بۇل ءبىلىم ساپاسىنىڭ ارتقانىن كورسەتە مە, الدە...؟
ءبىلىمدى ۇرپاقتىڭ مەملەكەتتىڭ التىن ءدىڭگەگى, اسىل قازىناسى دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز. بۇل ىستە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەس. دەگەنمەن, جەتىلدىرە تۇسەتىن تۇستار دا مولىنان. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە «ءبىلىم تۋرالى» زاڭدا بەيىندى ءبىلىم بەرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى ايقىندالعانمەن, ول پراكتيكادا جۇزەگە اسىرىلماي وتىرعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. ەگەر ورىندالسا, وقۋشىعا قابىلەتىنە جانە تانىمدىق قىزىعۋشىلىعىنا قاراي, كاسىپتىك باعدارلى ءبىلىم الۋلارىنا نەگىز جاساعان بولار ەدى. بەيىندى ءبىلىم مەكتەپتىڭ جوعارى ساتىسىندا قازىرگى جالپى ءبىلىم بەرەتىن ءپاندەردىڭ سانىن ازايتۋدى, وقۋشىنىڭ تاڭداعان ماماندىعىنا قاراي جەكەلەگەن پاندەردى تەرەڭدەتە وقىتۋدى تالاپ ەتەدى. وسىعان وراي, وتكەن جىلى قابىلدانعان مەملەكەتتىك باعدارلامادا «بەيىندى وقىتۋ باعدارلاماسى ءازىرلەنىپ, سىناقتان وتكىزىلىپ, 2015 جىلدان باستاپ بارلىق مەكتەپتەردە, سونىڭ ىشىندە گيمنازيا, ليتسەي, دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان مەكتەپتەردە جۇزەگە اسىرىلادى» دەپ وتە ورىندى جازىلعان.
بىراق, جاي مەكتەپتەردە بەيىندى ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ ءۇشىن ءبىراز ازىرلىك قاجەت بولسا, ليتسەي, گيمنازيا ونىڭ ىشىندە ىرگەتاسى مىقتى مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبى ونداي كوپ ۋاقىتتى تالاپ ەتپەيدى. بۇل باعدارلامادا «...دارىندى بالالارعا ارنالعان 107 ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى, ارناۋلى باعدارلامامەن» بىرىڭعاي بەيىندى ءبىلىم بەرۋ ارقىلى رەسپۋبليكادا شىن مانىندە ءبىلىم ساپاسىنىڭ كورسەتكىشى «ەليتارلى ءبىلىم بەرۋ دارەجەسىنە دەيىن جەتتى» دەپ اتاپ وتىلگەن. بۇعان ءبىزدىڭ دارىندى بالالار مەكتەبىنەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. جىل سايىنعى مەكتەپ بىتىرۋشىلەر 100% گرانت الىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە وقۋعا تۇسۋدە. سوڭعى بەس جىلدا تۇلەكتەر 77-ءى «التىن بەلگىگە» يە بولسا, ونىڭ 30-دان استامى حالىقارالىق «بولاشاق» ستيپەندياسى بويىنشا الەمنىڭ ەڭ تاڭداۋلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الۋعا قول جەتكىزدى. ۇبت-دە مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ ورتا بالى 120,7-گە دەيىن جەتىپ, ءبىر جىلعى «التىن بەلگى» الۋشىلاردىڭ سانى 16-عا, 125 بالعا يە بولۋشىلاردىڭ سانى 8 وقۋشىعا دەيىن كوبەيدى.
بۇگىنگى تاڭدا, مەكتەپتەگى ءبىلىم مازمۇنى – بارلىق مەكتەپتەرگە, وقۋشىلارعا بىردەي ءبىلىم ستاندارتى قاراستىرىلعان. وندا دايەكتەلگەن تالاپ بويىنشا, وقۋشى تۇسكە دەيىن ءتيىمدى ۋاقىتىن ءبىلىم ستاندارتىن مەڭگەرۋگە جۇمسايدى. تۇستەن كەيىن عانا ءوز قابىلەتى مەن قىزىعۋشىلىعىنا قاراي بەيىندى, باعدارلى ءبىلىم الۋعا ارەكەت ەتەدى. ءسويتىپ, ول وقۋشىلاردىڭ اپتالىق جۇكتەمەسىن 40-42 ساعاتقا دەيىن (تۇسكە دەيىن 36 ساعات, تۇستەن كەيىن 4-6 ساعات) كوتەرەدى.
الەمدىك تاجىريبەدە جوعارى سىنىپتاردا بەرىلەتىن ءبىلىم, ولاردىڭ بولاشاعى ءۇشىن تاڭداعان ماماندىقتارىن مەڭگەرۋگە نەگىز بولاتىن باعىتقا بەيىمدەلەدى. ايتالىق, انگليادا, جوعارى ورتا مەكتەپتە (11-12 سىنىپتار) باعدارلى, بەيىندى ءبىلىم بەرىلەدى. ول بويىنشا وقىلاتىن پاندەر سانى 4-6-عا دەيىن ازايتىلادى. بارلىق كۇش وقۋ پاندەرىن جان-جاقتى يگەرۋگە باعىتتالادى ەكەن. ال, بىزدە ءبىلىم ستاندارتىن جاساۋدا, الەمدىك ءتاجىريبەلەردىڭ ىشىندە, ساپالى, بەيىندى ءبىلىم بەرۋ باعىتتارىنداعى تاجىريبەلەر ەمەس, مەكتەپتى اياقتاعانشا بارلىق وقۋشىعا بىردەي دەڭگەيدى ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن رەسەي تاجىريبەسى عانا الىنىپ وتىر. ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىن تۇراقتى جەتىلدىرۋدە, مەكتەپتە پەداگوگيكالىق مونيتورينگ مۇمكىندىگىن كەڭىنەن پايدالانعاندا عانا ءبىلىم ساپاسى جوعارى دەڭگەيدە بولادى.
پەداگوگيكا عىلىمىندا وقۋشىعا ساپالى ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ, كۇندەلىكتى بەرىلىپ جاتقان ءبىلىم ناتيجەلەرىن جۇيەلى, تۇراقتى باقىلاپ وتىرۋعا تاۋەلدى دەپ زەردەلەنگەن. وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا جالپى ءبىلىم بەرۋدە ءداستۇرلى وقۋشى ءبىلىمىن باقىلاۋ جانە باعالاۋ جۇيەسى ولاردىڭ ءبىلىم دارەجەسى شىنايى وبەكتيۆتى كورسەتكىشى بولۋدان مۇلدە قالىپ بارادى, مۇعالىمدەردىڭ باعانى كوتەرىپ قويۋى ادەتكە اينالدى دەگەن دابىل قاعىلدى. بۇل راس بولاتىن. سونىڭ «ۇلگىسى» قازىر دە بار. بۇل پروبلەما ارنايى زەرتتەلدى. اقيقات ايقىندالدى. وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعان بىردەن-ءبىر فاكتور ەكەنى دالەلدەندى. ۇرپاق تاعدىرىن تالكەككە سالعان بۇل ماسەلەدەن قالاي قۇتىلامىز دەپ داعدارعان تۇستا ءبىلىم ساپاسىن باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى – ۇبت مودەلى ەنگىزىلدى. كەمشىلىكسىز ەمەس, بىراق ءبىلىمدى باعالاۋدىڭ بۇدان وزگە ادال جولى قازىرشە جوق سەكىلدى.
اتالمىش باعدارلامادا «ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن باعالاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسى قۇرىلادى. ول تاۋەلسىز باقىلاۋدىڭ بارلىق جۇيەسىن قامتيدى. ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدا ۇبت-نىڭ ناتيجەلەرى جاقسارادى» دەپ جازىلعان ەكەن. شىن مانىندە, ۇبت مودەلى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە, ءبىلىمدى تەكسەرۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ارقىلى ءبىلىم مەكەمەلەرىنە تاۋەلسىز, ءبىلىمدى باعالاۋعا «ادام فاكتورىن» قاتىناستىرماي جۇرگىزۋدى; تەستىلىك سۇراقتار ارقىلى ءبىلىم مازمۇنىن جوعارى دەڭگەيدە قامتۋدى قامتاماسىز ەتتى.
دەيتۇرعانمەن, رەسپۋبليكاداعى «التىن بەلگى» الۋشىلار سانىنىڭ ءبىر جىلدا مىڭ جارىمنان ەكى جارىم مىڭعا دەيىن, ال 125 بالل جيناۋشىلار العاشىندا ءبىر-ەكى بولسا, كەيىن 30-40-قا جەتۋى, كەيبىر وبلىستارداعى كورسەتكىشتەردىڭ شارىقتاپ كەتۋى, ونى ءتۇرلى جولدارمەن جالعان باسەكەگە اينالدىرۋى ء–بىلىم ساپاسىنىڭ وبەكتيۆتى كورسەتكىشى دەپ ايتۋ قيىن.
وسىنداي ولقىلىقتار ۇبت جۇيەسىنىڭ «بەتىنە» شىركەۋ قوندىرىپ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدە. ءبىز ءبارى ۇرپاق, ادىلدىك ءۇشىن دەسەك, مۇنى اشىق ايتىپ, جويۋ جولىن باتىل ۇسىنۋىمىز كەرەك. جولى قايسى دەگەنگە بەرەر جاۋاپ, جالعان اتاقتان باس تارتىپ, تەك ءبىلىم عانا سالتانات قۇرىپ, ادىلدىكتىڭ ايبىنى اسقاقتاپ تۇرۋى ءتيىس.
سول «التىن بەلگى» العانداردىڭ ءبارى بىردەي مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە قازاق ءتىلىن بەس ساۋساعىنداي بىلە مە ەكەن دەگەن وي دا مازا بەرمەيتىنى بار. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ولاردىڭ ءبارى بىردەي قازاق ءتىلىن بىلەدى دەسەك, كۇپىرلىك بولار ەدى. زاڭ تالابى بويىنشا جوعارى دارەجەلى ءبىلىم كورسەتكىشىنە قول جەتكىزگەن ءاربىر وقۋشى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى قاجەت. ءبىز كەيدە وسى تالاپتى ورىنداي بەرمەيمىز. ەسكى سارىنمەن قازاق ءتىلىن بىلمەسە دە «التىن بەلگى» بەرۋدى ادەتكە اينالدىرىپ كەلە جاتىرمىز. بۇعان بيىلدان باستاپ تىيىم بولار دەگەن ءۇمىت بار.
وسى كەمشىلىكتەردى جويۋدىڭ تاعى ءبىر جولى ازاماتتاردى كوپتەن الاڭداتىپ وتىرعان اۋىلداعى تەست ورتالىقتارىن جابۋ مۇلدە كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە دەپ بىلەمىز. شىنى كەرەك, ونداعى جونسىزدىكتەر قازىر ءوزىنىڭ شىرقاۋ شەگىنە جەتتى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. سىناق كەزىندەگى جۇرتقا بەلگىلى كەيبىر جات قىلىقتار تۋرالى بۇل ارادا تاراتىپ ايتپاي-اق قويالىق. جوعارى بالل جيناۋ, «التىن بەلگى» الۋ «جارىسى» ەندى 125 بالل جيناۋعا دەيىن «كومەك بەرۋگە» جەتىپ وتىر. جوعارىدا كەلتىرىلگەن بالدىق كورسەتكىشتىڭ جىل سايىنعى ءوسۋ قارقىنىنىڭ 70-80%-ى وسى اۋىلدىق مەكتەپتى بىتىرۋشىلەردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. جىل بويعى قوڭىر توبەل ءبىلىم جىل سوڭىندا وسىلاي شارىقتايدى. ارينە, بۇل ساپالى ءبىلىم كورسەتكىشى ەمەس, كوبى قولدان جاساعان جالعان ءىس. وعان كىنالى مەكتەپ, نە مۇعالىم ەمەس, وتىرىك بەدەلگە, ت.ب. ۇمتىلۋشىلار. ەگەر مەنىڭ ءسوزىم جالعان دەگەندەر تابىلسا, جوعارى وقۋ ورنىنا بارىپ ساراپتاما جۇرگىزسە, «التىن بەلگى» مەن 125 بالل العانداردىڭ جاعدايىنا قانىق بولادى. ارينە, ءبارى دەمەيىك, ءبىرازى جاساندى باعالارمەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەنىنە يمانىمىز كامىل.
قازىر كەيبىر اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم ساپاسىنا قاتىناستى ماسەلەلەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, مۇعالىممەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزىنەن ۇلكەن قيىندىق كورىپ وتىر. سوندا ءبىلىم سالاسى قالايشا جوعارىلاپ كەتىپ ءجۇر؟
ءيا, سول اۋىل مەكتەپتەرىندە ءوز مۇمكىندىكتەرىنە, ياعني تالانتىنا, دارىنىنا قاراي جەتكىلىكتى ءبىلىم الا الماي وتىرعان نەبىر قابىلەتتى وقۋشىلار از ەمەس. بۇرىن ونداي وزات وقۋشىلار, وبلىستىق, ءتىپتى رەسپۋبليكالىق ارناۋلى مەكتەپتەردە ءبىلىم الۋعا تالپىناتىن ەدى. ونداي جۇزدەن جۇيرىكتەردى ىزدەيتىندەر, قامقورشىلار كوپ ەدى. قازىر اۋىلدا وتەتىن تەستە سونداي مىقتىلار قاعا بەرىستە قالىپ, پىسىقتار اياق استىنان وزا شاۋىپ, ەڭ جەڭىل, «ءتيىمدى» جولمەن «التىن بەلگى» الادى. بىراق ونداي وقۋشىلار كەيبىرەۋلەرى جوعارىدا ايتقانىمىزداي جوو-دا وقي الماي, شىعىپ كەتىپ جاتادى. بۇعان دا مىسال بارشىلىق.
«التىن بەلگىگە» ۇمىتكەر, قابىلەتتى وقۋشىلارىمىزدىڭ ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا, دايارلاۋعا, تالاپ قويۋعا قازىر بىزدىڭشە مەكتەپتە ۇلكەن قيىندىق جوق. «التىن بەلگىگە» ۇمىتكەرلەرگە وبلىس ورتالىعىندا ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, اشىق جاعدايدا, بىردەي تالاپ قويىپ تەستىلىك باقىلاۋ ۇيىمداستىرسا, كۇمان سەيىلىپ, ءبىلىم سالتانات قۇرادى.
وسى جەردە, «التىن بەلگى», ۇزدىك اتتەستاتقا ۇمىتكەرلەرگە عانا ەمەس, جالپى تەستىلىك باقىلاۋعا قاتىناستى ماسەلە – مەملەكەتتىك ەمتيحان كەزىندە وقۋشى «شپارگالكاسى» – ۇيالى تەلەفوندى پايدالانۋدى توقتاتۋ باستى شارالاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك.
ءبىز جوعارىدا وتاندىق ءبىلىم بەرۋدىڭ وڭ وزگەرىستەرىمەن قاتار, كەيبىر تۇيتكىلدەرىن دە ءسوز ەتتىك. بۇل ءبىلىمنىڭ ءادىل باعالانىپ, وقۋشىلاردىڭ وي-ساناسىنا كۇندە كورىپ جۇرگەن كەيبىر سىنىپتاستارىنىڭ اياق استىنان ۇزدىك بولىپ شىعا كەلەتىنىنە كۇدىك ۇيالاتپاي, شىن جۇيرىكتەردىڭ عانا توپتى جارىپ شىعاتىنىن اڭعارتۋدى نەگىزگە الدىق. قاشاندا ءبىلىمى مىقتى جاستىڭ كوشباسىنان كورىنەتىنى, ال جاساندىلىقتىڭ ۋاقىتشا عانا جەڭىسكە جەتەتىنىن ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز.
ناسىپقالي داۋلەتوۆ, باتىس قازاقستان وبلىستىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.