قازىرگى تاڭدا قازاقستان قىتايدىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى ءارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنى ايان. ونىڭ ۇستىنە ىرگەدەگى كورشىلەرىمىز بۇل تۇجىرىمدى قۋاتتاۋعا سوڭعى كەزدە ءتىپتى بەلسەنە كىرىسكەنىن دە كورىپ وتىرمىز. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە قىتاي تارابى «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ستراتەگيالىق باعدارلاماسى اياسىندا اسا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارۋدا.
ۇلى ءجىبەك جولى بويىنداعى زامانا مۇددەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان بۇل باعدارلامانى ءبىرلەسكەن باعدارلاما دەسە دە بولادى. بۇل ماقساتتىڭ جولىندا قازاقستان ىسكەرلەرىنەن قۇرالعان دەلەگاتسيالار قىتايدىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدا دامىعان قالالارىندا ءىسساپارلاردا ءجيى بولسا, ول تاراپتان دا دۇركىن-دۇركىن بيزنەس وكىلدەرى استانا مەن الماتىعا ءجيى قاتىنايتىن بولدى.
الماتىدا «Doing business with Qingdao. ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق: قازاقستان جانە قىتاي» بيزنەس-سەمينارى ءوتىپ, وعان الماتى قالاسى مەن تسينداو قالاسىنىڭ ءىرى كاسىپورىندارىنىڭ جەتەكشىلەرى مەن ەكى ەلدىڭ سىرتقى ساياسي مەكەمەلەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
شىنداپ كەلگەندە, جوعارىداعى «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ءبىرلەسكەن باعدارلاماسى ءححى عاسىرداعى ەڭ ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى سانالادى. «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» ەۋرازياداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ارنالعان. ءتىپتى, قازىرگى تاڭدا قىتايدىڭ ءوزى بىرقاتار ىشكى كۇردەلى ماسەلەلەرىن «جىبەك جولى» باعدارلاماسى اياسىندا شەشىپ وتىر.
وسى ەلگە اتالمىش باعدارلاما اياسىندا جولىمىز تۇسكەن كەزدە دە قىتايدىڭ شىعىس ەكونوميكالىق ايماعى وندىرىستىك جاعىنان وتە دامىعانىن, ەكسپورتقا باعىتتالعانىنا كۋا بولعانبىز. ەگەر جوعارىداعى جوبا جۇزەگە اساتىن بولسا, يندونەزيادان پولشاعا دەيىنگى ەۋرازيا ايماعى ءۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرايدى. سونداي-اق, ساياسي ساراپشىلار دا مۇنداي جاعدايدا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى جاھاندىق ەكونوميكالىق اۋماقتاعى شەتكى ايماقتاردىڭ بىرىنەن ورتالىق دامىعان ايماقتاردىڭ بىرىنە اينالاتىنىن بولجاپ, ءبىلىپ وتىر.
مۇنداي جاعدايدا قانشا جەردەن دامىسا دا, قىتايدىڭ سوناۋ قيىرىندا جاتقان تسينداو قالاسىنا دا بۇكىل ورتالىق ازيانى باسىپ ءوتىپ, باتىس ەۋروپاعا دەيىن قول سوزعىسى كەلسە, وندا «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باعدارلاماسىنىڭ شىن مانىندە جۇزەگە اسۋى عانا سەپتەسە الماق.
ال وعان دەيىن «الماتى-تسينداو» بيزنەس-سەمينارىنا تسينداو قالاسىنىڭ حالىق وكىلدەرى جيىنى (پارلامەنت) تۇراقتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ياعني قالا باسشىسى ۆان ۆەنحۋا باستاعان ءىرى تسينداولىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارى كەلگەنىن ايتۋعا بولادى. ال تسينداو قىتايدىڭ لوگيستيكالىق تۇرعىدا قارىشتاعان ەكونوميكالىق ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى, تانىمال تۋريستىك قالا ەكەندىگىن ەسكەرسەك, بۇل كەلىستىڭ قازاقستاندىق ىسكەرلەر ءۇشىن دە ماڭىزى از ەمەس.
ءبىزدىڭ تاراپتان جيىنعا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سول سياقتى بىرقاتار بيزنەس-ساراپشىلار مەن الماتىلىق كاسىپورىنداردىڭ جەتەكشىلەرى بولدى.
فورۋم بارىسىندا «قازاقستان ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگىنىڭ» باس ديرەكتورى ايدىن بايەدىلوۆ:
– مۇنان ءارى قارايعى ىنتىماقتاستىقتا ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ىسكەرلىك بايلانىستارىنىڭ مۇمكىندىگى اسا زور بولسا دا, ءالى دە جوعارى دەڭگەيدە ەمەس. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى, قىتايدىڭ الەۋەتتى ينۆەستورلارى ءۇشىن, ءاسىرەسە, قىتاي پروۆينتسيالارىنان كەلگەن بيزنەسمەندەرگە ارنالعان قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ تولىق كارتيناسى جوق, – دەدى.
بايەدىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بەلسەندى قارىم-قاتىناستار ەلدىڭ قازاقستان مەن قىتايدىڭ شەكتەسەتىن اۋماعىمەن, ياكي بولماسا شيكىزات سەكتورىمەن عانا شەكتەلىپ وتىر.
ايدىن بايەدىلوۆ فورۋمدى قورىتىندىلاي كەلە, قازاقستان مەن قىتاي كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ ينستيتۋتىن اشۋ تۋرالى جوبا 2017 جىلى جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىن اتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبا بۇرىنعىداي ءتۇرلى قورلار مەن قاۋىمداستىقتاردىڭ قىزمەتىن قايتالامايدى. ياعني, زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولادى. بولاشاقتا بۇل ينستيتۋت جاسايتىن قولدانبالى قۇرىلىم قازاقستاندىق جانە قىتايلىق كاسىپكەرلەردىڭ قويىن-قولتىق جۇمىس ىستەۋدە كەتىپ جاتقان ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, بيزنەستى جۇرگىزۋ مادەنيەتىن جولعا قويىپ, ءوزارا تۇسىنىستىككە جول اشپاق.
اتالمىش ينستيتۋت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتوراعاسى سي تسزينپين كوزدەگەن ءمىندەتتەر اياسىندا جۇزەگە اسپاق. وسىلايشا بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان «نۇرلى جول» باعدارلاماسى مەن قىتايدىڭ «ءبىر جول – ءبىر بەلدەۋ» ستراتەگيالىق باعدارلاماسى ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتىپ وتىر.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ەكى مەملەكەتتىڭ ىسكەرلەرى كەلەشەكتە اتالمىش ەكى جوبانى ءبىرىگە وتىرىپ ەڭسەرسە, وندا ۇلى ءجىبەك جولىنىڭ بويىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋگە بولاتىندىعىن بىلەدى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى