تۇركىستانداعى ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىندە جەرلەنگەن تاريحي تۇلعا تۋرالى زەرتتەۋشىلىك پايىم
تۇرسىنباي بۇركىتباي ۇلى ءحىح عاسىردا سىر بويىنىڭ ورتا اعىسىندا ءومىر سۇرگەن, دارابوز قارىم-قابىلەتىمەن, اقىل-ويىنىڭ سۇڭعىلالىعىمەن, قايتپاس قايسارلىعىمەن جانە باسشىلىق دارىنىمەن اتى ءماشھۇر قايراتكەر بولعان. ول 1798 جىلى قازىرگى شيەلى, سىرداريا اۋداندارىنا قاراستى بوتاباي, تارتوعاي اۋماعىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان. اتا-اناسى قازاقتىڭ مال باققان قاراپايىم شارۋا ادامدارى ەكەن. جاراتىلىسىنان ەتى ءتىرى, شيراق, پايىم-پاراساتى مەن تابيعي كۇش-قۋاتى ەرەن, سوزگە جۇيرىك جىگىت ازاماتتىق بەلسەندىلىگىمەن ەرتە كوزگە تۇسەدى. جاس كەزىندە باسقىنشى قوقان حاندىعىنىڭ بيلەۋشى ەليتاسىنىڭ سەنىمىنە كىرىپ, سول مەملەكەتتەگى ءتورتىنشى جوعارعى بيلىك لاۋازىمى – داتقا اتاعىن الادى.
كەيىننەن اقمەشىتتى جاۋلاپ العان رەسەي پاتشاسى دا وعان زاۋرياد-حورۋنجي (جورىقتاعى وفيتسەرلىك شەن) اتاعىن بەرىپ, ۇلتىمىزدىڭ سول تۇستاعى بەتكەۇستار ءبىر شوق زايىرلى, تىرەك-تۇتقا, جاقسى-جايساڭدارىمەن بىرگە يمپەريا استاناسى پەتەربورعا ءوزىنىڭ جەكە سالتاناتتى قابىلداۋىنا شاقىرادى.
ال ءوزىنىڭ ومىرلىك بەلسەندى قايراتكەرلىك قىزمەتىمەن, جاراتىلىسىنان دارا تۋعان ءور مىنەزى, اقىل-ويىنىڭ جۇيرىكتىگىمەن, ءۇزدىك شەشەندىك ۇلگىسىمەن جانە ءادىلدىگىمەن, مامىلەگەرلىك قالپىمەن تانىلعان تۇرسىنباي بۇركىتباي ۇلى قازاق قوعامىنىڭ ءبىراۋىزدى ورتاق ۇيعارىمىمەن مارتەبەلى بي اتاعىن الادى. بۇل حاننىڭ جارلىعىمەن نەمەسە ۇلكەن ۇلىقتىڭ بۇيرىعىمەن بەرىلەتىن شەندى لاۋازىم ەمەس-ءتى. سايلانبالى رەسمي قىزمەت, اتاق, دارەجە دە ەمەس. بۇل قۇدايدىڭ ءبىر اتى – حالىقتىڭ ءوزىنىڭ سوعان لايىقتى تۇلعاعا قابىلەت-قارىمىنا, وي-ورەسىنىڭ بيىكتىگىنە, ءومىردى سانا كوزىمەن وقىپ بىلەتىن جانە ءسوز ونەرىن جەتە مەڭگەرگەن قاسيەتىنە قاراي جالپى بۇقارانىڭ مويىنداۋىمەن عانا ارنايى قابىلدانعان ەڭ جوعارعى اتاق, تانىمالدىق بولاتىن.
تۇرسىنباي داتقا قازاق حالقى بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, بوداندىققا بوي ۇرا باستاعان تىم اۋىر كەزەڭدە عۇمىر كەشتى. الاشتىڭ اناسى – سىر وڭىرىنە سۇعاناقتىقپەن كوز تىگىپ, جات تا جاۋ پيعىلدىلار جان-جاقتان جىرتقىش اڭشا انتالاپ تۇرعان-تىن. وسىنداي تار جول, تايعاق كەشۋلى شاقتا ەل ەرگە قارادى, نامىسشىل, قانىنا قىزعان اتپال ازاماتتارىنىڭ قاۋقارىنا, قابىلەتىنە, قاھارماندىق قارىمىنا ءۇمىت ارتتى, سەندى, سولارعا ارقا سۇيەدى. مىنە, وسى ەكىتالاي ساتتە قازاعىنا قامقور اعا دا, جاعا دا بولا العان ءور تۇلعالاردىڭ ءبىرى – تۇرسىنباي داتقا ەدى.
تۇركى الەمىن زەرتتەۋشى عالىم اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ بىلاي دەپ جازعان بولاتىن: «اقمەشىت پەن تۇركىستاننىڭ اراسىن تۇرسىنباي بۇركىتباي ۇلى باسقاردى. ءوز ۇلتىنا قامقور, قورعان بولا بىلگەن ەر قوقان حانىنىڭ قولىنان مەرت بولدى». ءبىز بۇگىن تۇرسىنباي داتقا تۋرالى كونەكوز قاريالاردان جەتكەن شەجىرە اڭگىمەلەردى وسكەلەڭ جاس ۇرپاققا ونەگە رەتىندە قالدىرعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز.
اقىن ءمانسۇر بەكەجان ۇلى اتاقتى تۇرعانباي داتقانىڭ نەمەرەسى ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلىنا ارناپ جازعان «يمانجۇسىپكە حات» دەگەن تاريحي تولعاۋىندا:
بەسىنشى داتقا بولعان تۇرسىنباي بار,
دابىسى قوقان-حيۋا, قىر-سىردا بار.
ەشبىر جاۋ قارسى تۇرىپ كورگەن ەمەس,
قىلىشىن قىنابىنان سۋىرسا اگار, – دەپ دارىپتەگەن تۇرسىنباي داتقانىڭ باتىرلىعىنا دا ەش داۋ جوق.
تۇرسىنباي بۇركىتباي ۇلى ورىس بيلىگىنىڭ زاۋرياد-حورۋنجي شەنىندە دە تۋعان ەلىنىڭ اماندىعىن, تىنىشتىعىن, شارۋاشىلىعىن قورعاپ, اۋىرتپالىعىن جەڭىلدەتۋگە كۇش سالعان. قارادان شىعىپ حان بولعانداي بۇل جاراتىلىسى ەرەكشە جان راسىندا قارا شەكپەندى, قاراپايىم ورتادان تامىر تارتىپ, ۇلكەن مەملەكەتتىك ىستەرگە ارالاستى. جاتجۇرتتىقتاردىڭ وزدەرى مويىنداعانداي, ول ءتۇرلى اقىل-وي جەتىستىكتەرىن, امالداردى, ايلانى, مامىلەگەرلىك تاسىلدەردى شەبەر قولدانا ءبىلدى.
كوپتىڭ اۋزىندا جۇرگەن سانانى سەلتەتكىزەرلىك, ەستىگەن كىسىنى ەرىكسىز ەلەڭدەتەرلىك اڭگىمە – تۇرسىنباي داتقانىڭ سىرداريانىڭ بويىندا ءبىر ەمەس, تاپ سول ەكى جەردە دار قۇرعىزعاندىعى تۋرالى. كونە جادىگەرلىك دەرەكتەر دە سول ايتىلعان توسىنداۋ جايتتى راسقا شىعارادى. ناقتىلاي تۇسسەك, داردىڭ ءبىرىنشىسىن سول كەزدەگى اقمەشىت قالاسىنان 90 شاقىرىم جەردەگى بوقتىولەڭ, قازىرگى بوتاباي اۋىلى اۋماعىنداعى التىنبەك ارالىنا قۇرعان, ال ەكىنشىسىن قالادان 20-25 شاقىرىم جەردەگى مىرىشتىڭ تۇبەگىندەگى «قايىرسۋات» ەلدى مەكەنىندە قۇم شىعاناققا ورناتقان. كورەم دەگەن كىسىگە كۇنى بۇگىندە بوقتىولەڭنىڭ يت تۇمسىعى باتپايتىن قالىڭ توعايىنىڭ اراسىندا سول باياعى ءداۋىردىڭ ادامدارىنىڭ زارە-قۇتىن قاشىرعان اجال قۇرالىنىڭ قورقىنىشتى ىزدەرى ءالى كۇنگە سايراپ جاتىر. قازىر دە وعان كوز تاستاعان جاننىڭ جۇرەگىن سولق ەتكىزىپ, ۇرەيىن ۇشىرعانداي. زامانىندا حاننىڭ ارنايى جارلىق- ۇلىقساتىمەن جۇزەگە اسقان جويقىن دۇنيە جەرگىلىكتى بيلەۋشىگە نە ءۇشىن ءزارۋ بولدى ەكەن؟ اتاپ ايتارلىق جايت, قۇرىلعان دارلارعا ەشكىم دە اسىلماعان, ياكي وندا الدەبىرەۋدىڭ ءومىرى قيىلماعان. ال ەندەشە, كەزىندە ءدۇيىم جۇرتتىڭ دەگبىرىن قاشىرعان سۇرقى سۇستى پالەكەت نەگە كەرەك بولدى دەگەن زاڭدى سۇراق كوڭىلدى قارا بۇلتتاي تورلايدى.
بۇل ساۋالعا سالعان بەتتەن تۇجىرىمدى جاۋاپ بەرە قويۋ قيىن. ول ءۇشىن سول ۋاقىتتىڭ ناقتى تىنىسىن سەزىنۋگە, بيلەۋشىنىڭ بۇعان قاتىستى ساياساتىنا ويشا بويلاپ كورۋگە تالپىنعان لازىم. الۋان پىكىرلەردىڭ اق-قاراسىن اقىل بەزبەنىنە سالا كەلگەندە ءبىز ءبىر ورنىقتى ويدىڭ ۇشتىعىن ۇستاعانداي بولدىق. ماسەلەنىڭ ارعى-بەرگى جاقتارىن, استارىن سانادا سارالاپ, ساليقالى ءتۇيىن جاساۋشىلار دار قۇرۋ قانقۇمار قاتىگەزدىكتى, بولماسا سۇرقيا ز ۇلىمدىقتى اڭساۋدان نەمەسە كوپكە كوپە-كورىنەۋ قىر كورسەتۋ ارقىلى ءدوڭ-ايبات شەگۋدى ماقسات تۇتۋدان ەمەس, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى تۇرلاۋلى ەتۋدىڭ قامىن كۇيتتەگەندىكتەن قاجەت بولعان دەگەن ءۋاجدى العا كولدەنەڭ تارتادى. شىندىعىندا, قولىندا قازىرگى قازىنانىڭ قاراۋىنداعىداي رەسمي سوتى, پروكۋراتۋراسى, پوليتسياسى جوق داتقا ەل ىشىندەگى ەكىنىڭ بىرىندە ۇشىراسىپ جاتاتىن ۇرلىق-قارلىق, بارىمتا, توناۋ, زورلىق-زومبىلىق, باسقا دا قياناتتى كورىنىستەردىڭ بەتىن قالاي قايتارماق؟ ەندەشە, الىس-جاقىننان تونگەن قاۋىپتى باسەڭدەتۋ, قاتەردى سەيىلتۋ ءۇشىن, جالپى, ەلگە يە بولىپ, حالقىنىڭ ەتەك-جەڭىن جيناقى ۇستاۋ ءۇشىن, تەنتەگى مەن تەلىسىن, سۇعاناق ۇرىسىن تىيىپ ۇستاپ, ءتارتىپ پەن ادىلەتتىلىك ورناتۋ ءۇشىن اتالعان قاتقىل شارا اۋاداي قاجەت بولعان.
سىر بويىنىڭ ونسىز دا كۇنكورىسى جۇدەۋ, دەنى قىزىلسيراق تۇرعىندارىنا قوقاننىڭ ەسەلەپ سالعان الىم-سالىعى اۋىر سوققانى ايان. بۇگىنگە دەيىن جەتكەن دەرەكتى حيكاياتتارعا قاراعاندا, اتالمىش كۇردەلى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەگە تۇرسىنباي داتقا ۇنەمى جانىن سالا ارالاسىپ, سالىقتى ازايتۋدىڭ جانە قانداستارىنىڭ يىعىنا تۇسەتىن سالماقتى جەڭىلدەتۋدىڭ جولدارىن جاتپاي-تۇرماي ىزدەستىرگەنى, مۇنىمەن ىقىلاس قويا تياناقتى اينالىسقانى, قال-قادەرىنشە حالقىنا قول ۇشىن بەرىپ قاراسقانى اڭعارىلادى. بۇعان قوقاندىق ساربازداردىڭ ونىڭ قاراۋىنداعى ەلگە تىزە باتىرماق, توناۋشىلىق جاساماق الىمجەتتىك ارەكەتتەرىن باتىل تۇردە تىيىپ, مارتەبەلى حان الدىندا وسىعان قاتىستى قاسقايىپ تۇرىپ ءسوز ۇستاپ, ابىرويىن ايبات قىلىپ, بەدەلىن بەلبەۋگە ءتۇيىپ, تىپتەن جەكە باسىن قۇرباندىققا شالۋعا دەيىن بارعانى دالەل. سول ءۇشىن قوقان حانىنىڭ اباقتىسىندا وتىرىپ, زىندانىنا تۇسكەندىگى دە ايتىلادى.
ورىس پاتشالىعىنىڭ سىرت باقىلاۋشىلارىنىڭ تۇرسىنباي بۇركىتباي ۇلىنىڭ قاراۋىنداعى ەلدىڭ تۇرمىس دارەجەسى جاقسى, باعىمىنداعى مالدارى كۇيلى, قالىپتى تىرشىلىكتەرىن جاساپ جاتقاندىعىن رەسمي تۇردە تىلگە تيەك ەتۋى جايدان-جاي ەمەس.
ادامگەرشىلىك قاسيەتى بيىك ازاماتتىڭ جان دۇنيەسى باي, پەيىلى دارقان, قۇشاعى اشىق بولىپ كەلەتىندىگىن تۇرسىنباي داتقا ءوزىنىڭ باسشىلىق تاجىريبەسىندە سان مارتە دالەلدەگەن. ءبىر جولى ارقادان 60 ءۇيلى ارعىن اعايىندار سىر ەلىنە قوپارىلا كوشىپ كەلىپ, قونىس سۇرايدى. ەل اعاسى الىستان ات ارىتىپ جەتكەن جۇراعاتقا قاراۋىنداعى اتىرابىنان تۇراقتى قونىسقا شۇرايلى جەر تەلىمىن ءبولىپ بەرەدى. سوناۋ الاساپىران زاماندا تۇرسىنباي داتقا قامقورلىقپەن قاناتىنىڭ استىنا العان شاعىن شوعىر اعايىننىڭ ءورىسىن كەڭ جايىپ, ۇرپاعىنىڭ ءوسىپ-وركەندەپ وتىرعاندىعىنا بۇگىنگى جۇرتشىلىق كۋا.
جات جۇرتتىقتارمەن كۇرەستە تۇرسىنباي داتقا جالعىز بولماعان. كەنەسارى حان, ناۋرىزباي باتىر, جانقوجا باتىر, بۇقارباي باتىر, جانازار باتىر باستاعان قازاق شارۋالارى قوقاندىقتار مەن حيۋالىقتاردىڭ تۇركىستان, سوزاق, ساۋران, جاڭاقورعان, جولەك, تاعى باسقا بەكىنىستەرىن سان رەت كەسكىلەسكەن ۇرىستاردىڭ ناتيجەسىندە باسىپ العانى بەلگىلى. تۇرسىنباي داتقانىڭ تۋىسى تۇرعانباي پانسات تۇركىستان توڭىرەگىن بيلەپ تۇرعاندا 4 مىڭ قولمەن قوقان بيلىگىنە قارسى شىققان. بۇل شىلىك كوتەرىلىسىن تۇرسىنباي دا قولداعان, ودان زارداپ شەككەن قانداستارىنا جاناشىرلىق ءبىلدىرىپ, جاردەم قولىن سوزعان.
قازاق ءبيى تۇرسىنبايدى رەسەي ۇكىمەتى اقىلمان, ىقپالدى جەرگىلىكتى باسشى رەتىندە تانىعان. ونىڭ بەتىن وزدەرىنە قاراي بۇرىپ, مۇددەلەرىن جۇزەگە اسىرۋعا پايدالانۋ ءۇشىن بار ارەكەتتەرىن جاساپ باعادى. ءار ىڭعايدا كوتەرمەلەپ, دارىپتەپ, سىي-سياپات جاساپ تۇرۋدى ۇمىتپايدى. وعان كورسەتىلگەن قۇرمەتتىڭ ەڭ مارتەبەلىسى – ورىستىڭ زاۋرياد-حورۋنجي اسكەري شەنى بەرىلىپ, ستانيسلاۆ لەنتاسى جانە التىن مەدالمەن ماراپاتتالۋى, 13 ادامنان تۇراتىن قازاق شونجارلارى شاعىن توبىنىڭ قۇرامىندا پەتەربورعا ارنايى شاقىرىلىپ, ءىى الەكساندر پاتشانىڭ سالتاناتتى قابىلداۋىندا بولۋى.
تۇرسىنباي داتقاعا بۇگىنگى شيەلى, سىرداريا اۋداندارىنا قاراستى بوتاباي (بوقتىولەڭ), تارتوعاي, ايدارلى, جەتىكول جانە امانكەلدى ەلدى مەكەندەرىنىڭ اۋماقتارى قاراعان.
ول كىسى توڭىرەگىنە ەلدىڭ يگى جاقسىلارىمەن قاتار جاۋجۇرەك باتىرلارىن, ءدىن-يسلام جولىنداعى ادال ءپىرادارلارىن, اۋزىمەن قۇس تىستەگەن ءدىلمار شەشەندەر ءھام كوركەمسوزدىڭ پەرىسى اتانعان ارقالى شايىرلارىن توپتاستىرعان. ماڭدايىندا جۇلدىزى جارقىراعان بۇل ورەلى ازاماتتاردىڭ ايشىقتى القاسىندا جات پيعىلدى شاپقىنشىلارعا قاقىراتا سوققى بەرىپ, قانداستارىن قاۋىپ-قاتەردەن قورعاعان وت جۇرەكتى جانازار باتىر, باسپاق باتىر, اۋليەلىك جانە ەمشىلىك, كورىپكەلدىك قاسيەتتەرىمەن تامام سىر اتىرابىنىڭ سىيلى ادامىنا اينالعان قۇلبولدى يشان, ءسوز مارجانىن توككەن جالىندى اقىن بۇداباي بار. جاقسىنىڭ قاسىنا جاقسىلار ەرگەن, ال مۇنىڭ ءوزى تۇرسىنباي ءبيدىڭ ادام جانىنىڭ, مىنەز-قۇلقىنىڭ دا سىنشىسى, ىلكىمدى قاسيەتتەردى قاستەرلەۋشى بولعاندىعىنان حابار بەرسە كەرەك.
1853 جىلى ورىس وتارلاۋشىلارى اقمەشىتتى باسىپ العانىمەن, ودان ءارى 10 جىل بويى جىلجي المادى. دەمەك, قوقاننىڭ قاراۋىنداعى ءوز يەلىگىنەن باستالعان ايماق تۇركىستانعا دەيىن سوزىلىپ جاتتى, ونىڭ ىشىندە تۇرسىنبايدىڭ داتقالىق اۋماعى دا ءالى سول باياعىسىنشا حانعا باعىنىشتى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ول ەلىنىڭ اماندىعى ءۇشىن ەكى تاراپقا دا قىزمەت جاساپ, ورىستارمەن دە ىمىراگەرشىلىك تانىتتى. ەلدەن حانعا جينالاتىن سالىقتىڭ قىسپاعىنا قاساقانا قارسى تۇردى. ارينە, مۇنىڭ بارشاسى حاننىڭ قۇلاعىنا جەتىپ جاتتى, وعان ۇناماعانى, ىشتەي كەك تۇيگەنى ايدان انىق. ايتكەنمەن, زامان باسقا, ول بيلىك يەسىنىڭ بۇرىنعىداي باسا كوكتەپ, كۇشكە سالىپ, بەلدەن قايىستىراتىن قاۋقارى جوق. وعان ەندىگى جەردە اككى تۇلكىدەي زىمياندىق ارەكەتكە بارۋىنا تۋرا كەلدى. سولاي بولدى دا. بىردە اڭعال باتىردى قۇزىرىنا الداپ شاقىرىپ, قاراۋلىق پيعىلىن امالعا اسىردى. وتىرىك كولگىرسىپ, سىيلاعان بولىپ وتىرىپ, كەرى قايتۋعا بەت العاندا تۇرسىنباي داتقانىڭ ەرىنىڭ تارالعىسىنا ۋىتى كۇشتى ۋ جاققىزىپ جىبەرەدى. قايران ەسىل ەر قاپيادا جاسالعان قاستاندىقتان سوزاق جەرىنە, شولاققورعانعا جەتكەندە اجال قۇشادى. دەنەسى قاسيەتتى تۇركىستانداعى ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىنە جەرلەنەدى. بۇل 1863 جىل بولاتىن.
بۇدان ەكى عاسىر بۇرىن وسىناۋ قاسيەتتى سىر بويىندا عۇمىر كەشىپ, جاۋ جاعادان الىپ, ءبورى ەتەكتەن شالعان قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە تۋعان حالقىنا ادال قىزمەت ەتە بىلگەن تۇرسىنباي داتقانىڭ جاقسى اتى ەلىمەن بىرگە جاساسىپ, ءومىرى ۇرپاقتارى ارقىلى جالعاسىپ كەلەدى. تەگىندە, بۇل دالا بيلەۋشىسىنىڭ كىندىگىنەن ون ۇل جانە ءبىراز قىز بالا تاراپتى. ولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, تەگىنە تارتىپ ەل بيلەگەن المامبەت, ءجۇسىپنازار, سمايىل سىندى ازاماتتاردىڭ اتقارعان قىزمەتى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇرتشىلىقتىڭ جادىندا. بۇلاردىڭ ءبارى دە بولىس بولعان.
«ەلىم ءۇشىن جانىم قۇربان, حالقىمنىڭ قارا توقتىسى بولىپ باۋىزدالىپ كەتسەم ارمانىم جوق». بۇل تۇرسىنباي ءبيدىڭ ومىرلىك ۇستانىمى, اينىماس كرەدوسى, كىرشىكسىز ار-وجدانىنىڭ اسقاق جەلبىرەگەن تۋىنداي جۇرەكجاردى سەرگەك تە سەرت سەزىمى. سان قيلى تارتىستى, تاعدىرلى, تەكەتىرەس جانە تىرشىلىك ءۇشىن ەگەس سىندارلى ساتتەردىڭ بىرىندە قوقان حانىنىڭ الدىندا ايبارمەن ايتىلعان ءسوز كورىنەدى. قاجەتتى جەرىندە شالت قيمىلداپ, جەدەل شەشىم قابىلدايتىن, باتىرلىق اڭعالدىعىنا دا سالىپ جىبەرەتىن تۇرسىنباي داتقانىڭ وسىناۋ جالىندى ۇران-سوزىنەن وتانسۇيگىشتىكتىڭ, ەلى ءۇشىن ءوزىن دە قۇرباندىققا شالعان قايسارلىقتىڭ لەبى ايقىن ەسىپ تۇرعان جوق پا؟ قاھارمان قايراتكەردىڭ ءومىر جولىنا كوز جىبەرسەك, ونىڭ ءسوزى مەن ىسىندە الشاقتىقتىڭ بولماعانى كوزگە ۇرىپ تۇر. بۇل – شىن مانىندە ۇرپاققا ۇران, وسكەلەڭ جاستارعا ومىرلىك ونەگە.
قۋانىش ماحانبەت,
جۋرناليست
قىزىلوردا وبلىسى