«الەمدەگى بار قازاق – ءبىر قازاق» (ەلباسى كىتابى تۋرالى پىكىرلەر)

دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىم­داستىعى تورالقا توراعاسى بولىپ تابىلاتىن, پرەزيدەنت  نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلىمىز­دىڭ باس باسىلىمىندا جاريا­لانعان « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» دەپ اتالاتىن جاڭا ەڭبەگىنىڭ اسىرە­سە ءتورتىنشى ءبولىمىن شەتەلدەگى قازاق دياس­پوراسى ەرەكشە ىقىلاسپەن قا­بىلداۋدا. ونىڭ «قيىردان كەل­سە قانداستار» دەگەن تاقىرىپ­پەن جاريالانعان بولىگىندە قا­زاق­ستاننىڭ سىرتتاعى اعايىننىڭ كوشى-قونىنا قاتىستى ساياساتى جان-جاقتى بەزبەندەلەدى. ءتىپ­تى, ونى تۇجىرىمداما دەپ قابىل­داۋعا بولادى. ويتكەنى, وندا الەمنىڭ ءار شالعايىندا تارىداي شاشىراعان قانداستارىمىزدى ەلگە ورالتۋدىڭ ماڭىزى مەن ءمانى جانە ونىڭ مەملەكەتتىڭ بەرەكە-بىرلىگىن بەكەمدەپ, ىرىسىن مولايتىپ, عۇمىرىن باياندى ەتۋدەگى ءرولى تولىق كورىنىس تاپقان. ونى پاراساتتى تۇلعانىڭ مىنا ءبىر جۇرەكجاردى سوزىنەن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. «...ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەن كەزدە ەڭ الدىمەن ويلاعانىمىز – شەتەلدەردە جۇرگەن اعايىندى ەلگە ورالتىپ قۋانتۋ, تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ بولاتىن. ۇلى كوش جالعاسا بەرەدى. ويتكەنى, الەمدەگى بار قازاق – ءبىر قازاق. اتاجۇرتقا ورالۋدىڭ دا كۇرمەۋلى ماسەلەسى كوپ. ونىڭ زاڭدىق-قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-قوعامدىق تۇيتكىلدەرى بار. ولار­دىڭ ءبارىن زامان تالابىنا ساي تولىق رەتتەپ وتىرۋ ءۇشىن ۋا­قىت كەرەك, جان-جاقتى جۇمىس قاجەت. ءبىز ءاربىر باۋىرىمىزدى اتا­مەكەنىن اڭساپ كەلگەن اعايىن دەپ قانا قاراماي, ءبىر تۋعان باۋىر, ەلگە قوسىلعان ەلەۋلى قازىنا دەپ قابىلدايمىز». ەلباسى «شەتەلدەردەگى باۋىر­­لارى­مىزدىڭ ونەرىن, ادەبي مۇرا­سىن, حالىقتىق قول ونەرىن, اتا كاسىبىن دامىتۋدا ارنايى جۇ­مىس­تار جۇرگىزىپ كەلەمىز. بۇل – ادامي كاپيتالدى وتانعا ورال­تۋدىڭ وڭ قادامدارىنىڭ ءبىرى. بۇل قادام جاڭىلمايدى, شەكارا جا­بىلمايدى», دەپ شەكارا سىرتىن­داعى باۋىرلارىمىزعا قاتىس­تى پىكىرىندە ءوز ۇستانىمىن عانا ەمەس بۇل ءاردايىم مەملەكەت ساياسا­تىنىڭ دا باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرەتىنىنە سەندىرىپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتى تاۋەل­سىز­دىكتى جاريالاعان العاش­قى كۇندەردەن-اق 1992 جىلعى دۇنيە­جۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىن وتكىزۋگە دايىن­دىق­تىڭ رۋحاني جوسپارىن باستاپ كەتكەنىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان الداعى جىلى استانادا ءوز جالعاسىن تاباتىن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىنان كۇتەر ءۇمىت كوپ. وندا قول جەتكەن جەتىستىكتەر سارا­لانىپ, ونى ءارى قاراي ەسەلەي ءتۇسۋ­دىڭ جولدارى مەن ادىستەرى تالقىعا سالىنادى دەپ جوسپارلانۋدا. تالعات ماماشەۆ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى تورالقا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى الماتى

 

ۇرپاق تاربيەسىنىڭ ۇستىندارى

شىنىن ايتۋ كەرەك, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» اتتى جازبالارى وتە تارتىمدى. وقىعان ادام ءبىر­دەن قابىلدايدى. ءوزىم دە «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتىنىڭ ءار ءنومىرىن قولعا العان سايىن بىردەن ەلباسىنىڭ جازبالارىنا كوز جۇگىرتىپ, باس الماي وقىپ ءجۇردىم. «ءبىز بۇگىندە, قيت ەتسە تاربيەشىلەر مەن مۇعالىمدەردى, وتباسى مەن ورتانى, ودان اسىپ قوعامدى كىنالاۋعا بەيىمدەلىپ بارامىز. تەگىندە, تاربيە ماسەلەسىن اركىم وزىنەن باستاۋعا ءتيىس. دەمەك, ارقايسىمىز بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاققا باعدار بەرەتىن پىكىر-پايىمىمىزدى ايتىپ, جەكە ءىس-ارەكەتىمىزبەن ۇلگى-ونەگە كورسەتۋىمىز كەرەك. سوندا عانا جۇر­تىمىز جاھاندانۋدىڭ جۇمىرىنا جۇتىلىپ كەتپەي, قازاقى قالپىمىزدى, دانەكەرلى ءداستۇر-سالتىمىزدى ساقتاي الادى. ءسويتىپ, ۇلتتىق بولمىس پەن رۋحاني قۇندىلىقتاردان, كىسىلىك پەن كىشىلىك قاسيەتتەردەن قول ءۇزىپ قالمايدى» دەيدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز جازباسىندا. مىنە, ەلباسى اعا بۋىنعا, جاستارعا, زيالى قاۋىمعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ, زور مىندەت جۇكتەيدى. كوشباسشىمىز قاي بۋىندى دا بەلسەندى, قايراتتى بولۋعا, شاپشاڭ ۋاقىتتىڭ تالابىنا ساي بولۋعا ۇندەيدى. راس, قاي زاماندا دا ويلى ازامات ءوزىنىڭ بيىك پاراساتىمەن, ونەگەلى تاربيەسىمەن, قارىم-قابىلەتىمەن ەرەكشەلەنگەن. سوندىقتان دا ەلباسىمىز مەملەكەتىمىزدىڭ ءتۇپ قازىعى قازاق حالقىنا ۇكىلى ءۇمىت, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىپ, جاڭالىقتىڭ جارشىسى, جاناشىرى, قوزعاۋشى كۇشى بولىپ, الدىڭعى لەكتە ءجۇر دەپ وتىر. جاڭا پاتريوتيزم جالاڭ سوزبەن ەمەس, ناقتى ىسپەن كورىنۋى كەرەك. ول بەلگىلى ءبىر ماقساتقا قول جەتكىزىپ, جەڭىپ شىعۋ ارقىلى قالىپتاسادى. « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» جازبالارى سانانى وياتارى ءسوزسىز. جاس ۇرپاق تاربيەسى, وتباسى ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. ەلباسى «حال­قىمىزدىڭ بولاشاعى دا, ەلىمىزدىڭ كوركى دە – قىز بالا. ولار – قادىرلى قازىنامىز. ولار – بولاشاق انامىز. كەڭ ماعىنادا الىپ قاراساق, ءتىپتى, ۇلت اناسى. ال انانى سىيلاۋدىڭ ەڭ جوعارى ادامي ۇلگىسىن مۇحاممەد پايعامبارىمىز ايتىپ كەتكەنىن جانە ءوزىنىڭ ونەگەلى ىسىمەن قاپىسىز دالەلدەپ وتكەنىن كۇللى مۇسىلمان دۇنيەسى جاقسى بىلەدى. «ايەل ءبىر قولىمەن بەسىكتى, ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەتەدى» دەيتىنىمىز دە سودان» دەپ اتا-بابادان قالعان, ءيسى مۇسىلماننىڭ بويىنا, يمانىنا سىڭگەن تاربيە ونەگەسىن قايتا جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى. ۇرپاق تاربيەسىن ۇلتتىق سيپاتتا قولعا المايىنشا ساناسى بيىك, ورەلى ۇرپاق تاربيەلەۋ مۇمكىن ەمەستىگىن اڭعارتادى. مەنىڭشە, ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ ۇلتتىق تاربيەگە بايلانىستى ايتقان پىكىرلەرى كوپشىلىككە ۇلكەن وي سالدى دەپ ەسەپتەيمىن. كەيدە مەنى قازىرگى ادامدار اينالاسىنداعى ورىن الىپ جاتقان ماسەلەلەرگە نەمقۇرايلى, ءجۇردىم-باردىم قارايتىن بولعان با دەگەن وي مازالايدى. كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىن, دەگەنمەن, كەيدە كەيبىر جاستاردىڭ بەيادەپ قىلىقتارى قىنجىلتادى. كوپشىلىك ورىنداردا, كوشەلەردە ءوزىن-ءوزى ۇستاي المايتىندىقتارى ويلانتادى. سوندىقتان جاستاردى تاربيەلەۋ جاعىن مىقتاپ قولعا الۋىمىز كەرەك. اسىرەسە, جاستار اراسىندا ەڭبەكقورلىقتى جان-جاقتى ناسيحاتتاعان ءجون. ەڭ­بەك­تىڭ ادامدى وسىرەتىنىن, بارلىق جەتىستىكتەرگە جەتكىزەتىنىن ءبىزدىڭ بۋىن جاقسى ءتۇسىنىپ ءوستى. تەگىندە قازاق «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەگەندى بەكەر ايتپاعان. بۇل – ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتى پەداگوگيكاسى مەن دانا بابالارىمىزدىڭ ۇرپاق تاربيەسىنە مەيلىنشە ءمان بەرگەنىنىڭ ايناسى. سوندىقتان بۇگىنگى اعا بۋىن وكىلدەرى ومىردەن العان تاجىريبەلەرىن, ەرىنۋدى بىلمەيتىن ەڭبەكقورلىعىن, تاعى دا باسقا تاماشا قاسيەتتەرىن ءوز ۇرپاعىنىڭ بويىنا جاستاي ەگۋگە ۇمتىلۋى قاجەت. بۇل ورايدا « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» جاستارعا وي سالىپ, باعىت-باعدار كورسەتەتىنى انىق. ماسات بەرىك, «نۇر وتان» پارتياسى جامبىل وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جامبىل وبلىسى  

اقيقاتتىڭ ايناسى

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەگە­مەن قازاقستان» گازە­تىندە جاريالانعان « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» تۋىندىسىنىڭ  قولجازبا نۇسقاسىن زور قانا­عات سەزىممەن وقىپ شىقتىم. حالىق اراسىندا «حان­دا قىرىق كىسىنىڭ اقى­لى بار» دەگەن دانا ءسوز بار. كوش­باسشىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءار كىتابىن­دا پەرزەنتتىك پارىز­بەن حالقىنا قاراتا ايتاتىن پايدالى, پاراساتتى وي ءتۇيىنى تارقاتىلادى. « ۇلى دالا ۇلا­عات­تارى­نىڭ» جاريالانعانىنا كوپ ۋاقىت وتە قويعان جوق, ايتسە دە الەم تانىعان تۇلعانىڭ وردالى ويىنا كوپشىلىكتىڭ قى­زى­­عۋشىلىق تانىتىپ, پىكىر ءبىل­دىرىپ جاتقانىن بايقاپ ءجۇر­مىن. مىسالى, ۇلتتىق ءداستۇر, ونىڭ دىنمەن بايلانىسى, قازاقتىڭ حالىق اندەرى تۋرالى پايىمىن وقىپ, ونەر ادامى رەتىندە عيبراتتانىپ, ريزا بولدىم. حالىق ساناسىنا ابدەن ءسىڭىپ, قاعيداعا اينالىپ كەتكەن بۇلجىماس شىندىقتىڭ اياق استى ءارتۇرلى تالقىعا ءتۇسىپ, نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇرىس ەكەنىن باعامداۋ قيىنعا سوعىپ بارا جاتقاندا, قوعامدا ورىن العان سول سۇ­راقتىڭ سوڭعى ءتۇيىنىن, انىق جاۋابىن پرەزيدەنت ايتىپ جاتسا, ءوز باسىم «اقيقات – وسى» دەپ قابىلدايمىن. ويتكەنى, ەلباسى ەلىنە ارناپ ايتار ءسوزدى ۇزاق وي سۇزگىسىنەن, تانىم تارازىسىنان وتكىزىپ بارىپ, ابدەن ەكشەلگەن تۇجى­رىم رەتىندە ۇسىنادى دەپ ويلايمىن. ءاردايىم ەلى­نىڭ ەرتەڭىنە الاڭدايتىن پرە­زيدەنتتىڭ اقيقات ءسوزدى عانا ايتاتىنىنا سەنەمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىل­دىعى قارساڭىندا جارىق كورگەن كىتابى, دەربەستىككە قول جەتكىزگەن شيرەك عاسىر ۋاقىت ارالىعىنداعى جە­تىس­تىگىمىزدى سارالاپ, بەلەس ءبيى­گىنەن كوز تاستاي وتى­رىپ, كەلەشەكتى كەمەل كوزقا­را­سىمەن باعدارلاۋىمەن قۇندى دەپ باعالايمىن. الىپتىڭ قۋاتىن حا­لىقتان, حالىقتىڭ قۋاتىن بىرلىكتەن كورەتىن ەلىمىز ءۇشىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءتاۋ­ەل­سىز­دىككە قول جەتكىزگەن كۇن­دەر­دەن بەرگى ەڭبەگىن قالاي ماداقتاساق تا, ەشكىم دە ارتىق كورىپ, سوگە قويماس. روزا اشىربەكوۆا, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى