"بالەت ونەرى ەشكىمدى بولە-جارمايدى"

رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى, رەسەي مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بوريس ەيفمانمەن سۇحبات

بوريس ەيفماننىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالەت تەاترىنىڭ ونەرى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە ءمالىم. ەندى, مىنە, 40 جىلدىق تاريحى بار سانكتپەتەربۋرگتىك ب.ەيفمان بالەتى ۇجىمى گاسترولدىك ساپارمەن استاناعا ارنايى ات باسىن تىرەپ وتىر... تەاتر ساحناسىنداعى «رەكۆيەم», «چايكوۆسكي»,  «كارامازوۆتار», «قىزىل جيزەل», «مەنىڭ يەرۋساليمىم», «ورىس گاملەتى», «دون جۋان نەمەسە مولەرشە قۇشتارلىق»,  «مۋساگەت», «اننا كارەنينا», «شاعالا», «ەۆگەني ونەگين», «رودەن» سىندى سپەكتاكلدەر جالپى قازىرگى زامانعى بالەت ونەرى مانەرىن تىڭ ستيلمەن تولىقتىرعان سيرەك تۋىندىلار قاتارىنا جاتقىزىلادى. «شەبەردىڭ قولى – ورتاق...» دەمەكشى, ب.ەيفماننىڭ قازاقستان تەاترلارىنداعى قويىلىمدارى دا كورەرمەن تاراپىنان زور قوشەمەتكە يە. ونىڭ حورەوگرافيالىق جەتەكشىلىگىمەن «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىندا «رودەن» مودەرن-بالەتى, ال اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا «اننا كارەنينا», «قىزىل جيزەل» بالەتتەرى ساحنالانعان بولاتىن. بوريس ەيفمان تەاترىنىڭ قازاقستانعا گاسترولدىك ساپارىنا وراي «استانا وپەرا» تەاترىندا وتكەن بريفينگتە تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى وتاندىق بالەتتىڭ جەتىستىكتەرى مەن الداعى جوسپارلارى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. – بوريس ياكوۆلەۆيچ, ەل وگيۋست رودەن­دى ۇلى ءمۇسىنشى رەتىندە قابىل­دادى جانە ول ونەر رۋحىنىڭ عالامات كۇشىن ءون بويىنا سىيعىزعان كەرەمەت ءىرى تۇلعاعا اينالدى. بۇل بەينە ءسىزدى نەسىمەن قىزىقتىردى؟ – مۇنىمەن تانىسۋ ارقىلى ونەردىڭ بەيمالىم قىرلارىن اشتىم. ءوز-ءوزىمدى تانىپ-بىلۋگە قۇشتارلاندىم. ادام بالاسى كەيدە ءوزىن-ءوزى تانىپ-بىلمەي وتەدى. ءومىر دەگەنىڭىز بىرنارسەنى تابۋدان, ياكي جوعالتۋدان تۇرادى. اڭساعان التىنىمىزدى ءبىر ساتتە ۋىستان شىعارىپ الاتىنىمىز تاعى بار. پەندە دە ماڭگىلىك ەمەس. ال ەندى قۇندىلىقتىڭ قۇنى قان­شا؟ «رودەن» بالەتىندە مەن سول سۇراق­قا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىستىم. مۇنى بۇرىن­عى كلاسسيكالىق قالىپتان مۇلدە بولەك, كونە داستۇرگە ۇرىنباي مودەرن ۇلگىسىندە ۇسىندىم. رودەن مەن كلودەل تۋىندىسىنىڭ كەرەمەتى سونداي, وعان قانشاما ادام تاڭداي قاقتى. بىراق ولاردىڭ ءبارى بىردەي ساۋلەدەي جارقىن بەينەلەردىڭ ءوز يدەيالارى جولىندا جاندارىن قيىپ كەتە الاتىنىن ۇعا بەرمەيتىن ەدى. ءومىر جولى تاقتايداي تەگىس دەپ كىم ايتا الادى؟ وسى كۇيلەردى باستان كەشپەي ەشكىم مۇنىڭ سىرىن بىلە المايدى. بالەتتە وسى جاعىنا باسا ءمان بەرىلدى. – مۇنى وگيۋست پەن كلودەلدىڭ ءومىربايانى دەدىڭىز بە؟ – مەن, نەگىزى, مۇندا تاريحي شىن­دىق­تان الشاق كەتە قويعانىم جوق. بالەت اتاق­تى ءمۇسىنشى وگيۋست رودەننىڭ شاكىرتى كاميللا كلودەلدىڭ پسيحيكالىق كۇي­زەلىس­تەن اۋرۋحانادا جاتقان ساتىنەن باستا­لا­دى. جاس ءارى تالانتتى كاميللانىڭ ماڭ­دايىنا وسى ماشاقات جازىلسا, امال بار ما؟ جاراتقاننىڭ امىرىنە قار­سى تۇرۋ – ابەستىك. ماحابباتتا ءۇشىن­شى ادام – ار­تىق. وسى ارتىق ادام – كاميللا, ياعني ترا­گە­ديالىق كەيىپ­كەر. قۇشتارلىق, ءوش­پەن­دىلىك, قىز­عا­نىش, كاسىپتىك تۇرعىدان جولى بولماۋ – جاس قىزدىڭ ساعىن سىندىرىپ, جەمە-جەمگە كەلگەندە ونىڭ ءومىرى ەسى اۋىس­قانداردىڭ اۋرۋحاناسىنان ءبىر-اق شىعاراتىن جالعىزدىقپەن قايعىلى اياقتالادى. رودەن شىعارماشىلىعى جولىندا ءوزىنىڭ ەڭ قىمبات نارسەلەرىن جوعالتادى. ماحابباتتان باس تارتادى. بىراق ول ادامزات ءۇشىن ماڭگىلىك قۇندىلىقتى قالدىردى. رودەن مەن كلودەلدىڭ جاۋھارلارىنا ءالى كۇنگە دەيىن ميلليونداعان ادام تاڭداي قاعۋ­مەن تاڭ اتىرادى. ءجۇزىم جينايتىن كوركەم ساتتەر, «كانكان» ءبيى اتالعان بالەتتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قىرى دەۋ لازىم. – ءوزىڭىز وسى ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ قايسىسىن كوبىرەك سۇيەسىز؟ – ەكەۋى دە جانىما جاقىن. اشى­عىن ايتايىن, «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ بالەت ترۋپپاسىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي باۋىرلاسىپ كەتكەنىم راس. مەنى ولار وزىندەي جاقسى كورەدى. مەن دە ولاردى جاتسىنبايمىن. جالپى, مەن بەيتانىس, بەلگىسىز تۇلعالار تۋرالى بالەت جازا المايتىن اداممىن. جانە قويىلىمداعى كەيىپكەرىممەن مىندەتتى تۇردە بەلگىلى ءبىر مەتافيزيكالىق بايلانىستا بولامىن, ياعني تۋىستىق ءجىبى جىبەرمەيدى. رودەننىڭ ۋايىم-قايعى مەن كۇدىكتەن جۇدەگەن جانى, اسىرەسە وڭاشادا قاتتى اڭعارىلادى. ماعان ونىڭ تىنىسى, تۋرا تاپ جانىمنان دەمى سەزىلەتىن. ويتكەنى, كەيىپكەرىم وزىممەن بىرگە ءومىر ءسۇردى. كۇندە ون ساعات دامىلسىز جۇمىس ىستەدىم. قاراپايىم جانداردىڭ باسىن­داعى قۋانىش-شاتتىقتان كەيدە بىزدەر وسىلاي مۇلدە ادا ءومىر سۇرەتىنىمىز بار. – وگيۋست رودەندى ەكى بىردەي ايەلدىڭ ءومىرىن ويرانداعان ادام دەۋگە بولا ما؟ – ءيا. الايدا, بۇل رودەننىڭ ءومىرى­نىڭ ءبىر عانا قىرى بولاتىن. ول باس­قانىڭ قايعىسىنان ءلاززاتتاناتىن بەزبۇيرەك, وپاسىز ادام بولعان ەمەس, جانە جاماندىقتى ادەيى جاساعان جوق. رودەنمەن بايلانىس كاميللانى شار­شاتىپ, ەسىنەن اداستىرىپ, تۇبىنە جەت­كەنى ءسوزسىز. الايدا, وسى بايلا­نىس كلودەلگە شىعارماشىلىق قۋات سىيلاپ, ۇلى جۇمىستارىن جاساۋعا شابىت بەردى. سول سەبەپتى ولاردىڭ وداعى ەرەكشە عاشىق­تار وقيعاسىنا اينالادى. ياعني عا­شىق­تىق پەن وشپەندىلىك, ماحاببات پەن اجال ارالاس وقيعا.  – رودەن كاميللانى كورە الماي ما؟ – رودەننىڭ ونى كورە الماعانى انىق. الايدا, بۇل شىعارماشىلىق, كاسىبي تۇرعىداعى قىزعانىش ەدى. ۇلى سۋرەتشى كاميللانىڭ قابىلەت-قارىمىن باعالاي الماي قالعان جوق. مەنىڭ ويىمشا, رودەننىڭ ساناسىندا, وسى ءبىر جاس قىزعا «موتسارتتىكىندەي» ەرەكشە قابىلەت بەرگەن تاعدىردىڭ ادىلەتسىزدىگىنە دەگەن قىنجىلىس بار ەدى. وسى تۇستا, موتسارت پەن سالەريدى ەسكە العان ءجون بولار. الاي­دا, رودەن, ارينە, سالەري ەمەس. بۇل جەردە ونى شىعارماشىلىق ويمەن ازاپ­تان­عان بەتحوۆەنمەن سالىستىرعان ورىن­دى-اق. – نەگە رودەندى تاڭدادىڭىز؟ بالەت­تى جازۋعا نە سەبەپ بولدى؟ – ادامنىڭ سەزىم الەمىن پلاستيكامەن بەينەلەگەن سۋرەتشى – رودەن تۋرالى بالەت جازۋ كەز كەلگەن حورەوگراف ءۇشىن زاڭدى قۇبىلىس, ونىڭ ۇستىنە بۇل سانامنىڭ تۇبىندە كوپتەن بەرى جۇرگەن وي بولاتىن. «رودەن» بالەتىن جازۋعا اتاقتى ءمۇسىنشىنىڭ ومىربايانىمەن جانە ونىڭ مۋزاسى ءارى وقۋشىسى كاميللا كلودەلمەن قايعىلى قارىم-قاتىناسىمەن تانىسۋىم تۇرتكى بولدى. عاشىقتىق دەرتى, شىعارماشىلىق وداق جايىنداعى سيۋجەت كوڭىلىمە بىردەن قونا كەتتى.  –  رودەن بەينەسى دۇنيەتانىمىڭىزعا قانشالىقتى جاقىن؟ – مەن ونىڭ بارىنەن بۇرىن ونەرگە شەكسىز بەرىلگەندىگىن ۇناتتىم. ءوزىنىڭ شىعار­ماشىلىق ميسسياسى ءۇشىن باسىن­داعى باقىتىن قيا الاتىندىعى ءتانتى ەتتى. مەن كەمەڭگەر مۇسىنشىمەن ءوزىمدى ەشقاشان قاتار قويا المايمىن. الايدا, بۇعان ءبىر جىلدان استام ۋاقىتىم كەت­كەندىكتەن, مەن ونىڭ جان سىرىن ۇقتىم, ءتۇسىندىم دەۋگە تولىق قۇقىم بار. – بالەتتىك سپەكتاكلدىڭ كەيىپ­كەر­لەرى­نىڭ ءبارى باقىتسىز عوي. بۇل كۇي ادامدى ومىردەن تۇڭىلتەدى دەپ قورىق­پايسىز با؟ – جوق, ولاي دەۋ قيسىنسىز. ويتكەنى, ولار­دىڭ ءومىرى شىنايى ماحابباتپەن, شىعارماشىلىق ەرلىكپەن بيىك تۇر. ومىرگە قايعىلى وقيعالار مەن قاق­تىعىس­تاردىڭ قايناعان قازانى رەتىندە قارايمىن. بىرەۋلەر مۇنى, ارينە, جانعا باتاتىن ارەكەت دەپ ۇقسا, ءوز ەركى. الايدا, مەن ءۇشىن ول – ادام جانى ءومىرىنىڭ قۇپيا­سىن ءتۇسىنۋدىڭ كىلتى. – بالەتتىڭ كوستيۋمى مەن دەكوراتسيا­سى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. – بالەت دەكوراتسياسىنا زينوۆي مار­گولين, كوستيۋمدەرگە ولگا شايش­مەلاشۆيلي تەر توكتى. بۇل ەكەۋى سپەكتاكل اۆتورىنىڭ شىعارماشىلىق يدەيا­سى­نىڭ ءمانىن تەرەڭ مەڭگەرىپ, سول ويدى ودان ءارى قاراي جارقىن ۇنمەن جالعاس­تىرىپ كەتە الاتىن تاماشا سۋرەتشىلەر. ستسەنوگرافياسىمەن جۇمىس جاساعاندا باستى ماقسات – رودەن داۋىرىنە ۇقساۋ ەمەس, اۆتوردىڭ بالەت كەيىپكەرىنە دەگەن كوزقاراسىن بەينەلەيتىن جول ىزدەۋ بولدى. مارگولين مەن شايشمەلاشۆيلي وسى ماقساتقا قول جەتكىزدى. – تاعى قانداي ەڭبەكتەرىڭىزگە كوڭىلىڭىز تولادى؟ – ەكى بولىكتەن تۇراتىن «رەكۆيەم» بالەتى مەن ءۇشىن ەرەكشە. ولاردىڭ ءبىرى ا.احماتوۆانىڭ اتتاس پوەماسىنىڭ جەلىسى بويىنشا قويىلعان, مۋزىكاسى شوس­تاكوۆيچتىكى. بۇل شىعارمادا ۇلى سوت­تالىپ كەتەتىن اقىن ايەلدىڭ باسى­نان كەشكەن ناۋبەتى باياندالادى. سپەك­تاكل­دىڭ ەكىنشى بولىگى موتسارتتىڭ مۋزىكاسىنا قويىلعان ەسكى «رەكۆيەم» بالەتىنىڭ نەگىزىندە جازىلدى. – قازاقستانعا قاي تۋىن­دىڭىزدى الىپ كەلدىڭىز؟ – «ەۆگەني ونەگين» بالەتىن اكەلدىك. – وعان تەاتردان قانشا ادام قاتىسادى؟ – حالىقارالىق ءىىى «جىبەك جولى» فەستيۆالى اياسىنداعى شاراعا سانكت-پەتەربۋرگتىك تەاتردان ونەر كورسەتۋگە 40 بالەت ءبيشىسى كەلدى. – جالپى, ەنشىڭىزدە باس-اياعى قانشا سپەكتاكل بار؟ – ەلۋدەن استام سپەكتاكل قويدىم. – قازاقستاندىق بالەت جۇلدىز­دارى­­نان كىمنىڭ ەسىمىن ايرىقشا ءبولىپ ايتار ەدىڭىز؟ – باستى پارتيانى سومداعان ايگەرىم بەكەتاەۆانىڭ شەبەرلىگىن وتە جوعارى باعالايمىن. ول ءبىزدىڭ شاقىرۋىمىزبەن قازاقستان تاراپىنان سانكت-پەتەربۋرگ تەاترى قۇرامىندا العاش رەت ونەر كورسەتكەن جۇلدىز. «رودەندە» كاميللانى سومدايدى. وسى سوليسپەن ءبىزدىڭ تەاتر لوندونعا بارىپ ونەر كورسەتتى. – استاناعا العاش رەت قاشان كەلدىڭىز؟ – بۇل كۇندى ەشقاشان ۇمىت­پايمىن. 2012 جىلدىڭ قاڭتارى بولاتىن. بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنىڭ ساحناسىندا «اننا كارەنينا» بالەتىن قوياتىن كەزدە مەنى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعىمەن ماراپاتتادى. وسى ءسات ماعان ءاردايىم قىمبات. ەكى ەل اراسىنداعى مادەني بايلانىستىڭ نىعايۋىنا ۇلەس قوسۋ ۇلكەن ابىروي ەمەس پە؟! – بۇل جولعى ساپارىڭىزدان قانداي ءۇمىت كۇتەسىز؟ – «ەۆگەني ونەگين» – شوقتىعى بيىك بالەتتەردىڭ ءبىرى سانالادى. سوندىقتان, سپەكتاكل قازاق كورەرمەنى جۇرەگىنە جول تابادى دەگەن سەنىمدەمىن. جانە مۇنداي تەاترلار بايلانىسى قازاقستان مەن رەسەي اراسىن رۋحاني جاعىنان جاقىنداستىرا تۇسەدى دەگەن ۇمىتتەمىن. – مۇنداعى ارىپتەستەرىڭىزگە ايتاتىن تىلەگىڭىز بار ما؟ – «استانا وپەرا» تەاترى ساحنالىق ونەردىڭ ناعىز الەمدىك ورداسىنا اينالسىن دەپ تىلەيمىن. ول ءۇشىن مۇندا بارلىق مۇمكىندىك جاسالعان. عيمارات قاجەتتى تەحنيكالارمەن جابدىقتالعان. ۇجىم­نىڭ ۇيىمشىلدىعى ۇنايدى. مۇنداي تاماشا تەاتردا بولۋ باقىت قوي. اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان»