بۇگىنگى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ نە بەرىپ, نە قوياتىنىنا كوپ جاعدايدا كوزىم جەتپەيدى. گۋ-گۋ اڭگىمە, «اناعان قارسى پىكىر جازدىم, انانى قولدادىم, ال اناۋ ءبىر اقىماق!..» دەپ كۇيىپ-جانىپ جۇرگەندەر دە, «ۋھ, ءوشىمدى الدىم-اۋ!» دەپ جىميعاندار دا بارشىلىق. سوعان قاراعاندا, الەۋمەتتىك جەلىڭىز ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى جەلىكتەي ەلەستەيدى. «سول دا ءسوز بولىپ پا؟ زامان سولاي, ەسكىلىكتىڭ ادامى ايتا بەرەدى», دەيتىندەر دە كەزدەسەر. دەگەنمەن, تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتى سالماقتى دا ساليقالى بولسا, بۇل كەيىنگى جاسقا پايداسىن تيگىزەرى انىق.
ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, الداعى ايتقان الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قانشا ءومىر سۇرەتىنىن ۋاقىت كورسەتەر. وسى ارادا عۇمىرى ۇزاق, ومىرشەڭ قۇندىلىق – كىتاپ پا دەيمىز. ءبىزدىڭ ارعى تەكتى بابالارىمىز سول كىتاپتى وشپەستەي ەتىپ تاسقا جازىپ كەتىپتى. سول ماڭگى وشپەس تاس-كىتاپتاعى ءسوزدى ءار قازاق وقىسا ازبايدى, ۇلت جولىنان تايمايدى. تىلىنە وزگە ءتىل تىكەندەي قادالىپ ءوز ءتىلىن ۇمىتتىرمايدى. ال قاعاز بەتىندەگى بىزگە جەتكەن كىتاپتاردىڭ ۇلىسى اريستوتەل, پلاتون, ءال-فارابي, گەرودوت پەن گومەر... «مىڭ ءبىر ءتۇن», «شاحناما» – كەتە بەرەدى. وسىلاردى وقىساڭ, جەلىدەگىدەي كۇيىپ-پىسپەيسىڭ, عيبرات الاسىڭ, سەرگيسىڭ, ءسال كوزىڭ تالعانمەن, دەمالاسىڭ – ءبىر عاجاپ الەم. ءتالىم الار وقيعالار, سوم-سوم كەيىپكەرلەر, تەڭىزدەي تەرەڭ ءتىل قۇنارى...
كىتاپ قۇريدى, گازەت-جۋرنال بىتەدى, ءبارىن «كوكساندىقتان» كورەسىڭ دەگەلى دە ءبىراز جىل جىلجىدى. الگى ءوزىمىز ۇلگى ەتەتىن وركەنيەتتى ەلگە بارساڭ كەرەمەت كىتاپ دۇكەندەرى, سىڭسىپ تۇرعان تومداردى كوزىڭ شالادى, قات-قات گازەتتەردى شولىپ شىعاسىڭ. ءبىز قىزىل-جاسىل «يمپورت» تاۋارلارعا جۇگىرسەك, ولار لەك-لەك بولىپ كىتاپ دۇكەندەرىندە جۇرەدى. تىلدەسسەڭ, كەيبىرەۋلەرى «تەمىرگە تەلمىرۋدەن» جالىققانىن, ودان دا تىنىشتىقتا وتىرىپ كىتاپ وقۋ ءبىر عانيبەت ەكەنىن ايتادى. ءبىز دە ءتۇبى سوعان بىرتىندەپ كەلەمىز. تابيعي دۇنيە قاشاندا تارتىمدى عوي. الگى قىزىل-جاسىلىڭىز كۇن اينالىپ كەلگەنشە ءتارىزدى. ويتكەنى, ارعى-بەرگىنى سارالاپ قاراساڭ, جارقىل-جۇرقىل كوپ بولعان ەكەن. ونى ايتاسىز, كەيبىر انشىلەر ءبىر-ەكى جىل «موداعا» اينالىپ, ارتىنان ەسكىرىپ قالىپ جاتىر ەمەس پە؟
ءبىز كىتاپ تۋرالى وي قوزعاعاندا, بالالار كىتابى تۋرالى باعامداساق دەيمىز. شىنى كەرەك, بالالارعا ارنالعان كىتاپتىڭ باعى ونشا جانباي تۇر. ءبىرىنشى سىنىپ تابالدىرىعىن اتتاعان ءبۇلدىرشىن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنان قالعان مۇرا – «الىپپەنىڭ» ورنىنا «ساۋات اشۋدى» قولعا الدى. ول تۋرالى كەيىن ايتاتىن بولامىز.
ەندى ەلىمىز بويىنشا بالالارعا ارنالعان قۇندىلىقتاردى بايقاۋ ءۇشىن كىتاپ دۇكەندەرىنە باردىق. قازاق كىتاپتارىنا ءبىر بۇرىش ءتيىپتى. كورشى ەلدىڭ التىنمەن اپتاعان, كۇمىسپەن كۇپتەگەن كىتاپتارى كەرەگەلەردە ءيىن تىرەسىپ تۇر. ءبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, رەسەي باسپالارىنان شىققان دۇنيەلەر وتانىمىزداعى كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ 65-90 پايىزىن قۇرايتىن كورىنەدى. «قازاق كىتاپتارى نەگە از؟» دەسەك, ساتۋشىلار: «بارى وسى. كوبىن اۆتورلار, باسپا قىزمەتكەرلەرى وزدەرى اكەلىپ وتكىزەدى», دەيدى. قازاق بالالارىنا ارنالعان كىتاپتاردىڭ, كىتاپشالاردىڭ باعاسى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قالتاسىنا ساي كەلە بەرمەيتىن ءتارىزدى. 200-300 تەڭگەلىك كىتاپ كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان. اباي مەن ىبىرايدىڭ بالالارعا ارنالعان ولەڭدەرىنەن تۇراتىن شاعىن جيناقتار 900 تەڭگە بولسا, قازاقتىڭ ماقال-ماتەلدەرى 2300 تەڭگە. «بالالارعا بازارلىق» دەگەن ايدارمەن جارىق كورگەن ەرتەگى نە اڭگىمە, سول سەكىلدى سۋرەتپەن كومكەرىلگەن اشپالى سانالاتىن «كوڭىلدى كوجەك», «قىزىل قوڭىز», تاعى باسقا جيناقتار 1770 تەڭگە تۇرادى. مينسكىدە شىققان «ۆەسەلىە زادانيا دليا مالىشەي» دەگەن سۋرەتتى كىتاپ 150 تەڭگە ەكەن. سالىستىرىڭىز باعاسىن...
ال «ءاي-ءاي» اتتى ايدارمەن ەرمەك وتەتىلەۋ ۇلىنىڭ ارقايسىسى ءتورت جولدان تۇراتىن, ون ولەڭىنەن قۇراستىرىلعان سۋرەتتى كىتاپشا – 420 تەڭگە, سوعان ۇقساس 3-5 جاسقا ارنالعان «عاجاپ تاپسىرمالار» – 900 تەڭگە. سۇلتان قالي ۇلى مەن ءادىل بالتانىڭ شاعىن جيناقتارى – 505 تەڭگە, «ۇرپاققا امانات» اتتى ۇلتتىق ءداستۇر, تۋىستىق اتاۋلار, ىرىمدار, تىيىمدار – ناعىز بالالارعا قاجەت كىتاپتىڭ قۇنى – 3750 تەڭگە. جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ەكى كىتاپتان تۇراتىن تاعىلىمى مول, اتى دا ادەمى «باسىرەنىڭ» (قۇراستىرعان بايبوتا سەرىكباەۆ) باعاسى – 10200 تەڭگە. وقۋشىلار ءۇشىن شىعارىلعان «سەن بىلەسىڭ بە؟» دەگەن ەنتسيكلوپەديا – 5180 تەڭگە. وسىلاي كەتە بەرەدى.
بۇل كىتاپتاردى قالتاسى كوتەرەتىندەر الار, ال بىلايعى جۇرتتىڭ قولى جەتپەيدى. ەگەر باعا توزەتىندەي جاعدايدا تۇرسا, بۇل رۋحاني دۇنيەلەر ءار وتباسىنىڭ تورىنەن تابىلىپ, ۇلى مەن قىزى وقىپ, مول مالىمەت الار ەدى. جالپى, كىتاپ شىعارۋ ىسىندە تارالىمدى ءوسىرۋ ارقىلى كىتاپ باعاسىن تومەندەتۋ جاعىن ويلاستىرساق قالاي بولار ەكەن؟
كىتاپ باعاسىن تاپسىرۋشى بەلگىلەيدى ەكەن. وعان 12 پايىز سالىق قوسىلادى. قىزمەت كورسەتەتىن دۇكەنشىنىڭ ايلىعىنا قاجەتتىلىك جانە بار. ءيا, باعانى ەركىنە جىبەرۋ كەرەك دەيمىز. بىراق, بالاعا كەلگەن, بالادان وسكەن ۇلكەندەر نارىق تالابى دەپ كوپ سىلتاۋدى كولدەنەڭ تارتپاي, كەيدە ءبىر جومارتتىق كورسەتسە, ۇرپاق الدىنداعى پارىزدىڭ ءبىر پاراسى وتەلەر ەدى. قىسقاسى, ۇرپاققا كەرەك كىتاپقا ءبىر كىسىلىك قاجەت بولىپ تۇر. ارينە, نارىق زامانى ەشكىمنىڭ ماڭدايىنان سيپامايتىنى انىق. ايتسە دە, قايتالاپ ايتامىز, بالا ءۇشىن ءتيىستى مەكەمەلەر, ەل-جۇرت ءبىر جەڭىلدىكتى قورعاسىنداي سالماقتى ەتىپ قاراستىرسا, قانە.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»