسى. ەسىرتكى كاسىپكەرلەرى ءۇشىن ناشاقور جاستاردىڭ كوپ بولعانى پايدالى. قويىلىمدا ۇزىن جانە قىسقا دەپ شارتتى ات قويىلعان ەكى كاسىپكەر بار. جاستاردى ناشا تارتۋعا باۋلىپ, ونىمدەرىن وتكىزىپ, سودان قىرۋار تابىس تاۋىپ ءجۇرەدى. اقشالارى جوقتارعا ونىمدەرىن قارىزعا بەرە-بەرە وزدەرىنە تاۋەلدى ەتىپ قويادى, ءسويتىپ, قارىزعا باتىرادى. كەمپىر مەن شالدىڭ ۇلى ولارعا 10 مىڭ دوللار قارىز بوپ شىعادى. ۇيلەرىنە كەلىپ «پاتەرلەرىڭدى ساتىپ, قارىزدى تولەڭدەر» دەپ كۇش كورسەتەدى. بۇعان اشىنعان شال ولارعا قامشى الا ۇمتىلادى. قارا كۇش يەسى ۇزىن شالدى شالقاسىنان تۇسىرەدى. وعان بولىسپاق بولعان كەمپىرىن دە, قىزىن دا تورعايداي شىرىلداتادى.
– سەن, ءازازىل يت, ونى وسىعان جەتكىزگەن سەنسىڭ, سەن قانىشەر جالماۋىزسىڭ! قۇداي جازاڭدى بەرسىن! – دەيدى اشىلعان اكە.
– ول اسپاندا. ال جەردەگى قۇداي ءبىزبىز. سوندىقتان بىزگە سىيىنعانىڭ دۇرىس بولادى. ءبىزدىڭ ارتىمىزدا سان مىڭداعان اسكەرىمىز بار. ولار ءبىز نە ايتساق, سونى بۇلجىتپاي ورىندايدى. ولار ءۇشىن اكە-شەشە دە, تۋىس تا, ايەل, بالا دا كەرەگى جوق. ولارعا تەك ءبىز كەرەكپىز. ءجانە ول اسكەر ەشقاشان قارتايمايدى, ويتكەنى, ۇنەمى جاڭارىپ, جاسارىپ تۇرادى. بىرەۋى ولسە, ورنىنا ۇشەۋى كەلەدى… وزدەرى كەلەدى. ءبىز ولاردى زورلامايمىز. تەك دەر كەزىندە كەرەگىن تاۋىپ بەرىپ وتىرامىز… – دەيدى – قىسقا.
قويىلىم اۆتورى كەسەلدىڭ كوزىن, مىنە, وسىلاي اشىپ بەرەدى. كوپ سوزبەن ەمەس, از سوزبەن, از دا بولسا ءدوپ سوزبەن جاستارىمىزدىڭ نەدەن بۇزىلىپ, نەدەن ءسۇرىنىپ جۇرگەندەرىن انىق ايتىپ كورسەتەدى, كىممەن كۇرەسۋ كەرەكتىگىن نۇسقايدى. ناشاقورلار ءۇشىن قاسيەتتى دە ەشتەڭە جوق. شال مەن كەمپىردىڭ جۇپىنى ۇيىندە ەكى عانا قادىرلى زات قالادى. ءبىرى شالدىڭ كۇمىستەلگەن ەرى, ەكىنشىسى, كەمپىردىڭ التىن بىلەزىگى. ۇلى ەردى “مۋزەيگە قويىپ ەلگە كورسەتەدى” دەپ الداپ ساتىپ جىبەرەدى. قويىلىم سوڭىندا شەشەسىنىڭ قولىنداعى التىن بىلەزىككە جارماسادى.
مىنە, وسى كورىنىستەن-اق ناشاقور ۇلدىڭ ادامدىق قاسيەتتەن مۇلدەم ايىرىلعانىن كورەسىڭ. شەشەسىنىڭ ءوز ەركىمەن بەرمەيتىنىن بىلگەن ول تارتىپ الماق بولىپ, قولىنا جارماسىپ سۇيرەلەپ توسەكتەن قۇلاتادى, اراشا تۇسكەن قارىنداسىن دا, اكەسىن دە ۇرىپ جىعادى. وسى كەزدە قىزدىڭ تاتۋلاسپاقشى بولىپ جۇرگەن سپورتسمەن جىگىتى ازامات كىرىپ كەلىپ, ونى كوتەرىپ الىپ, جەرگە اتىپ ۇرادى. ەسىن جيعان شال جۇگەننىڭ تىزگىنىمەن ەسىرىكتەنگەن ۇلىنىڭ قولىن بايلاپ تاستايدى.
قانداي عانا جاۋىز ويلاپ تاپتى بۇل سۇمدىقتى؟! ادامدى مالدان بەتەر قۇبىجىق قىلۋعا كىمنىڭ قاقىسى بار! تۇقىمىمىزدى تۇزداي قۇرتاتىن جەتى باستى جالماۋىز عوي مىناۋ. قايدان… قايدان عانا دۋشار بولدىڭ بۇل پالەگە.
جوق! بۇعان جول بەرە المايمىن! قارعىس اتقىرلار! سەندەر مەنەن بالامدى الا المايسىڭدار! كەمپىر جينال! تارتتىق اۋىلعا. قىزىم ورا نەمەرەمدى. بالام, ەشكانداي ءدارىنىڭ دە, دارىگەردىڭ دە كەرەگى جوق. تۋعان جەردىڭ قاسيەتتى تازا اۋاسى مىنا پالەدەن ماڭگى قۇتقارادى! – دەيدى ءبىر كەزدە وقىس شەشىمگە كەلگەن اكە.
“جانداۋا” پسيحولوگيالىق دراماسى شالدىڭ وسىنداي تەبىرەنىستى سوزدەرىمەن اياقتالادى.
“جانداۋانىڭ” اۆتورى بولات ۇزاقوۆ ءارى دراماتۋرگ, ءارى رەجيسسەر بولعاندىقتان وقيعانى شاشىراتپاي, از سوزبەن كوپ ماعىنا بەرۋگە, از وقيعاعا كوپ جايدى سىيعىزۋعا كۇش سالعان. كوشەدە, اۋلادا جاستاردىڭ ۋلاعان-شۋلاعان داۋىستارىن ەستىرتىپ, بەي-بەرەكەت ءتارتىپسىز ءجۇرىس-تۇرىستارىن اڭعارتۋ ارقىلى قالالىق جەرلەردە جاستار تاربيەسىنىڭ بەتىمەن جىبەرىلگەنىن ءبىلدىرەدى. قالا جۇرتشىلىعى, ءتىپتى قاتار تۇراتىن كورشىلەردىڭ ءبىر-بىرلەرىمەن ارالاسپايتىندىقتارىن, قاتىگەزدىكتەرىن شالدىڭ وي-پىكىرلەرى ارقىلى سىنعا الادى.
ولارعا قاراما-قارسى كەيىپكەر – نۇربول. ونىڭ قالاعا ءبىر شارۋامەن كەلىپ, شالدىڭ ۇيىنە سالەم بەرە كىرگەن ءساتىن اۆتور بىلاي سۋرەتتەيدى. “ۇيگە ۇزىن بويلى, دەنەلى, ەكى بەتىنە قان ويناعان, جيىرمالار شاماسىنداعى جىگىت كىردى. ونىڭ اقجارقىن كۇلكىسى مەن جىلى ءجۇزى كىرگەن بويدا بۇكىل ءۇيدىڭ ءىشىن كوڭىلدەندىرىپ جىبەردى. ول كىرىسىمەن شال مەن كەمپىر بۇكىل اۋىل كوشىپ كەلگەندەي قۋانىپ, بايەك بولىپ, ابدەن ابىگەرگە ءتۇستى. ۇستىندەگى كيىمىنەن, ءسوز سويلەگەنىنەن, مىنەز-قۇلقىنان قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنىڭ ءيسى اڭقىپ تۇرعانداي!”
ءيا, مەن بۇل سپەكتاكلدى جانارىما جاس ءۇيىرىلىپ وتىرىپ كورىپ شىقتىم. كوز الدىمنان ءبىر وتباسىنىڭ عانا قايعى-قاسىرەتى ەمەس, مىڭداعان ادامداردىڭ باسىنداعى تراگەديا تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتتى. اۆتور سونى اڭعارتۋ ءۇشىن كەيىپكەرلەرىن شال, كەمپىر, ۇلى, قىزى, ۇزىن, قىسقا, سپورتشى دەپ قانا اتايدى. ات بەرىلگەن نۇربول عانا. ەسىرتكىدەن, اراقتان قانشاما وتباسىلار ويران بولىپ جاتىر دەسەڭىزشى. “جانداۋا” دراماسى, مىنە, قوعامداعى وسى كەسەلدەن ساقتاندىرىپ, ادامدارعا, جاستارعا وي سالۋدى كوزدەيدى.
“جانداۋانى” اۆتور پسيحولوگيالىق دراما دەپ اتاپتى. شىنىندا, بۇل تراگەديا. باس كەيىپكەر ولسە عانا تراگەديا بولادى دەگەنگە كەلىسە بەرۋگە بولماس. قويىلىمدا قىسقانىڭ بىلاي دەيتىنى بار: “… شال, مەنىڭ ساعان ايتار اقىلىم, ول بالاڭدى ويلاماي-اق قوي. ول بىتكەن بالا”. وندا ونىڭ ولگەنى ەمەي نەمەنە؟
ەندى قويىلىمنىڭ كەيبىر كەمشىلىكتەرىنە كەلسەك, وسىنداعى سپورتشى بەينەسى اشىلماعان. ول قىزدىڭ جىگىتى, بالاسىنىڭ اكەسى. ۇنامدى كەيىپكەر. قىزدان دا, بالادان دا باس تارتىپ جۇرگەن جوق. قايتا قىزدى قاراتىپ, ەمدەتىپ ناشاقورلىقتان ارىلتادى. ەڭ سوڭىندا اتا-اناسىن, قارىنداسىن جابىرلەگەن ۇلدان ولاردى اراشالاپ امان الىپ قالادى. بىراق اۆتور ونىڭ اۋزىنا ءسوز سالمايدى. قىزدى ناشادان ەمدەتكەنىن دە قىزدىڭ شەشەسىنە ايتقان سوزىنەن عانا بىلەمىز. ءبىر رەت قانا ۇيگە كەلىپ, كەمپىرگە ۇلىمدى كورەيىن, قىزىڭىزبەن سويلەسەيىن دەپ ەدىم دەپ بىرەر اۋىز ءتىل قاتىسادى.
ءيا, “جانداۋا” ەسىرتكىگە قارسى ناعىز داۋا بولۋى ءۇشىن تاعى ءبىر اكت جەتىسپەي تۇر. قويىلىمدا كەسەلدى بۇكىل زارداپتارىمەن كورسەتۋ بار دا, ونىمەن كۇرەس جوق. شالدىڭ ۇلى مەن قىزىن الىپ, ەلگە كوشىپ كەتۋى ۇلىن عانا قۇتقارار. ال باسقا ناشاقورلار تاعدىر تالكەگىندە, ەسىرتكى بيزنەسىنىڭ قاندى تىرناعىندا قالا بەرسىن بە؟ دراماتۋرگتىڭ ازاماتتىق ماقساتى ءوز شىعارماسىمەن عاسىر كەسەلىنە داۋا تابۋ ەمەس پە ەدى. سول ءۇشىن دە “جانداۋا” دەپ تاقىرىپ قويىپ وتىر عوي. ولاي بولسا, دراماتۋرگ ناشاقورلىقپەن كۇرەس تۋىن كوتەرسە دەيمىز. سپورتشى ازامات سول كۇرەس كەيىپكەرى بولۋعا سۇرانىپ-اق تۇر.
جۇما- نازار سومجۇرەك, سىنشى.