قارىنداسىم – قارلىعاشىم

قارىنداسىم – قارلىعاشىم

جانىڭدى سالىپ ازاپقا ساعىنىش جايلار ءبىر كەز بار. قارىنداس دەگەن  قازاقتا قۇلاققا ءتاتتى ءبىر ءسوز بار. قارىنداس دەگەن سول سوزدەن ساۋمال ءبىر سامال ەسەدى. قارىنداس دەگەن سول سوزدەن كوركەيىپ كوڭىل وسەدى. قارىنداس دەسە, تەگىندە, جانىڭدى  جايلاۋ جاز قىلار, جۇرەكتىڭ جىلى تورىندە جىبەكتەي جۇمساق ناز تۇرار. قارىنداس دەسە – قازاقتىڭ ەسكە الام ەركە قىزدارىن. ىستىعى-اي سول ءبىر عاجاپتىڭ ەرىتكەن كوڭىل ىزعارىن! قارىنداس دەسە – كوزىمنىڭ الدىنا كەستە تارتىلار. قارىنداس دەسە – سەزىمنىڭ بولمايدى كەزى سارقىلار. قارىنداس دەگەن سول ءسوزدىڭ التىننان ارتىق نارقى بار. قارىنداستى كوككە كوتەرگەن حالقىمنىڭ ارداق سالتى بار. قارىنداس, شىركىن, جىگىتتى باتىر دا قىلار, نار قىلار. مازداتىپ الاۋ ءۇمىتتى قارىنداس ءۇشىن شارق ۇرار. تابانىڭا شوق تيسە, شىرقىرايتىن قارىنداس. «تار قولتىقتان وق تيسە, سۇيەپ شىعار قارىنداس». قارىنداس دەسە – كوڭىلدىڭ شەرتىلەر كۇيلى پەرنەسى. قارىنداس دەسە – ءومىردىڭ جاينايدى جارقىن ساۋلەسى. اعالاپ ەرىپ سوڭىڭنان, اناڭنان بەتەر ايمالار. ايىڭ بوپ تۋار وڭىڭنان قارىنداس سەزىم قايدا بار؟! قورعانبەك  امانجول.

اسەل مەن نازيگۇل

كەدەن قىزمەتى قىز-كەلىن­شەك­تەرگە لايىق ەكەنىن, نازىك جاندى­لار­دىڭ قاشاندا ءوز ىسىنە وزگەشە ۇقىپتىلىقپەن قارايتى­نىن وسى قىزدارىمىزدىڭ جۇمىس بارىسى­نان دا بايقاۋعا بولادى. بۇگىندە قىزمەتتىڭ سان ءتۇرى بار. ايتسە دە كەدەن قىزمەتىنىڭ جايى ءبىر باسقا. ولاي دەيتىنىم, ول ۇلت بايلىعىن تا­لان-تاراجعا سالۋعا جول بەرمەيتىن وتكەل سىندى. ءيا, بۇگىندە بۇل قىزمەتتىڭ اۋىرتپا­لى­عىن ەر-جىگىتتەرمەن قاتار ار­قالاپ ءجۇر­گەن كەدەنشى قىز­دارى­مىز دا از ەمەس. سو­لار­دىڭ قاتارىندا اسەل توقتاسوۆا مەن نازيگۇل ماقسۇت­حان دا بار. اۋەلدە اسەل توقتاسوۆا ءوز جۇ­مىسىن استانا قالاسى بويىنشا كە­دەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ كەڭ­­سە ءبولىمى مامانىنان باستاعان بولسا, بۇگىندە «اۋەجاي-استانا» كەدەن بەكەتىنىڭ باس مامانى بولىپ وتىر. «اۋەجاي-استانا» كەدەن بە­كەتىنىڭ حالىقارالىق اۋە رەيستەرىن تىركەۋ بولىمشەسىنىڭ باس مامانى, كەدەن قىزمەتىنىڭ كاپيتانى اسەل­دىڭ ەسىمى بۇگىندە كوپتىڭ اۋزىندا ءجۇر. ءويت­كەنى, ول زاڭنىڭ الا ءجىبىن اتتا­ماق بولعانداردى, كونترابان­دا­لىق تا­سى­مال­دى تۇسادى. جاس تا بولسا العىرلىعىمەن دارالاناتىن قىز­دىڭ اسار بەلەستەرى الدا ەكەنى انىق. – مەملەكەتىمىزدىڭ باس قالا­سى­نا قاتىنايتىن جولاۋشىلار ءنو­پىرى كوپ. سونىڭ ىشىندە قاي­سىبىرى زاڭدى بەلدەن باسقىسى كەلەدى, ونى انىقتاپ بىلۋگە پسي­حو­لوگيالىق تانىم كەرەك. ءوز با­سىم جولاۋشى­نىڭ سەنىمسىزدىك ۇيالاتاتىن ءىس-قي­مىلىنا قاراپ, ءبىر نارسەدەن جال­تا­رىپ تۇرعانىن سەزەمىن. بىردە مەنىڭ اۋىسىمدىق كەزەگىمدە 19 مىڭ 300 دوللاردى دۋبايعا اكەت­پەك بولعان ءبىر ايەل ۇستالدى. اۋىز­شا تۇردە وزىمەن بىرگە 3 مىڭ اقش دوللارى بار ەكەنىن ايتتى (زاڭدى تۇردە 10 مىڭ اقش دول­لارى­نا دەيىن سومانى كەدەندىك دەكلاراتسيادان وتكىزبەۋگە بولادى), بىراق ونىڭ ءتۇرى كۇدىك تۋدىرعان. ارنايى كەدەندىك قاراۋ بولمە­سىن­دە ونىڭ قول جۇگىنەن, كيىمدەرىنىڭ اراسىنان كوپ شەتەل ۆاليۋتاسى شىق­تى. سودان «نەگە كەدەندىك دەكلاراتسيادان وتكىزبەدىڭىز؟» دەگەنىمدە, «اسىعىس بولدىم» دە­دى. بۇنداي زاڭسىزدىققا باي­لانىستى وعان قاتىستى قر قك-ءنىڭ 209 بابىمەن قىل­مىستىق ءىس قوزعالدى – دە­دى اسەل اڭگىمە بارى­سىن­دا. جۇمىس جايىمەن وسى­لاي­شا سىر بولىسكەن اسەل ازاماتتاردىڭ زاڭنىڭ تا­لاپتارىن بىلە تۇرا, وسى­لاي قاراۋلىق تانىتاتى­نىن ايت­تى. بۇنداي ارە­كەت­تەرگە توس­قاۋىل قويىپ, ال­دىن الا­تىن كەدەنشى قىز­دارى­مىز­دىڭ ەڭ­بەگى ەلەۋ­لى. ول تالاي مارتە ەلوردا اۋەجايىندا زاڭسىز ۆاليۋتا تاسى­مالدارىنىڭ دەرەكتەرىن انىقتاپ, قر قم كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى توراعاسى ق.كار­بوزوۆتىڭ العىسىن الىپ, «كەدەن قىزمەتىنىڭ ۇزدىگى» القاسىن يەلەنگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. تاۋە­لسىز ەلىمىزدىڭ قايسار قىزى اسەلدىڭ با­عىندىرار شىڭ­دارى تاۋسىلماسىن دەمەكپىز. “اۋەجاي-استانا” كە­دەن بەكەتىنىڭ جاس ما­مان­دارى­نىڭ ءبىرى نازيگۇل ماق­سۇت­حان تۋعان ەلىنە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان ورالعان. الما­ت­ى­­­دا زاڭ اكادەمياسىن ءتامامدا­عان سوڭ, الماتى وبلىسىنىڭ «دوس­تىق» كەدەن بەكەتىنە قىزمەتكە ور­نا­لاسقان. نازيگۇل تۋعان جەرىنىڭ, ەلىنىڭ بايلىعىن قورعاۋعا قاشاندا سەرگەك قارايدى. سوندىقتان دا ول كاسىبىن جەتىلدىرۋدەن ەشقاشان جا­لىققان ەمەس. ۇجىمدا وتەتىن ءتۇرلى شارالارعا دا اتسالىسىپ, تىپتەن “قارا جورعا” ءبيىن ناقىشىنا كەلتىرە بيلەپ, كوپتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەنى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. – مەن قازاقستان-قىتاي مەملەكەتتەرى اراسىنداعى «دوستىق» كەدەن بەكەتىنىڭ ساۋدادان تىس اينا­لىمدى رەسىمدەۋ بولىمىندە قىزمەت ەتتىم. ايتپاعىم, وزىمە تالىمگەر بول­عان عالىم بايسەركەنوۆكە العى­سىم شەكسىز. ولاي دەيتىنىم, ءوز ىسىنە زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ول كىسىدەن ۇيرەنگەنىم كوپ. ءيا, مەن دە قىزمەتىمە زور ءسۇيىس­پەنشىلىكپەن قارايمىن. ويتكەنى, كەدەن قىزمەتى سالعىرتتىقتى, نەم­قۇ­راي­­دىلىقتى كەشىرمەيدى, – دەيدى نازيگۇل. كەدەنشى – مەملەكەت كەلبەتى, شە­تەلدەن كەلگەن مەيمان كەدەن قىز­مەت­كەرىنە قاراپ, مەملەكەتتىڭ ءدا­رە­جەسىن اڭعارارى انىق. سوندىق­تان استانا­لىق كەدەن دەپارتامەنتى­نىڭ قىز­مەت­كەرلەرىنە ارتىلار جۇك جەڭىل ەمەس. اسەل مەن نازيگۇلدەي جىگەرى تا­سى­عان قىزدارىمىزدىڭ ەلىمىز­دىڭ ەكو­­نو­ميكالىق تۇعىرىندا تۇر­­عانى قۋان­تارلىق. كوپكە ۇلگى بولا بىلگەن قىزدارىمىزدىڭ ەڭبەگى ءونىمدى بول­عاي! اسەل تۇسىپبەكقىزى, استانا قالاسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتكەرى.

سەگىزباي + اقشاي=...16 ۇل-قىز, 40 نەمەرە, 13 شوبەرە

تابان استىندا تاپسىرما الدىم. تاقى­رىپ: «كوپ بالالى انا!». بىراق... «كوپ بالا» دەگەن قاراپايىم تۇسىنىكتىڭ قانشامەن ەسەپتەلىپ, قانشامەن شەكتەلۋى (ەگەر شەكتەلسە) كەرەك ەكەنىن تابان استىندا بىلە المادىم. اسىرەسە, قازاق سياقتى بالاجان حالىق ءۇشىن. قازىر ەل ۇكىمەتى جەتى ۇل-قىز تۋعان انانى ارداقتى انا دەپ – التىن, التى بالا تۋىپ, وسىرگەن شەشەنى – كۇمىس مەدالمەن ماراپاتتاپ وتىر. ال بەس بالا تاپقان ايەل مەدال الماسا دا «كوپ بالالى» انا قا­تارىندا اتالادى. ونداي بەس بالا كەز كەلگەن قازاقتىڭ ءۇيىنىڭ شاڭىن اسپانعا شى­عارىپ, ويناپ ءجۇر. قايتا بۇرىنعى تالاپ جوعارىلاۋ ەدى, مىسالى التىن مەدال­دى ون ۇل-قىز تۋىپ, امان-ەسەن وسىرگەن انا عا­نا الا الاتىن. سەگىز, توعىز ۇل-قىز تۋعان اپا­­لارىمىز وليمپيادا ويىندارىنىڭ ال­تىن مەدالىنە قول سوزىم جەتپەي قالعان تالانتتى سپورتشىداي ارماندا قالاتىن. شىركىن, ون ءبىر, ون ەكى بالا تاپقان جانە ونى امان-ەسەن ءوسىرىپ وتىر­عان اتا-انانى تاپسام رەداكتور ءبىر قۋانىپ قالار ەدى-اۋ دەپ تە ويلاپ قويام. اقىرى ويلانىپ وتى­رىپ جامبىل اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءۇمىت­كەن ناي­مانوۆاعا تەلەفون شالىپ: «اسا اۋى­لى­نان ونشاقتى بالا تۋىپ, امان-ەسەن ءوسى­رىپ وتىرعان اتا-انانى «تاۋىپ» بەرە الاسىز با؟» دەپ ءوتىندىم. ءۇمىت­كەن ءۇمىتىمدى اقتادى. اقتاعاندا قانداي ءجا­نە... ون التى ۇل-قىز تۋىپ, ولاردى ءدىن امان ءوسىرىپ, ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرىپ وتىرعان سەگىزباي كوكەم مەن اقشاي اپامدى تاۋىپ بەردى. اقشاي ەرگەبايقىزى 1936 جىلى باي­زاق اۋدانى, كەڭەس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. باستاۋىشتان ءارى قاراي وقي الما­عان. ال ءتاڭىر قوسقان جارى سەگىزباي رىس­قۇلبەكوۆ – جامبىل اۋدانىنداعى پيونەر اۋىلىندا 1936 جىلى تۋعان. ەكەۋى تاع­دىر­دىڭ جازۋى­مەن 1953 جىلى ۇيلەنىپ, وتاۋ قۇرادى. ول كەزدە زامان قازىرگىدەي كەڭ ەمەس. جاس تا, كارى دە اعارىپ تاڭ اتقاننان قا­رايىپ كەش باتقانعا دەيىن بەل جازباي كولحوزدىڭ قارا جۇمىسىندا قۇمىرس­قاشا قىبىرلاپ جۇرەدى. اقشايدىڭ ەنشىسىنە دە سول تۇستاعى اۋىل ايەلدەرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان قىزىلشا ءوسىرۋ, قىزىلشا جيناۋ بۇيىردى. ايەل ەكەن, انا ەكەن دەگەن ءىلتيپات جوق. كوممۋنيستىك پارتيا – باسشى, قىزىلشا­شىلار بريگاديرى – ۇرانشى. سەگىزبايعا تۇرمىسقا شىققاننان كەيىن تۇڭعىش قىزى دۇنيەگە كەلدى. سەگىزباي كوكە مەن اقشاي اپا: «وتباسىمىزدا تەك قانا مەيرام بولسىن», دەپ ونىڭ اتىن مەيرام­گۇل قويدى. 1954 جىلى دۇنيەگە كەلگەن سول مەيرامگ ۇلىڭىزدىڭ جاسى 57-گە كەلىپ, بۇگىن­دە زەينەتكە شىققان, نەمەرە سۇيگەن ءباي­بى­شە بولىپ وتىر. توركىنىنەن دە ۇزا­ماي جام­بىل اۋدانىنىڭ جاسوركەن اۋىلى­نىڭ ازاماتىمەن تۇرمىس قۇردى. مەيرامگۇل قىز بىلدىرلاي باستاعاندا دۇنيەگە ىڭگالاپ سارسەكۇل كەلدى. سارسەكۇل دە بۇگىندە زەينەتكە شىققان. سوناۋ 1956 جىلى دۇنيە ەسىگىن اشقان ول قازىر 55 جاستا. اقشاي اناسى تۋىپ-وسكەن اۋىلعا, ياعني ناعاشى جۇرتىنا كەلىن بولىپ تۇسكەن. ەكى قىزدان كەيىن ومىرگە ۇلدىڭ تۇڭعىشى – تالعارباي كەلدى, اڭقىلداپ. اڭقىلداپ دەمەكشى, سەگىزباي كوكەمىز بەن اقشاي اپا­مىز­دان تۋعان ۇل-قىزدىڭ ءبارى تاربيەلى, قاق-سوعى جوق, ناعىز «شىركىن, سەگىزباي مەن اقشايدىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ تاربيەسى-اي!» دەيتىن ۇلگىلى وتباسىنان. تالعارباي وسىنداعى پيونەر ءوندىرىس­تىك كووپەراتيۆىنىڭ تراكتورىن ايدادى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە «وزات مەحانيزاتور» دەپ ماقتاۋشى ەدى, قازىر «جارىسا­تىن» ەشكىم جوق, اركىم ءوز شارۋاسىن كوڭى­لى قالاعانىنشا ىستەيدى. وقىرماندار دا بايقاپ وتىرعان شىعار, مەيرامگۇل, ءسار­سە­كۇل جانە تالعاربايدىڭ تۋعان جىلدارى­نىڭ اراسى ەكى جىلدان اينالادى. مىنە, وسىدان كەيىن اقشاي اپامىز اراعا ءۇش جىل سالىپ, ياعني 1961 جىلى دۇنيەگە سەيىتقاليدى اكەلدى. سەيىتقالي دا سايدىڭ تاسىنداي بولىپ ءوستى. ول بۇگىندە پيونەر اۋىلىنداعى دارىگەرلىك امبۋلا­توريا­نىڭ جەدەل جاردەم ماشينەسىن ءجۇر­گىزەدى. باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداعان جاندارعا كومەك قولىن ءبىرىنشى سوزاتىن دارىگەرلەردىڭ قولقاناتى دەسە دە بولعان­داي. سەيىتقاليدان ءبىر جىلدان كەيىن ءومىر­گە «باقىرىپ» باقىتقالي كەلدى. تالعارباي اعاسى سياقتى باقىتقالي دا مەحانيزاتور. باقىتقاليدان كەيىن ارالارى ءبىر جاستان بولىپ ءومىر ەسىگىن ءسابيت پەن جۇماعالي اشتى. ءسابيت قازىر ايشا ءبيبى اۋىلىندا جەكە مەنشىكتىڭ مالىن باعىپ جۇرسە (ىشىندە ءوزىنىڭ تاپقان-تايانعانى دا بار), ءسابيت تاراز سەكىلدى «ءتارتىپتى» قالادا پوليتسەي بولىپ قىزمەت ىستەيدى. ەكى قىزدان كەيىن ءتورت ۇل تاپقان اقشاي اپامىز «ەندىگىسى قىز بولادى» دەپ جورىعان. قاتەلەسپەپتى. جۇدىرىقتاي قىز­دىڭ اتىن جۇماگۇل قويدى ءبارى. بۇگىندە ول جامبىل اۋدانىنىڭ قۇمشاعىل اۋىلىن­داعى مەكتەپتە جۇمىس ىستەيدى. جۇماگۇل­دەن كەيىن ومىرگە 1968 جىلى – گۇلسارا, 1969 جىلى – گۇلشارا, 1970 جىلى – تالعات كەلدى. بۇلار دا ءتىل-كوزدەن ساقتا­سىن, تالشىبىقتاي بولىپ ءوستى. «جۇمىس تاۋىپ بەر», دەپ مىندەت قىلىپ تا وتىرعان جوق. گۇلسارا – تاراز قالاسىنداعى مەدي­تسينالىق كوللەدجدە جۇمىسشى, گۇلشارا – تاراز قالالىق اۋرۋحاناسىندا مەيىربيكە بولىپ, ال تالعات ءتۇرلى جۇمىستارعا جالدانىپ, جان باعىپ ءجۇر. «جۇمىس جوق» دەپ, جاۋتەڭدەپ جۇرگەننەن بۇل دا جاقسى. سونىمەن, 11 ۇل-قىز بولدى ما! ارا­لارىنا 1 جىل (كوبىنە), 2 جىل جانە 3 جىل سالىپ 11 ۇل-قىزدى تۋىپ تاستاعان اپامىز, تالعاتتان كەيىن ءبىراز «دەمالۋدى» ويلاپ­تى. بىراق ول «دەمالىسى» نەبارى 4 جىلعا جەتىپ, 1974 جىلى دۇنيەگە ءلاززات دەگەن سۇلۋدى سىيلاعان. ول بۇگىندە تاراز قالا­سىندا تۇرادى. وبلىستىق تەرى اۋرۋحانا­سىن­دا دارىگەر بولىپ قىزمەت اتقارىپ ءجۇر. ءتورت جىلدىق «دەمالىستان» قۋاتتانعان اپامىز 1975 جىلى باقىتجاندى تۋدى. با­قىت­جاننان ەكى جىلدان كەيىن تيمۋر ءدۇ­نيەگە كەلدى. بۇگىندە باقىتجان قاراپايىم جۇ­مىس­شى, ال تيمۋر ءوزى كۇشىمەن مەدي­تسي­نا­لىق ينستيتۋتقا ءتۇسىپ, بايزاق اۋدانىن­داعى اۋرۋحانادا دارىگەر بولىپ قىزمەت ەتۋدە. ايتپاقشى, ءلاززات تا مەيىربيكە ماماندى­عىن ءوز كۇشىمەن ءبىتىرىپ العان. تيمۋردان ءبىر جىلدان كەيىن, 1978 جىلى عابيت جاتتى بەسىكتە. ول دا ءتىل-كوزدەن امان ءوستى. قازىر اۋىلىندا, اتا-اناسىنىڭ قولىندا تۇ­را­دى. تاراز قالاسىنداعى وب­لىس­تىق ءبىلىم باس­قارماسىندا قاراۋىل بولىپ جۇمىس ىستەيدى. مىنە, سەگىزباي كوكەمىز بەن اقشاي اپا­مىزدىڭ ۇل-قىزدارىن ساناپ وتىرىپ, ءسۇت كەنجەسىنە, ياعني 16-شى قىزعا دا كەلىپ جەتتىك. «16» سانىنىڭ – قازاق حالقى ءۇشىن ەرەك­­شە قاسيەتى بار. مىسالى, 16 جەلتوق­سا­ن­­­دا – قازاق جاستارى كەڭەستىك يمپەرياعا قارسى­لىق كورسەتتى, 16 جەلتوقساندا – قا­زاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. سول سياق­تى, سەگىزباي كوكەمىز بەن اقشاي اپامىز­دىڭ ەرەكشە جاقسى كورەتىن ءسۇت كەنجەسى, ياعني 16-شى قىزى ءجاميلا 1981 جى­لى سەگىزباي كوكەمىز – 51, اقشاي اپا­مىز – 45 جاس­قا كەلگەندە دۇنيە تابال­دىرىعىنان اتتادى. مىنە, اق باتالى ءبىر شاڭىراقتان, اق نەكەلى ءبىر اتا-انادان... 16 ۇل-قىز! بۇل ەندى سەنساتسيا! بۇل ەندى باقىت! «اتادان التاۋ تۋعاننىڭ جۇرەگىنىڭ باستارى التىن مەنەن بۋ بولار, اتادان جالعىز تۋعاننىڭ جۇرەگىنىڭ باستارى سارى دا جالقىن سۋ بولار, جالعىزدىق سەنى قايتەيىن!» دەپ, كەزىندە كۇڭىرەنە جىرلاعان اقتامبەردى جىراۋ ارمانداعان «التىن مەنەن بۋدان» دا اسقان بايلىق بۇل! بىراق ءبىر تاڭعالارلىعى, ەگەر ماعان كوپ بالالى انا تۋرالى ماقالا دايىنداي قال دەپ تابان استىندا تاپسىرما بەرىلمەسە جانە جامبىل اۋداندىق اكىمدىگىنە تەلەفون شالىپ ءوتىنىشىمدى بىلدىرمەسەم ورمانداي بولىپ وتىرعان وسى ءبىر وشارلى جاندار تۋرالى ەشكىم ەستىمەگەندەي, ەشكىم بىلمەگەندەي ەكەن. ارينە, اۋىل اكىمدىگىنىڭ ەسەبىندە تۇرادى, اۋىل-ايماعى ولاردىڭ 16 ۇل-قىز ءوسىرىپ, ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرىپ وتىرعانىن بىلەدى, سوسىن كەڭەس وكىمەتى مەن تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ التىن مەدالدارىن العاندارىنان دا حاباردار. ءيا, «التىن القاعا» قوسىمشا تولەنەتىن 8,5 مىڭ تەڭگەسىن ۋاقتىلى الىپ تۇراتى­نىن دا ەستىگەن. بىراق... اۋىلدىڭ ىرگەسىندەگى كولگە كوڭىل كو­تەرۋگە وبلىستان تى­نىم تاپپاي كەلىپ جاتاتىن «اق جاعالى» شەنەۋنىكتەر جا­عى پيونەر اۋىلىندا وسىن­داي وتباسى تۇرىپ جا­تىر دەگەن حاباردان ءمۇل­دە بەيحابار ەكەن. سەگىزباي كوكەمىز مومىن ادام دەدىك, اقشاي اپا­مىز دا قاق-سوعى جوق جان. «مەن ءويتتىم, مەن ءسويتتىم» دەپ, 16 بالا تۋعانىن مىندەت قىلىپ, باسشىلاردىڭ ميىن «اشىتپايدى». ولار دا ءبىر, اۋىل­داعى ءبىر-ەكى بالاسى بار قاراپايىم وت­باسى دا ءبىر. بۇل دا سەگىزباي كوكەمىز بەن اقشاي اپامىزدىڭ كىسىلىك كەلبەتتەرىن تولىقتىرا تۇسەتىن ەرەكشە قاسيەت. ايتپاقشى, سەگىزباي كوكەمىز بەن اقشاي اپامىز 16 ۇل-قىزدان 40 نەمەرە, 13 شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. ارينە, ۇل-قىزدارى اتا-انالارى­نا تارتسا بۇل سان ءالى وسە تۇسەتىنى انىق. – بۇدان جامانىمىزدا دا تويعا بارعان­بىز. شۇكىر, ەل امان, جۇرت تىنىش. كەيبىرەۋلەر قۇساپ, اسپانداعى ايدى اپەر دەمەيمىز, «ورامال تون بولمايدى, جول بولادى» دەپ, ايتەۋىر, مەيرامداردا اناۋ-مىناۋ­لارىن سىي­لاپ تۇرادى. ەل تىنىش بولماسا وعان دا زار بولار-ەك قوي, اينالايىن-اۋ, ءوزىڭ ويلاشى, ىشىنەن ءىرىپ, سىرتىنان ءب ۇلىنىپ جاتقان ەلدەگىلەر قارا سۋدى تىنىش ىشۋگە زار بولىپ وتىرعان جوق پا؟! – دەيدى اقشاي اپاي. ال سەكسەننىڭ بىرىنە كەلگەن سەگىزباي اعانىڭ دا دەنساۋلىعى سىر بەرە باستاپتى. بالا-شاعاسى, نەمەرە-شوبەرەسى وسىعان الاڭ­داپ وتىر. وبلىس اكىمى قانات بو­زىمباەۆ ازاماتتىق تانىتىپ 16 بالا تۋىپ, امان-ەسەن ءوسىرىپ وتىرعان قارت اتا-انانىڭ وت­باسىمەن تانىسىپ, باتاسىن الىپ (جا­قىندا وبلىس اكىمىنىڭ ۇيىندەگى كەلىن دە ەگىز تاپتى دەپ ەستىدىك) وتباسىلىق كولىك پە, الدە جەكە ءۇي مە, ايتەۋىر ءبىر ۇلكەن جاردەم بەرسە ەكەن دەيدى. ايتپەسە, اق­پەيىل اقشاي اپامىز دا, سابىرلى كوكەمىز سەگىزباي دا ەلىنىڭ تىنىشتىعىن, وتباسى – وشاق قاسىنىڭ اماندىعىن تىلەپ وتىرعان وتە مومىن جاندار. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى, جامبىل اۋدانى, پيونەر اۋىلى.

بالا  تاپقاندىكى  ەمەس, باققاندىكى

ءاشىم ەرمۇراتوۆا تۋرالى ال­عاش ەستىگەندە «ومىردە ونداي ادام­دار بار ما؟» دەگەن تاڭدا­نىس ارالاس ءسوز ءتۇستى اۋزىمىزعا. قىزىل­وردا قالاسىنىڭ تۇرعىنى جەتىمدەر ۇيىندەگى التى بالانى باۋى­رىنا باسىپ, ىستىق ۇياسىنا اكەلىپ, انا­لىق مەيىرىمىن توگىپ, تاسباۋىر ءوس­كەن بالالاردىڭ كو­ڭى­لىندەگى كىر­بىڭدى كەتىرىپتى. وتباسى باقىتىنان ايىرىلعان بالالارعا ەرتە جاستا جوعالتقانىن تاۋىپ بەرىپتى. راس, التى بالانىڭ بارلىعى تۇراقتاعان جوق. مولداحمەت اتتى جەتكىنشەك قانشا تاربيەلەسە دە جەتىمدەر ءۇيىن­دەگى ادەتىنەن اينىماعان. نا­مازعا دا جىعىپ كورىپتى. وعان دا بوي بەرمەگەن. اقىرىندا پسيحولوگ-ماماندار اشىمگە بالانى قاي­تا جەتىمدەر ۇيىنە وتكىزۋ كەرەك دەگەن كەڭەس بەرگەن. ال قالعان بالالار ءابدۋاشىم سەرىباەۆتىڭ شاڭى­را­عىندا قالعان. ءاشىمنىڭ ءبىر ەمەس, بەس بالانى قاتار باۋىرىنا باسۋعا نە تۇرتكى بولىپتى؟ ول تۋرالى كەيىپكەرى­مىزدىڭ ءوزى ايتسىن. – اكەم تيىشباي قىرىققا تول­عانىندا ۇلكەن انامىز جال­عىز ۇلى­­مەن بىرگە قايتىس بولا­دى. ءسوي­تىپ, اكەم جاپادان جال­عىز قالادى. ءۇي­لەنۋگە قۇلقى بول­مايدى. بىراق ءوزى­نەن كەيىنگى ءىنىسىنىڭ بالاسىن اسىراپ الىپتى. ءومىر وزەن ەمەس پە؟ ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. كوڭىل­دىڭ كىرى كەتەدى. بالاسى ەكەۋى اتقا مىنگەسىپ, ەل ارالاپ جۇرگەندە ەكى قىزى بار كەمپىردى جولىقتىرادى. تۇرسى­ناي كامەلەت جاسىنا ەندى تولعان ەكەن دە, ۇمسىناي ءالى كىشكەنتاي قىز بولسا كەرەك. سودان اكەمىز الگى كەمپىردى قىزدارىمەن قوسىپ, قولى­نا الادى. تۇرسىناي وقۋ ءبىتىرىپ كەل­گەننەن كەيىن 17 جاسىندا ءبىزدىڭ اكەمىزگە تۇر­مىسقا شىعادى. سودان قاتارىنان سەگىز بالانى دۇنيەگە اكەلەدى. اكەمنىڭ اسىراپ العان با­لاسىمەن توعىز ەدىك, كەيىن تۇڭعىش نەمەرەسىن باۋى­رىنا باسىپ, ءوز اتتارىنا جاز­دىرتىپ الدى. ءسويتىپ, ون اعايىن­دى بولىپ وستىك. ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ ۇعى­مىندا بالا اسىراپ الۋ – ىرىسقا كەنەلۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. ءوز بالا­لارىم اياقتاندى. ۇلكەن ۇلىم ءۇي­لەن­سە دە, بىرازعا دەيىن نەمەرە ءسۇي­مەدىك. سوسىن, بالا اسى­راپ الۋ كەرەك دەگەن ويعا كەلدىم. جۇبايىم مەن بالالارىما ايتىپ ەدىم, ولار بىردەن قولدادى. ال­­عاشىندا 10 با­لا­نى قاتار اسى­راپ العىم كەلگەن. بىراق وعان ءبىزدىڭ ءۇي تارشىلىق جاسايدى ەكەن. سودان التى بالاعا قۇجات دايىنداپ, 2009 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا بالا­لاردى ۇيگە اكەلدىك, – دەيدى ءاشىم ەرمۇراتوۆا. ادەتتە بالا اسىراپ الۋشى­لار جاس نارەستەنى الادى. ەسى كىرمەگەن, وڭ-سولىن تانىپ بىلمەگەن بالانى الىپ, اتتارىنا جازدىر­تىپ, ءوز با­لا­سى ەسەبىندە كورەدى. ءاشىم ەر­مۇ­راتوۆانىڭ جاعدايى وعان مۇلدە ۇق­سا­مايدى. باۋىرى­نا باسقان اراي­لىم قامباربەك پەن گۇلميرا نازارباي 1992 جىل­دىڭ تۇلەكتەرى. ولار بۇل ۇيگە كەلگەندە 17 جاستا بولاتىن. ياعني, ەسى كىرگەن, ازامات بو­لىپ قالعان قىز­د­ار ەدى. ال ولەسيا ەسي­نا 1999 جىلى تۋعان. رۋسلان سە­يىت­مۇرات تا وسى جىلى دۇنيە ەسى­گىن اشىپ­تى. رۋسلاننىڭ ءىنىسى ارمان 2000 جىلى ومىرگە كەلگەن. بۇل تۋرالى ءاشىم بىلاي دەيدى: «نەگىزى بالا اسىراپ الۋشىلار ءنا­رەس­تەلەردى الادى. ويتكەنى, تاربيە­لەۋگە ىڭ­عايلى. جاس بالا تالشى­بىق سياق­تى ەمەس پە؟ قالاي يسەڭ, سولاي وسەدى. مەن ويلانا كەلىپ, ولاي ەتپەۋگە بەل بايلادىم. قايتا جاس­تا­يىنان قاعاجۋ كورىپ, تاعدىر­دىڭ تەپكىسىنە تۇسكەن بالالاردى باۋىرىما الىپ, ولارعا وتباسى­لىق ءومىردىڭ قانداي ەكەنىن ءتۇسىن­دىرىپ, ۇعىندىرعىم كەلدى. قۇداي­عا شۇكىر, ول ويىم ىسكە استى. با­لا­لارىم قازىر ءوز بالامنان كەم ەمەس. ونى ايتاسىز, ۇلكەن ەكى قىز بىرىنەن كەيىن ءبىرى تۇرمىسقا شىقتى», – دەيدى. جاڭىلىس ەستىدىك پە دەپ قايتا سۇرادىق. گۇل­ميرا بىلتىر 17 قارا­شا كۇنى قۇت­تى ۇياسىنا قونىپتى. ونىڭ ءىزىن الا بيىلعى 28 قاڭتاردا ارايلىم دا اق بوساعا اتتاپ, كەلىن بولىپ­تى. قۋانىشتى ءجايت ەمەس پە؟! تاعدىر-تالەيىنە ءاشىم­دەي قامقور انا كەزىگىپ, ءوز وتانىنان ۇزاتىلۋ دا ءبىر باقىت قوي. ءاشىم ولەسيانى جانىنان تاستا­مايدى ەكەن. قايدا بارسا دا جا­نىن­دا جۇرەدى. ولەسيا دا سوعان ءۇي­رەن­گەن. اجەلەپ ەرىپ جۇرەدى. بايا­عى­دا اجە­مىز توي-تومالاققا بارا جات­سا, ەتەگىنە ورالىپ, جا­نى­نان ءبىر ەلى قالماي قوياتىنبىز. ولەسيا دا سونداي. رۋسلان مەن ارمان ءبىر اتانىڭ بالاسى. ءبىر اتانىڭ بالاسى بولسا دا, ەكەۋىنىڭ مىنەزى ەكى ءتۇرلى. رۋسلان تۇيىقتاۋ. ال ارمان ەرجۇرەك. سوعان وراي ەكەۋىنىڭ ءتىلىن تابۋدىڭ ءجونى دە ەكى بولەك –   دەيدى ءاشىم ەرمۇراتوۆا. ۇزاتىلعان ەكى قىز كورپە تىگۋ, كيىز باسۋ, كەستە جاساۋ سەكىلدى تۇر­مىستا كەرەكتى دۇنيەنىڭ بارلىعىن ۇيرەن­گەن. اجەلەرى ولاردىڭ دا بار­عان جەرىندە قور بولماۋىن وي­لايدى. ەندىگى ارمانى قالعان ءۇش بالانى اياقتان­دىرۋ. ءۇيلى-با­ران­دى ەتىپ, سولاردان نەمەرە ءسۇيۋ­دى وي­لايدى. ەكى قىزىن ۇزات­قاننان كەيىن تاعى بالا اسىراپ الۋدى وي­لاعان. وعان ءازىر ءمۇم­كىندىك بولماي تۇر ەكەن. دەگەنمەن, الداعى ۋاقىت­تا ءۇيىن كەڭەيتىپ, انا قام­قور­لىعى­نان ادا قالعان با­لا­لاردى باۋى­رىنا باسۋدى ارمان­دايدى. ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا وبلىسى.

مۋزەي-اپا

سەكسەننەن اسقان ءامينا تۇرسىنباەۆانى كوكشە توڭىرەگى «بۋراباي تاريحىنىڭ تامىرشىسى» دەپ تە اتايدى. ءوزىمىز دە تالاي-تالاي اڭگىمەسىن تىڭداپ, ۇلاعات جيناعانبىز. اسىرەسە, ششۋچە اۋدانىنا بۋراباي اتى بەرىلگەن كۇنى گازەتىمىزدە «اتىڭنان اينالايىن, بەۋ, بۋراباي!» دەگەن الاقاي ماقالامىز جاريالانعالى بەرى بايلانىسىمىز نىعايىپ, بايەك بولىپ تۇرادى. جۋىردا تاعى حابارلاسقانبىز. – مەنىڭ ءومىرىمنىڭ ماقساتى – بۋرابايدا حاندىق قۇرىپ, تاۋەلسىز­دىگىمىزدىڭ ىرگەسىن قالاعان ابىلاي حاننىڭ ومىرىنەن, قىزمەتىنەن ۇلا­عاتتى دەرەكتەر جيناپ, حالىققا تاراتۋ, – دەيدى ول. جانتالاسىپ ءجۇرىپ ابىلاي مۇراجايىن اشقانىم دا سوندىقتان دەي كەلىپ, بۇل تۇرعىدا اتقارىلار ءىس-شا­را­لار­دى اڭگىمەلەپ كەت­كەن اپا­مىز­دىڭ سۇيىكتى تاقى­رى­بىنىڭ ءبىرى ۇلى وتان سوعىسى جىل­دارى بۋ­ر­ا­باي­عا قو­نىستانىپ, ەلەۋ­­لى ەڭ­بەكتەرى­مەن تا­نىل­­ع­ان قى­رىق­­تان اس­تام اكادەميك پەن ءۇل­كەن عا­­لىم­داردىڭ ءومى­رى­نە قاتىس­تى ءجايت­­تەر. بۇل بۋرا­باي­­دىڭ تاري­حىن­دا اي­رىقشا وقيعالارعا تولى كەزەڭ ەدى. سوعىس جىلدارى ءامينا اپا­مىز بۋرابايداعى اتاسىنىڭ قو­لىن­دا تۇر­عان. اكەسى داۋلەت شا­عىن قىمىز فەرماسىن ۇستاپ, 1941 جىلدىڭ 23 شىلدەسىنەن باستاپ وسىندا كوشىپ كەلگەن بەتكە ۇستار عالىمدارعا قىمىز بەن ءسۇت جەتكىزىپ وتىرىپتى. اتاقتى اكادەميك ۆ.ۆەرنادسكيمەن كەزدەسكەن تۇسى دا وسى. ءامينا داۋلەتقىزىنىڭ اي­تۋىن­­شا, بەلگىلى پالەونتولوگ عا­لىم ا.بوريسياكتىڭ ۇسىنىسىمەن «اكادە­ميك­تەردىڭ قازاقستاندىق تو­بى» قۇ­رى­لىپ, وعان ميكروبيولوگ, قۇرمەتتى اكادەميك ن.گامالەيا جەتەكشىلىك ەتكەن. حاتشىلىعىنا ءىرى ەكونوميست عالىم س.سترۋميلين سايلانىپتى. قازاقستاندىق توپتىڭ قۇرامىندا ءىرى حيميك ن.زەلينسكي, فيزيك-گەوگراف جانە بيولوگ ل.بەرگ, گيدروبيولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى س.زەرنوۆ, ورمان فيزيو­لو­گياسىنىڭ بىلگىرى ل.يۆانوۆ, ايگىلى كەڭەس بوتانيكتەرى ا.ريحتەر, ۆ.سۋكاچەۆ جانە باسقا 30 عالىم بو­لىپ­تى. ولار عىلىمي ورتالىقتاردان, زەرتحانالاردان, تاجىريبەلىك كاسىپ­ورىن­دار­دان قول ءۇزىپ قالعانىمەن بۋرابايدا عاجايىپ ىزدەنىستەرىمەن, جانقيار ەڭبەكتەرىمەن تانىلعان كورىنەدى. ماسەلەن, ۆ.ۆەرنادسكي «جەر بيوس­فەراسىنىڭ حيميالىق قۇرىلى­مى» اتا­لا­تىن ەكى توم­دىق ايگىلى ەڭ­بەگىن اياقتاپ, شىن ءما­نىندە نووسفەرا ۇعى­مىن ەۆوليۋ­تسيا­نىڭ جوعارى دەڭگەيى­نە كوتەردى. «قازاقستاندىق توپتىڭ» عى­لى­مي جاڭالىقتارى اسكەر مەن حالىق شا­رۋاشىلىعىندا شۇعىل قولدا­نىس­قا ەنگىزىلىپ جاتتى. ءامينا اپا­مىز­دىڭ مۇراجايىندا اكادەميك س.بەرنش­تەين­نىڭ باسشىلىعىمەن كە­­مە­لەردىڭ تۇرعان جەرىن راديوپەلەنگپەن انىق­تاۋ قۇرالى دايىندا­لىپ, ول شتۋر­مان­دىق ەسەپتى 10 ەسەگە جەتىلدىرگەندىگى تۋرالى اقپارات­تار جيناقتالعان. سون­داي-اق, 1943 جى­لى اۆياتسيا قۇ­رامالارى جاڭا شتۋر­ماندىق تابليتسالارمەن جا­راق­تا­نىپ, ۇشاقتار قوز­عالىسىنىڭ ءدالدى­گى قامتاماسىز ەتىلدى. اكادەميك ن.زەلينسكي مۇ­ناي ونەر­­­كاسى­بىندەگى شيكىزات رەسۋرس­تا­رىن ءتيىمدى پايدا­لانۋدىڭ ۇتىمدى ءتا­سىل­دەرىن ەنگىزسە, اكادەميانىڭ ءمۇ­شە-كور­­رەس­پوندەنتى ۆ.ۆولوگدين قور­عا­نىس كاسىپورىن­دارىنداعى ەلەكترو­تەح­­ني­كالىق سا­لا­نى قۇندى ۇسىنىس­تارى­مەن دا­مىت­تى. سونداي-اق, بۋ­را­ب­اي­­لىق عا­لىمدار «وزىق عىلىم ءۇشىن» تانك كولونناسىن جاساقتاۋعا بەلسەنە قاتىسقانىن دا ايتا كەتۋ لازىم. – ماسكەۋلىك عالىمداردىڭ سالا­لىق ەڭبەكتەرىنىڭ جيىنتىعى 70 توم­دى قۇرايدى, – دەيدى ءامي­نا تۇر­سى­ن­باەۆا. مۇندا كىتاپ­حانانى 35 جىل باسقارعان الەكساندرا ۆي­نو­كۋروۆا­نىڭ ەڭبەگى وراسان. «قاي­­تا قۇرۋ» كەزەڭىندە ولكەتانۋ مۇراجا­يى مەن كىتاپحانا وزگە قيىن­شىلىق­تار ازداي, ورتكە شال­دىق­قان. قۇندى ءدۇ­نيە­لەردىڭ ساق­تال­عانىن توپتاستى­رىپ, جاڭا مۇرا­ج­ايعا ور­نا­لاستىرۋ دا وڭايعا سوق­پاعانى بەل­­گى­لى. بىراق, مۇنداعى ۆلاديمير ۆەرنادسكي ءبو­لى­مى جاڭا ادەبيەت­تەر­مەن, سىي­عا تار­تىلعان قول­جازبا­لار­مەن, باسقا دا ەكس­پو­نات­تارمەن بايىتىلىپ كەلەدى. جاسى ۇل­عاي­عا­نىنا قاراماستان, ۇنە­­مى جادىراپ ءجۇ­رەتىن ۇلتتىق كيىمدەگى اپامىزدىڭ قاجىر-قايراتى­نا تاڭ قالماسقا بولمايدى. سەگىز ءبولىم­نەن تۇراتىن قىمبات جادىگەر­لەر حال­قىمىزدىڭ ۇزىن-سونار تا­ري­حىنان سىر شەرتەدى. وسىنىڭ بار­لىعى ءامي­نا داۋلەتقىزىنىڭ زور تالعامىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن دا­يىن­دالعان. ءتىپ­­­­­­ت­ى, 2006 جىلى ەكى اياعىن بىردەي جارالاپ العان كەزدە دە سۇيگەن ىسىنەن جاڭىلعان جوق. ەكى جارىم اي توسەك­كە تاڭىلعانىنا قاراماستان, كو­مەك­شى­لەرىنە «مازا بەرمەي» قويعا­نىن ءبى­لە­مىز. مۇگە­دەك­تەر ارباسىمەن ءجۇ­رىپ-اق مۇرا­جاي قوناقتارىنا ءتالىمدى اڭگىمەلەر تيەگىن اعىزاتىن. ءامينا اپامىز 2008 جىلى بۋرابايدا وتكەن اكادەميك ۆلاديمير ۆەرنادسكيدىڭ 145 جىلدىعىنا ارنالعان V حالىق­ارال­ىق كونفەرەنتسيادا بايانداما جا­ساپ, ارنايى ديپلوممەن اتاپ ءوتىل­دى. ءالى دە مۇراجايدى باسقارىپ, ۇرپاق تاربيەسىنە بەلسەنە ارالاسىپ جۇرگەن اپامىزعا قايراتىڭىزدان تانباڭىز دەگىمىز كەلەدى. باقبەرگەن امالبەك. اقمولا وبلىسى, بۋراباي اۋدانى.

اقتاس – ارداقتى انالار اۋىلى

سوزاق ارقىلى ارقاعا ءبىر تابان جاقىن جاتقان بايدىبەك اۋدانىنىڭ جەرى ءبىر كورمەگە وڭسىزدەۋ سياقتى. تابيعاتى قاتال, جايقالىپ تۇرعان جاسىل جەلەگى جوق. اتاقتى ارىستاندى قاراباستىڭ دولى جەلى­نىڭ اقىرىپ وتەتىن تۇسى وسى. ءىشىن تارتىپ, ۇلىپ سوققاندا بەت قاراتپايدى-اۋ. اۋليەلى جەرى كوپ. شىمكەنتتەن شۋ دەپ شىققاندا قايقاڭ استىنان بالا بوگەن وزەنى بويىنداعى “دومالاق انا” بەيىتى كوزگە شا­لى­نار. ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالىپ بارىپ شىعىس­قا تارتساڭىز, بايدىبەك بابانىڭ كۇمبەزىنەن شىعاسىز. تۋرا جول تاۋ قۋالاپ, بۇلاق جاعا­لاپ “بەس اناعا” جەتكىزەدى. ال, وڭعا بۇرىل­سا­ڭىز, قوس تۇرا تاۋىن بوكتەرلەپ بارىپ, اقتاس اۋىلىنىڭ ۇستىنەن ەنتەلەپ بارىپ تۇسەسىز. باتىر انالار اۋىلى وسى. شاعىن اۋىل­دا ەكى-ءۇش ءجۇز وتباسى بار. ساي ساعالاپ, بۇلاق جاعالاپ وتىرعان. كەڭەس وداعى كەزىندە وسى اۋىلدىڭ جۇزدەگەن اناسى “باتىر انا” اتا­عىن الىپتى. سوناۋ ورتالىقتان, ءماس­كەۋ­دەن شاپكەسى قيسايىپ, فوتواپپاراتى موينىندا سالاقتاپ تالاي جۋرناليست كەلىپتى وسى اۋىل­عا. ءسويتىپ, ۇيرەكتىڭ بالاپاندارىنداي ءشۇ­پىر­لەگەن بالالاردى جيناپ, اكە-شەشەسىن ورتا­عا وتىرعىزىپ سۋرەتكە تارتىپتى. ەكى ەزۋى جايالىقتاي بولىپ, ءماز بولىپ كەتەدى دەيدى. شاھاردا تۇراتىن جاقىن-جاماعايىن اۋىلعا كەلگەندە “سەندەردىڭ سۋرەتتەرىڭدى ورتالىق گازەتتەردەن كوردىك” دەپ ءسۇيىنشى سۇراپ كەلەر ەكەن. وسى اۋىلعا ءبىزدىڭ دە جولىمىز ءتۇستى. اۋەلى تابيعاتى تاڭعال­دىرعان. قولات-قولات تاۋ. ىرگەدە قوشقا­اراتا وزەنى كۇركىرەپ اعىپ جاتىر. تاۋدان بولىنگەن جەتىم بۇلاقتار اۋىلدى قيىپ وتە­دى. كەرەمەتى ول ەمەس ەكەن. تەپسەڭ تولى بالا. شاعىن اۋىلدىڭ ءاربىر ۇيىنەن شۇپىرلەپ شىعىپ جاتقان ءبۇلدىر­شىندەر. كوز تيمەسىن دەدىك. جۋرناليست, اعەدىل ءىنى مۇحتار اتابەكوۆ “بۇل اۋىلداعى ەڭ از بالا تۋعان ءبىزدىڭ انامىز بولۋ كەرەك” دەپ قال­جىڭ­دايدى. مۇحتار دا وسى اۋىلدىڭ تۋماسى. انا­سى سالتانات 10 بالانى دۇنيەگە اكەلگەن ارداقتى جان. مۇحتاردىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. اناۋ ءۇي دەپ ءبىر ءۇيدى كورسەتەدى دە بالالارىن ساناي باستايدى. وننان كەمى جوق. الىپباەۆا الىمحان, ادىلباەۆا جۇما­كۇل, بايجۇمانوۆا التىنكۇل, ءادىلوۆا كۇل­شاي, ورىنتاەۆا قالدىگۇل, ورىنباەۆا گۇ­لاي­شا... وسىلاي بولىپ ورىلەدى. ءبارى باتىر انالار. بايشىمىروۆا اپپاق انامىز 13 ۇل-قىز ءوسىرىپ جاتىر. كاتەكوۆا ءۇرلاش اكپەمىز 16 قۇرساق كوتەرگەن ەكەن, ونىڭ ون ءۇشى جەر باسىپ ءجۇر. ءبىر قىزىعى جانە ءبىر سۇيسىنەرلىگى, وسى انا­لاردىڭ شاڭىراعىنا تۇسكەن كەلىندەر دە كوپ بالالى بولعاندى مەرەي كورەدى. كوبىنىڭ 6-7 بالا-شاعاسى بار. جەرگە قارايتىن جاستا ەمەس, اللاتاعالا بەرىپ جاتسا, شۇكىرشىلىك دەپ وتىر. بۇل اۋىل مالدى. جەر ىڭعايى سولاي. ازداپ ەگىن سالادى. نەسىبەلەرىنە جاراپ تۇر. “شانشار” تەاترىندا ويناپ جۇرگەن نۇرجان تولەنديەۆتىڭ ايتاتىنى بار.  “اۋىل دەگەن جاقسى عوي. ەت بار, ءسۇت بار. قارنىڭ اشسا, قايماققا نان بىلعاپ جەي­سىڭ”, دەپ. سول ايتقانداي, قازاقتىڭ سول جاقسى اۋىلىنىڭ ءبىرى وسى. ادامدارىنىڭ قاباعى اشىق, قو­لىن­داعى جارتى نانىن قوناعىمەن بولىسۋگە ءازىر. ۇلكەنى كەڭپەيىل, كىشىسى كىشىپەيىل. جو­لىنان جىعىلمايدى. سىقىڭداپ بالە قۋ­ماي­دى. قويىن قۇرتتاپ, ايرانىن شايقاپ ءىشىپ وتىرعان موماقان اۋىل. سوندىقتان دا اللاتاعالانىڭ مەيىرى ايىرىقشا تۇسكەن شىعار. بالا-ءومىردىڭ جالعاسى, كەلەشەگىڭنىڭ كامىل كەپىلى, كوڭىلدىڭ كۇيىن شەرتەتىن دۋمان بازارى, شاتتىقتىڭ جارشىسى. سولاي ويلاعانبىز. ءۇرلاش اپامىزبەن تىلدەسكەنبىز. كوزى اشىق. كۇندە تەلەديداردان قازاقستاننىڭ جاڭالىقتارىن تىڭداپ وتىراتىن كەيۋانا وسى كۇنىنە مىڭ قايتارا شۇكىرشىلىك ەتەدى. – بۇگىنگى زامان-ەڭبەك قىلعاننىڭ زامانى. سونى بالالارعا ۇدايى ايتىپ وتى­را­مىز. كورشى ەلدەردىڭ جاعدايىن كو­رىپ وتىرمىز. اق ورداسىن شاۋىپ العان جۇرت بەرەكە, بىرلىكتى قايدان تابادى. ەلگە تۇتقا ازاماتتارىن تىڭداماعان ەل كەپيەتكە ۇشى­رايدى. قازاق ۇلتىنىڭ اتى الەمدە ۇلىقتا­لىپ جاتىر. ەلىمىز دۇرىس جولمەن كەلە جا­تىر. سوعان شۇكىرشىلىك. تاياعىن شوشاڭدا­تىپ, اۋزىنان تۇكىرىگى شاشىراپ, بالاسىنان جاس قىزدى العىسى كەلەتىن شوشاقاي شال­دار كوبەيىپ بارادى. اپىر-اۋ, ەستەرى جوق وسىلاردىڭ. قا­لام ۇستاعان اعا­يىن­سىڭدار, الگىندەي­لەردىڭ ماسقاراسىن شى­­عار­مايسىڭدار ما؟ تاۋبە, جوقشى­لىق كو­رىپ وتىرعان جاع­دايىمىز جوق. قوي ۇستىنە بوز­تورعاي جۇ­مىرتقالاعان زامان. انالار قۇر­مەتىن كو­رىپ جاتىر. باسقا نە كەرەك. وسىنى جاز, قاراعىم. بەرەكەلى اۋىلدىڭ باتىر اناسى اڭگى­مە­سىن وسىلاي قايىردى. باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.

بايلىعىم دا, بازارىم دا  قىزدارىم

دەيدى جەتى قىز تاربيەلەپ وسىرگەن ارداقتى انا كۇلاش سادىقوۆا

سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ازامات, بەساسپاپ ونەر يەسى, حا­لىق اراسىنان شىققان كەسەك تالانت, ءبىر اۋىز سوزگە سايساق, ناعىز «سامورودوك», مارقۇم ساعيت سادىقوۆتىڭ ەسىمى اق جايىق اتىرابىنا كەڭىنەن تانىمال. وزگەسىن ايت­پاعاندا, ساعيت اعامىز بەن كۇلاش جەڭگەمىز جەتى قىز, ءبىر ۇل ءتار­بيەلەپ وسىرگەن ونەگەلى وتباسى يەلەرى. حا­لىق­ارالىق ايەل­دەر كۇنى قارساڭىندا رەسپۋبليكانىڭ شالعاي اۋدان­دارى­نىڭ ءبىرى – قازتالوۆتا, تۇلا بويى تۇڭعىشى سۆەتامەن بىرگە تۇراتىن زەينەتكەر-اناعا ارنايى بارىپ جولىققان ەدىك. – كۇلاش اپا, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسقان ساتىڭىزدە ءسىزدى كارىلىككە بوي الدىرا قويماعان سەرگەك قالپىڭىزدا كورىپ وتىرعانىما قۋانىشتىمىن. مۇمكىن بۇل قىز­دارىڭىزدىڭ تىلەگى مەن ءسىزدى ماپەلەپ, كۇ­ت­ىپ-باعۋىنىڭ دا ارقاسى شىعار. – وعان ءسوز بار ما, قارا­عىم. بۇگىندە پەرزەنت­تەرىم­نىڭ ءبارى دە ءومىر­دەن ءوز ورىندارى مەن با­قىت­تا­رىن تاپتى. قازىر ولار ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە حال-جا­يىمدى ءبىلىپ, ۇنەمى حابارلاسىپ تۇرادى. – «قىز – ءورىس, قىز – تىلەكشى, قىز – ءومىردىڭ قىزعالداعى» دەپ جاتادى. و باستان قالىپ­تاس­قان وسى تىركەستەر مەن ۇعىمدارعا قاتىستى ويىڭىزدى دا ايتا كەتسەڭىز. – قىزدىڭ ءورىس بولاتىن سەبەبى – ول ىرگەڭدى كەڭەيتەدى. الىستى جاقىن قىلۋعا دانەكەر بولادى. ءوز ۋاقىتى كەلگەندە قۇدا بولىپ, قۇداعي بولىپ سىيلاسۋ دا ءومىردىڭ ءبىر باقىتى مەن قىزىعى دەپ بىلەمىن. «استىڭ ءدامىن كەلتىرگەن – تۇز اۋليە, الىستى جاقىن قىلعان – قىز اۋليە» دەپ تەكتەن-تەك ايتىلماسا كەرەك. – ەندى مىنا ءبىر سۇراققا جاۋاپ بەرىڭىزشى. قىزدار بىرىنەن سوڭ ءبىرى دۇنيەگە كەلىپ جاتقاندا وعان ساعيت اعامىز: تاعى دا قىز با؟ – دەپ قاباعىن شىتقان جوق پا؟ – جوق, مۇنداي جاعداي مۇلدەم بولعان ەمەس. ول قىزدارىن وتە جاقسى كوردى. ومىردەن ءوز ورىندارىن تاۋىپ كەتۋى ءۇشىن اكە­لىك بورىشى مەن پارىزىن ءبىر كىسىدەي اتقار­دى. ولارعا ءتيىستى باعىت-باعدار بەرىپ, ءجون سىلتەدى. ءارى ال­ماتىعا, جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا قىزدارىن ءوزى ەرتىپ باردى. سونىڭ ارقاسى شىعار, قىز­دا­رىنىڭ ءبارى دە جوعارى ءبىلىم الىپ, قالاعان مامان­دىق­تا­رىن يگەرىپ شىقتى. قىزدارى­مىز­دىڭ ءبارى دە اكەلەرىن وتە جاقسى كوردى. – ساعيت اعامىز ءوزىنىڭ ارتىنان ءبىر مۇراگەردىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن قالايتىنىن سىزگە قۇلاققاعىس قىلعان جوق پا؟ – مۇنى, مۇمكىن ىشتەي ويلاعان دا شىعار. پەندە عوي. بۇعان كوزىم انىق جەتپەيدى. الايدا بۇل ويىن ماعان سەزدىرگەن دە, ءتىپتى ءبىر اۋىز ەمەۋرىن تانىتقان دا ەمەس. سونىسىنا وسى كۇنگە دەيىن قايران قالۋمەن كەلەمىن. كەنجە قىزىمىز ۆەنەرادان كەيىن جەتى جىلعا دەيىن قۇرساق كوتەرمەدىم. وسىن­داي ۇزاق ۋاقىتتان سوڭ ۇلىمىز دۇنيەگە كەلدى. ونى اكەسى ءوزىنىڭ ەسىمىنە, ۇيقاستىرىپ ساعي دەپ قويدى. كىم بىلەدى, بۇل دا مۇمكىن قىزدارىمىزدىڭ: ءبىر ءىنىمىز بولسا ەكەن دەگەن تىلەكتەرىنىڭ قابىل بولعانى شىعار دەگەن وي دا كەلەدى كەيدە. – اپا, اڭگىمەڭىزگە راقمەت. اسەم دە اقىلدى قىزدار ءوسىرىپ, تاربيەلەگەن سىزگە اماندىق تىلەيمىن. اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى, قازتالوۆ اۋدانى. سۋرەتتە: التىن القا يەگەرى, ارداقتى انا كۇلاش سادىقوۆا

«قازاقتىڭ ورەنىن دە, ونەرىن دە قۇلاي سۇيدىك»

داۋلەتباەۆتار وتباسىنىڭ كەلىندەرىنە كوڭىل تولادى

قازي اقساقال مەن مايرا اپايدىڭ ءبىر شاڭ­ى­راق استىندا ءتۇتىن تۇتەتكەندەرىنە جارتى عا­سىر­دان استى. بىلتىر التىن تويلارىن ق­ىزى­لجار مەشىتىندە اتاپ ءوتۋدى ۇيعارعان. ونداعىسى «اسپا-توك دۇنيە ونسىز دا جەتىپ جاتىر. ءبىز ءۇشىن ۇل-قىزدارىمىز بەن كەلىندەرىمىزدى مۇ­سىل­ماندىق­قا, اتا سالت-داستۇرىمىزگە تاربيەلەۋ­دەن اسقان مارتەبە جوق» دەگەن نيەتتەن تۋعان. ولاردىڭ بۇل قادامىنا بالالارى مەيرامحانادا نەگە وتكىز­بەس­كە, ەرتەڭ ەل نە ايتادى دەگەندەي قارسىلىق تا­نىتق­انىمەن, ۇسىنىستى كەلىندەر قۋانا قول­دا­عان. يماندىلىقتى ومىرلىك مۇراتتارىنا اي­نال­دىرعان مەرەيتوي يەلەرىنىڭ جۇرەكجاردى قۋا­نىشىنا ءار قيىرداعى ورىس, ۋكراين, تاتار قۇدا-جەكجاتتارى دا ورتاقتاس­قان. كەلىندەرى اياق­تارىنان تىك تۇرىپ قىزمەت ەتكەن. قاريالار سەكسەن­نىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا, ءالى تىڭ. قازەكەڭ الماتى جوعارى ءمىليسا مەكتەبىن, قازمۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. ەڭبەك جولىن اۋىلدا ۋچاسكەلىك ينسپەكتور­لىقتان باستاپ, اۋداندىق سوتتىڭ توراعالىعىنا دەيىن كوتەرىلگەن. مايرا اپاي كوپ جىل دۇكەن­شىلىك, بۋحگالتەرلىك قىزمەت­تەر اتقار­عان. 6 ۇل-قىزدارىن قاتارىنان كەم قىل­ماي ءوسىر­دى, وقىت­تى. ومىردەن كورگەن-بىلگەنى كوپ, توقى­عانى مول ۇلاعاتتى جانداردىڭ اللا­سى – اۋزىن­دا, يمانى – جۇرەگىندە. قازي اقساقال سوڭ­عى كەزدەرى شەجىرە جيناۋعا كوبىرەك دەن قويىپ ءجۇر. مايرا اپاي شيرەك عاسىردان بەرى سەرىك ەتكەن بەس ۋاقىت نامازدان جاڭىلعان ەمەس. ءبۇ­گىندە تامى­رىن تەرەڭگە جايعان ماۋەلى ءباي­تەرەك ءتارىز­دى. نەمەرەلەرىنىڭ الدى شەتەلدەردە ءبىلىم الىپ كەلدى. ال, كەلىندەرى جايلى اڭگىمە قوزعال­سا, قاريالار تەبىرەنە سىر شەرتۋدەن جالىقپايدى. تۇڭعىشتارى عازەز جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى. كەلىنشەگى ەلزارا – ءۇش بالانىڭ اناسى. تال بويىنان شىعىس ايەلدەرىنە ءتان يبا­لىق قاسيەتتەر مولىنان كەزدەسەدى. ەرىنىڭ نە ايت­پاعىن قاس-قاباعىنان جازباي تانيدى. اتا-انا­سى­نا دا سىيلى. تاتار, قازاق تىلدەرىندە اۋە­لەت­كەندە ادام جانىن باۋراپ الادى. عازەز باسقا­ ۇلتتان كەلىن تۇسىرەمىن دەگەندە كوڭىلدەرىندە «اپىرىم-اي, ءتىلىن دە, ءداستۇرىن دە بىلمەيمىز. قالاي بولار ەكەن؟» دەگەن كۇدىك ۇيالاپتى. تابيعاتىنان اشىق, اقجارقىن ەلزارامەن ءا دەگەننەن جاراسىم تاپتى. قازي اعانىڭ مۋزىكالىق اسپاپتاردا شەبەر وينايتىنى, مايرا اپايدىڭ انشىلىگى بالالارىنا دا دارىعان. ەكىنشى ۇلدارى قاپەز – ىشكى ىستەر پولكوۆنيگى. اكە جولىن قۋىپ, بۇگىندە وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى كادرلار باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. كەلىنشەگى ناتاليا ون ساۋساعى­نان ونەر تامعان ىسمەر. كۇنى بويعى الدانىشى – ءبىر جاستاعى قىزى, ەرمەگى – تىگىن ماشىنكەسى. قا­يىن­ەنەسىنىڭ تالىمىمەن قۇراق كورپەلەر جاساۋدى, ۇلتتىق ويۋلارمەن قالاي ورنەكتەۋدى يگەرىپ العان. دەمالىس ساتتەرىندە قاپەز ەكەۋى گيتاراعا قوسىلىپ ءان ايتقاندى ۇناتادى. ۇلى دارحاندى قولىنان جەتەلەپ قازاق مەكتەبىنە اپاردى. ءوزى دە قازاقشا سويلەۋگە توسە­لىپ قالدى. مەشىتتە نەكەسىن قيدىرىپ, يسلام ءدىنىن قابىلدادى. ناعيما دەگەن ادەمى ەسىمدى قالاپ الدى. ءدىلنازى دۇنيەگە كەلگەندە ابىسىن-اجىن­دارىن جيناپ, شىلدەحانا, تۇساۋ­كە­سەر راسىمدەرىن وتكىزدى. ورتانشى ۇلدارى مەرەكە دە اكە سالعان سوقپاقپەن ءجۇرىپ كەلەدى. وبلىستىق مەملەكەتتىك اۆتوينسپەكتسيانىڭ ءبولىم باستىعى, ىشكى ىستەر پودپولكوۆنيگى. كەلىنشەگى گۇلبارشىن­نىڭ ءجۇزى­نەن يماندىلىق نۇرى توگىلىپ تۇر. مامليۋت اۋ­داندىق ماي-دىڭ باستىعى, ىشكى ىستەر ما­يورى باقىتجاننىڭ كەلىنشەگى ولگانىڭ دا قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىنى بايقالادى. ول – ۇلتتىق تاعامدار دايىنداۋدىڭ كانىگى شەبەرى. كوشى-قون پوليتسياسىندا قىزمەت اتقاراتىن باۋىرجان شاڭىراقتىڭ كەنجەسى بول­عان­دىقتان, كەلىنشەگى ليليا اتا-اناسىنا ەركەلەۋ. ونەرسۇيەر قاۋىم اعايىندى داۋلەتباەۆ­تاردى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى جانىنان قۇ­رىلعان ۆوكالدى ءانسامبلدىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى رەتىندە دە جاقسى بىلەدى. – ەلزارامنىڭ اكە-شەشەسى تاجىكستاندا تۇر­عاندا ارالاسۋشى ەدىك. قىرىمعا كوشكەلى قاتى­ناسىمىز سيرەدى. ليليام قازاقتىڭ ءتىلىن دە, سا­ل­تىن دا جاقسى بىلەتىن اجەسىنىڭ باۋىرىندا ءوس­كەن­د­ىكتەن, بىزگە تەز باۋىر باسىپ كەتتى. اكە-شە­شە­لەرى پەتروپاۆلدا تۇراتىندىقتان, ءجيى حا­بار­لاسىپ تۇرامىز. سابانتويدى دا, ناۋرىزدى دا بىرگە مەرەكەلەيمىز. كەلىندەرىمدى ءبىر-بىرىنەن بولمەيمىن. ارقايسىسىنىڭ مىنەز-قۇلقىنا وراي اقىل-كەڭەس بەرىپ, بىلمەگەنىن ۇيرەتىپ وتىرا­مىن. بىردە ەلزارا كەلىنىم كەلىپ تۇر, تۇڭعىش نەمەرە­ڭىزگە ات قويمايسىز با دەپ. بۇل دا بىلگەندىكتىڭ, كور­گەندىكتىڭ بەلگىسى. ۇلكەن كەلىنى­م­ىزدىڭ تاربيە­سىمەن باسقا كەلىندەرىمىز دە ءجۇرىپ كەلەدى. وزدەرى شەتىنەن باۋىرمال, ەلگەزەك. ايت­قانىڭدى ەكى ەتپەيدى. «اتالاپ», «اپالاپ» جان­دارى قالمايدى, – دەيدى مايرا اجەي ەرەكشە مەيىرىممەن. – شىنى كەرەك, بوتەن بوساعانى العاش اتتا­عاندا قوبالجىعانىمىز راس. قانشا ايتقانمەن, باسقا ۇلتتىڭ ورتاسىنا كىرىگۋ وڭاي ەمەس قوي. قالاي تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ كەتكەنىمىزدى ءوزىمىز دە اڭعارماي قالدىق. اللاتاعالانىڭ جا­زۋى­­مەن اقىلىنا كوركى ساي, «سەگىز قىرلى, ءبىر سىر­لى» ازاماتتارمەن باس قوسىپ, تۇرمىس قۇر­عانىمىزعا ەش وكىنبەيمىز. كەرىسىنشە, قازاق سەكىلدى عاجاپ حالىقتىڭ سان قىرلى ۇلگى-ونەگە­لەرىن ءوز بويى­مىز­عا قوندىرىپ, بالالارى­مىزدى دا تاربيە­لەۋ­دەمىز. اتامىز دا, اپامىز دا ءبىزدى كوپ نارسەگە ۇيرەتتى. ولارعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق, – دەيدى داۋلەتباەۆتار وتباسى­نىڭ كەلىندەرى ءبىر اۋىزدان. قازاقتىڭ ورەنىن دە, ونەرىن دە قۇلاي سۇيگەن داۋلەتباەۆتار كەلىندەرىنىڭ ءبۇتىن اۋلەتتىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, ىنتىماق-بەرەكەسىن ارتتىرىپ وتىرعانى سۇيسىنتەدى. ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.

توپ-مەنەدجەر حانىم

استانانىڭ مادەني-رۋحاني ءھام كوممەرتسيالىق قۇرىلى­مىندا ۇشتاعاندانىپ, ەلدەن ەرەك وقشاۋ كورىنەتىن «دۋمان» ويىن-ساۋىق ورتالىعى بار. شەتەلدەردە,