تابيعاتى قاتاڭ, جەرى تاستاق بولىپ كەلەتىن تارباعاتايلىقتار ءۇشىن كەيىنگى جىلدارى مال شارۋاشىلىعىنان باسقا دا كاسىپ كوزدەرى اشىلۋدا. ايتالىق, اۋدان اكىمى دىلدابەك ورازباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن تارباعاتاي وڭىرىندە جىلىجاي مادەنيەتى كەڭىنەن ءورىس الىپ كەلەدى. بۇل نىساندار نەگىزىنەن مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار جانىنان جانە «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا بوي كوتەرۋدە. قازىرگى كەزدە اۋدان ورتالىعىنىڭ №2 اقسۋات ورتا مەكتەبى مەن «بالدىرعان» بالاباقشاسىندا, اقجار اۋىلىنىڭ «بالاۋسا-بالعىن», «اي-تۇمار» بالاباقشالارىندا, تۇعىل اۋىلىندا جانە قارعىبا اۋىلىنىڭ «گاگارين» اتىنداعى ورتا مەكتەبىندە جىلىجاي قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.
اۋدانداعى جۇمىس ساپارىمىزدىڭ اياسىندا بىرقاتار جىلىجاي جۇمىسىنا كۋا بولعان ەدىك. الدىمەن اقسۋات اۋىلىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان «بالدىرعان» بالاباقشاسىن كوردىك. ۇزىندىعى – 16, ەنى – 3, تەرەڭدىگى 1,4 مەترلىك جىلىجايدىڭ قابىرعاسىن كىرپىشپەن قالاپ, شاتىرىن كۇن جىلۋىن جيناۋعا قابىلەتتى پوليكاربونات ماتەريالىمەن جاۋىپتى. شاعىن كەشەنگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 2,5 ميلليون تەڭگە قاراجات بولىنگەن. بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى قۇرالاي نۇرسافينا پەش ارقىلى جىلىتىلاتىن جىلىجايعا قيار مەن قىزاناق ەگۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
– ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – بالالاردىڭ تاعامىن كۇندەلىكتى دارۋمەنمەن بايىتۋ. وسى ويمەن ءوز كۇشىمىزگە سۇيەنىپ, قۇرىلىستى باستاپ كەتتىك. قاراشا ايىندا ىسكە قوسىلاتىن جىلىجاي ءونىمىن قىس ورتاسىندا جيناپ, بۇلدىرشىندەردىڭ اس مازىرىنە دارۋمەنگە باي جەمىستەردى قوسىپ, ءوزىمىزدى-ءوزىمىز قامتاماسىز ەتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەدى قۇرالاي جەكسەنبايقىزى. مەڭگەرۋشىنىڭ ايتۋىنشا, 2009 جىلى اشىلعان «بالدىرعان» بالاباقشاسىندا 140 بالا تاربيەلەنۋدە.
ال اقجار اۋىلىندا 1964 جىلى اشىلعان «بالاۋسا-بالعىن» بالاباقشاسى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ, 200-دەن استام بۇلدىرشىنگە تاربيە بەرۋدە. نارىقتىڭ قىسپاعىنان امان وتكەن عيماراتتىڭ ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتپەۋىنە مەڭگەرۋشى الماگۇل قۇسايىنوۆانىڭ ەرەكشە ۇلەس قوسقانىن ايتقان ءلازىم. بالاباقشادا 35 جىل بويى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان الماگۇل شۇلەنقىزى يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستەردى ەنگىزۋىمەن, شارۋاشىلىقتى ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىمەن اۋىلداستارىنىڭ ءىلتيپاتىنا بولەنگەن جان ەكەن. ماسەلەن, 2015 جىلى قىركۇيەك ايىندا بالاباقشا جانىنان بۇۇ جوباسى ارقىلى اشىلعان جىلىجاي كەشەنى بۇگىنگە دەيىن التى مارتە جەمىس بەرىپ ۇلگەرىپتى. بىلتىر بالاباقشا ۇجىمىنىڭ الەۋەتىمەن كەشەنگە جىلۋ جۇيەسى تارتىلعان. جىلىجاي جۇمىسىنا جاۋاپتى مارينكا شاپاتوۆا مەن گۇلجانار ابىلمالىكوۆانىڭ ايتۋىنشا, كەشەندە قيار, قىزاناق, ءتاتتى بۇرىش, شالعام, اقجەلكەن, اسكوك سياقتى كوكونىس تۇرلەرى وسىرىلەدى. بالالاردىڭ تاعامىنا پايدالانىلاتىن جىلىجاي ءونىمىنىڭ ارتىلعان بولىگىن اتا-انالار ساتىپ الادى. بيوكاربوناتتى شاتىرمەن جابىلعان كەشەننىڭ ءىشى تروپيكالىق بەلدەۋ سىندى. قىستىگۇنى جىلۋ توپىراق قاباتىنىڭ استىنا كومىلگەن پلاستيكا قۇبىرلار ارقىلى بەرىلەدى.
– بۇرىن تارباعاتايلىقتار ءۇشىن جىلىجاي ەرتەگى سياقتى ەدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ قىسىمىز قاتاڭ, وتە سۋىق بولادى. سول سەبەپتى باستاپقىدا جىلىجايلار جەلىسى بىزگە ءتان ەمەس دەگەن بايلام بولعانى جاسىرىن ەمەس. بىراق مۇنىڭ وزىنە ءتان ماشىقتانۋ جۇمىستارىن يگەرسە, وتە پايدالى دۇنيە ەكەن, – دەدى بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى.
جىلىجايىنان كۇنىنە 1 تسەنتنەردەن اسا جاس كوكونىس الاتىن «بالاۋسا-بالعىن» بالاباقشاسىنىڭ ۇجىمى وسكەمەن قالاسىندا 27 جىلىجايعا يەلىك ەتەتىن كاسىپكەر نيكولاي كۋزمينمەن تاجىريبە الماسىپ وتىرعاندارىن ايتادى. قازىرگى كەزدە بالاباقشا باسشىلىعى بۇرىنعى عيماراتقا قوسا قاراۋسىز قالعان ەسكى عيماراتتى دا مەنشىگىنە الىپ, 3 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجىعا تولىعىمەن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدى. فرانتسيا, يتاليا ەلدەرىنىڭ دارىندى بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ ادىستەمەسى بويىنشا جاڭا ورتالىق اشىپ, بۇلدىرشىندەرگە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋدى قولعا الدى. ايتا كەتەرلىگى, بالاباقشادا ءسابيدى 8 ايلىعىنان باستاپ قابىلدايدى. بۇل – وڭىردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىس. قازىر مۇندا 1 جاسقا تولماعان 24 ءسابي تاربيەلەنىپ جاتىر. ياعني, ءتاي-ءتاي باسقان بۇلدىرشىندەردىڭ تۇساۋكەسەرىن بالاباقشادا وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان.
اۋدانداعى اقسۋات پەن اقجاردان كەيىنگى ەڭ ءىرى ەلدى مەكەن – تۇعىل. زايسان كولىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان, نەگىزىنەن بالىق اۋلاۋمەن شۇعىلداناتىن بۇل اۋىلدا 5 مىڭنان اسا حالىق تۇرادى. ياعني, جەرگىلىكتى ونىمگە سۇرانىس بار. وسىنى ەسكەرگەن اۋىل تۇرعىنى ەركىنبەك سەيىلحانوۆ جەكە جىلىجاي سالۋعا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىمەن 2,5 ميلليون تەڭگە نەسيە العان ەكەن. قۇنى 5 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان جىلىجاي كەشەنىنە جەكە قارجىسىن دا قۇيعان.
وتاناسى گۇلجان سەيىلحانوۆا جالپى اۋدانى 400 شارشى مەتردى قۇرايتىن جىلىجايدىڭ 2 مەتر تەرەڭدىكتەگى قازانشۇڭقىرعا ورنالاسقانىن, فالگو قاعازىنىڭ ۇستىنەن جىلۋ قۇبىرى جۇرگىزىلىپ, توپىراق جابىندىسىمەن جابىلعانىن, بۇل ءادىس كوكونىستىڭ تامىرىن قىسقى ىزعار شالۋدان ساقتايتىنىن ايتتى. ال قىزى گۇلناز ادىلعازينا جىلىجايعا العاشقى كوكونىس بيىل تامىز ايىندا ەگىلگەندىگىن جەتكىزدى.
– قازىر قيار تۇينەك تاستادى. قىزاناقتىڭ بويى بيىكتەپ, ابدەن كوتەرىلىپ الدى. بۇل تۇقىمدى وسكەمەننەن الىپ كەلگەندىكتەن, سۋىققا ءتوزىمدى بولىپ كەلەدى. ءساتىن سالسا, قيار قاراشا ايىندا, قىزاناق جەلتوقسان ايىندا ءونىم بەرمەك, – دەدى گۇلناز ەركىنبەكقىزى.
سىرتتا – كۇزدىڭ قارا سۋىعى, ال جىلىجايدا جىلى لەپ ەسەدى. كۇن سۇيەتىن كوكونىسكە كەرەگى دە وسى. كولىكتە كەلە جاتقانىمىزدا
اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرجان سابىرباەۆ جول شەتىندە قالىپ بارا جاتقان شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى دە جىلىجاي قۇرىلىسىن باستاعانىن, تارباعاتايدا جىلىجاي كەشەنىن سالۋعا نيەت بىلدىرۋشىلەر قاتارى جەدەل ارتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. ياعني, ۇردىستەن ۇلگى الۋشىلار پايدا بولدى. بۇل – ىلگەرىلىك پەن ىلكىمدىلىك كورىنىسى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
تارباعاتاي اۋدانى