17 قاراشا كۇنى تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان رەسمي ساپارمەن وزبەكستاننىڭ سامارقان قالاسىنا كەلدى. رەسمي اقپارات كوزدەرى ەكى كۇنگە سوزىلاتىن ساپاردىڭ ماقساتىن ەكى ەل قاتىناستارىن نىعايتىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ رەتىندە باعالاپ وتىر.
اتالعان ساپار تەك تۇركيا-وزبەكستان قارىم-قاتىناستارى جاعىنان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى, اتاپ ايتقاندا, تۇركيانىڭ ورتالىق ازيامەن بايلانىستارى تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى دەۋگە بولادى. جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردىڭ وتكىزىلۋى تۇركى الەمىندە حالقىنىڭ سانى, مادەني جانە مەملەكەتتىلىك داستۇرلەرى جاعىنان ءىرى ەلدەر بولىپ سانالاتىن تۇركيا مەن ءوزبەكستاننىڭ ساياسي قاتىناستارىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە سىرتقى ساياساتتا تەپە-تەڭدىك ءپرينتسيپىن ۇستاناتىن, تۇركى الەمىندە وزىندىك ورنى بار قازاقستان ءۇشىن دە ايرىقشا ماڭىزدى بولماق.
تۇركيا پرەزيدەنتى پاكىستان مەن وزبەكستانعا رەسمي ساپارى الدىندا انكارا قالاسىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا وزبەكستانعا ساپاردىڭ ەكى باۋىرلاس ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا جاڭا سەرپىن بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن مالىمدەدى. ر.ەردوعان سوڭعى رەت بۇدان 13 جىل بۇرىن, ياعني 2003 جىلى پرەمەر-مينيستر رەتىندە وزبەكستاندا رەسمي ساپارمەن بولعان ەدى. سول ساپارىندا ەكى ەل اراسىندا «ماڭگىلىك دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق كەلىسىمىنە» قول قويىلعان بولاتىن.
تۇرىك زيالى قاۋىمى وكىلدەرى ۇلكەن ءۇمىتپەن قاراپ وتىرعان وزبەكستان ساپارىنا تۇركيا پرەزيدەنتى باستاعان دەلەگاتسيا قۇرامىندا ۆيتسە-پرەمەرلەر ۆ.كايناك پەن ت.تۇركەش, وتباسى جانە الەۋمەتتىك ساياسات ءمينيسترى ف.ب.سايان كايا, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى م.چاۆۋشوعلى, ەكونوميكا ءمينيسترى ن.زەيبەكچي جانە ەنەرگەتيكا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترى ب.البايراك بار.
سامارقاندا تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان وزبەكستاننىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى شاۆكات ميرزيوەۆپەن كەزدەسىپ, كەلىسسوز ءجۇرگىزدى. ساپاردىڭ وزبەكستاندى 25 جىل باسقارعان تۇڭعىش پرەزيدەنت يسلام كاريموۆتىڭ قايتىس بولۋىنان كەيىن جانە ەلدە 4 جەلتوقساندا وتەتىن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلۋى ايرىقشا مانگە يە بولىپ وتىر.
ساپار بارىسىندا تۇركيا پرەزيدەنتى ءبىر جاعىنان ي.كاريموۆتىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى كوڭىل ايتىپ, مارقۇم جەرلەنگەن شاحي-زيندا مازارىن زيارات ەتۋگە, ەكىنشى جاعىنان, وزبەكستان باسشىلىعىمەن كەزدەسىپ, ءبىر-بىرىمەن جاقىنىراق تانىسۋعا مۇمكىندىك الدى. ەكى پرەزيدەنت شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
قوس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى وتكىزگەن كەزدەسۋلەرى بارىسىندا تۇركيا مەن وزبەكستان اراسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ قازىرگى احۋالى, كەلەشەگى مەن باستى باعىتتارى قاراستىرىلىپ, ايماقتىق جانە حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسىلدى.
تۇركيا مەن وزبەكستان قاتىناستارى ءارتۇرلى كۇردەلى كەزەڭدەردى باستان وتكىزگەنى بەلگىلى. تۇركىتىلدەس قوس مەملەكەت اراسىندا بەلگىلى ماسەلەلەرگە بايلانىستى, وزبەك وپپوزيتسياسىنا قولداۋ كورسەتىلدى دەگەن كۇمانمەن كەيبىر تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر ورىن العانى تاعى ءمالىم. تۇركيا تاراپى بۇل ساپاردا ەكى باۋىرلاس ەل اراسىندا 2000 جىلداردا ورىن العان ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشىپ, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە نيەت ەتىپ وتىر.
1991 جىلى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاش تانىعان مەملەكەت – تۇرىك رەسپۋبليكاسى. ي.كاريموۆ ءوزىنىڭ پرەزيدەنت رەتىندەگى العاشقى ساپارىن تۇركياعا جاساعانى تاعى بار. وزبەكستان پرەزيدەنتى ي.كاريموۆ تۇركىتىلدەس ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتتەرىنە دە قاتىسقانى بەلگىلى.
تۇركيا مەن وزبەكستاندى ورتاق تاريحي, مادەني جانە تىلدىك بايلانىستار بىرىكتىرەدى. تۇركيادا بۇرىننان بەرى تۇراتىن, ءبىرازى انادولىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىنىنا اينالعان جانە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كوشىپ بارعان ەتنوستىق وزبەكتەر ءوز مادەني تامىرلارىن ۇمىتپاي, تاريحي وتاندارى – وزبەكستانمەن بايلانىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. وسىعان وراي ەكى ەل اراسىنداعى ۆيزا ماسەلەسى دە ءوز شەشىمىن كۇتۋدە.
ساراپشىلار تاراپىنان تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ ساپارى تەك وزبەكستان ءۇشىن عانا ەمەس, تۇركى الەمىمەن ىنتىماقتاستىق تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى كەزەڭنىڭ باسى دەپ باعالانىپ وتىر. سوڭعى كەزدە تۇركيا «ەۋرازياعا اشىلۋ» ساياساتىن قولداپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. مۇنى كەيبىر تۇرىك ساراپشىلارى تۇركيانىڭ جاڭا «شىعىس ساياساتى» دەپ تە اتايدى. بۇل قازىرگى شيەلەنىسكەن حالىقارالىق جاعدايدا ءتۇركيانىڭ باتىسقا تاۋەلدىلىگىن ازايتىپ, تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن قاجەتتى قادام ەكەندىگى بەلگىلى. ءسويتىپ, انكارا قايتادان ورتالىق ازياعا باسىمدىق بەرە باستاعان سىڭاي تانىتۋدا.
تۇركيانىڭ ورتالىق ازياعا پراگماتيكالىق ءمان بەرۋىنىڭ استارىندا تاياۋ شىعىستاعى وقيعالاردىڭ جاناما اسەرى بولۋى مۇمكىن. ر.ەردوعاننىڭ الدىمەن پاكىستانعا, كەيىن وزبەكستانعا كەلۋىنىڭ دە وزىندىك ءمانى بار. تۇركيا تاشكەنتكە دايش سياقتى تەررورلىق توپتارعا قارسى كۇرەسۋدە ىقپالداسۋ جونىندە ۇسىنىس جاساۋى ىقتيمال. وسى تۇرعىدان, ەكى ەل دايش پەن ايماققا قاتىسى بار ەكسترەميستىك توپتار اراسىنداعى بايلانىستاردى جانە اۋعانستان فاكتورىن ەسەپكە الا وتىرىپ, قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تۇسۋگە ءمۇددەلى. ياعني, تۇركيا مەن وزبەكستاننىڭ ىنتىماقتاسۋى, وزبەكستاننىڭ قاۋىپسىزدىگى جانە تۇركيانىڭ ايماقتاعى مۇددەلەرى تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى.
ش.ميرزيوەۆ باسشىلىعى سوڭعى كەزدە كورشىلەس ەلدەر قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان تاراپىمەن ءجيى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ەكىجاقتى جانە ايماقتىق ىقپالداستىقتى ارتتىرىپ, وڭىرلىك ماسەلەلەردى شەشۋگە نيەت تانىتىپ وتىرعانى ءمالىم. تۇركيا دا وسىنداي وڭتايلى ءساتتى پايدالانىپ, وزبەكستانمەن قارىم-قاتىناسقا سونى ەكپىن بەرگىسى كەلەدى. تۇرىك تاراپى بۇل جولى انكارانىڭ نەگىزگى باسىمدىعىنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ ەكەنىن باسا ايتادى.
وسى كەزگە دەيىن تۇرىك-وزبەك ەكىجاقتى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارى ساياسي ماسەلەلەردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ كەلگەنى ايقىن. ەكى ەل اراسىندا ءار ءتۇرلى سالالاردا 90-عا جۋىق كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان. ياعني, ساياسي سەبەپتەرمەن شەكتەلىپ كەلگەن قاتىناستاردىڭ الەۋەتى ءبىرشاما جوعارى دەۋگە بولادى.
وزبەكستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراماستان, ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2015 جىلى 1,2 ميلليارد دوللار كولەمىندە بولدى. 2014 جىلى تاشكەنتكە ساپارمەن كەلگەن پرەمەر-مينيستر ا.داۆۋتوعلى تاۋار اينالىمىن تۇرىكمەنستانداعىداي 5 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى ۇسىنعان ەدى. قازىرگى كەزدە وزبەكستاندا توقىما, قۇرىلىس, ازىق-ت ۇلىك, قوناقۇي ءىسى, قۇرىلىس زاتتارى, پلاستيك, ءدارى-دارمەك جانە قىزمەت سالالارىندا تۇرىك كاپيتالىمەن جۇمىس ىستەيتىن 700-گە جۋىق كومپانيا تىركەلگەن. ال تۇركيادا وزبەك كاپيتالىمەن 114 كومپانيا جۇمىس ىستەيدى.
تۇركيا تاراپى وزبەكستانعا توقىما, دەنساۋلىق, تۋريزم, تەرى ءوندىرىسى سالالارىندا, سونداي-اق, تەرروريزمگە قارسى كۇرەستە ءوز ۇسىنىستارمەن كەلۋى مۇمكىن. تۇرىك كاسىپكەرلەرى حالقى 30 ميلليوننان اساتىن وزبەكستاندا قوسىمشا مۇمكىندىكتەر مەن ۇلكەن الەۋەت بارىنا سەنەدى. كەيبىر دەرەككە سۇيەنسەك, تۇركيا وزبەكستاننىڭ سىرتقى ساۋداداعى نەگىزگى سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. مىسالى, وزبەكستاندا ماقتا ءوندىرىسى جانە تۇركيادا توقىما ءوندىرىسى بىرلەسىپ, ورتاق جوبالارمەن جۇمىس ىستەي الادى. تۇركيانىڭ وزبەكستانداعى قۇرىلىس پەن قىزمەت سالالارىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋى تاشكەنتكە دە ءتيىمدى. وزبەكستانمەن ءبىلىم, مادەنيەت جانە گۋمانيتارلىق سالالاردا دا بايلانىستاردى دامىتۋ – انكارا مەن تاشكەنتكە ءوزارا پايدالى.
2016 جىلى رەسەي مەن تۇركيا قارىم-قاتىناستارىنىڭ جاقسارۋىنا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ۇلكەن ۇلەس قوسقانى بەلگىلى. وسى قىركۇيەك ايىندا ەلباسىنىڭ سامارقانعا ارنايى ساپارمەن بارۋى جانە وزبەكستاننىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى ش.ميرزيوەۆپەن كەزدەسۋى, كەيىن تاعى ش.ميرزيوەۆپەن جانە تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەردوعانمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسۋى ءتۇركيا مەن وزبەكستاننىڭ جاقىنداسۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مامىلەگەر ساياساتكەر جانە تۇركى الەمىندەگى كوشباسشى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەيدى.
جانات مومىنقۇلوۆ,
تۇركىتانۋشى