ءCوز سويىل № 32

 

ءازىلىڭ جاراسسا...

وندايلاردى وقىعان ەمەسپىن لەۆ تولستوي شاعىن اڭگىمەلەرىنىڭ بىرەۋىن ءبىر جۋرنالعا جولدايدى دا, ارادا ەكى اپتا وتكەندە رەداكتسياعا بارىپ, اڭگىمەسىنىڭ نە كۇيدە ەكەنىن سۇرايدى. رەداكتور وعان سالقىن قاراپ: – جازعانىڭىز جارامادى, – دەپتى. – نەلىكتەن جارامادى؟ – دەيدى تولستوي. – شىنىمدى ايتسام, ءسىزدىڭ جازعا­نى­ڭىز تۇككە تۇرمايدى. ءبۇيتىپ قا­عاز­دى ىسىراپ ەتكەندى قويىڭىز. ونى-­مۇنى جازام دەپ تالاپتانۋعا تىم كەش كىرىسكەنسىز. بۇدان گورى جا­سى­­راق كەزىڭىزدە بىردەڭە جازدىڭىز با ءوزى؟ – جازدىم. بىرنەشە شىعارمام باسىلىپ شىقتى. – ە, ول قاي شىعارمالارىڭ؟ – ولار, مىسالى, «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك», «اننا كارەنينا». – وندايلاردى وقىعان ەمەسپىن.   تەڭىن تاۋىپتى دانتە اليگەريدى قوناققا شا­قىر­عان ۆەروندىق كىناز كەلگەن ءبىر سايقىمازاقتىڭ قىلىعىنا ەلىگىپ كۇلە بەرىپتى دە, اقىنعا ونشاما كوڭىل بولمەپتى. مەيمانداردىڭ ءبىرى جاقتىرماي: «مۇنىسى نەسى؟» دەپ قالعاندا دانتە: «ءوزىنىڭ تەڭىن تاپقانعا تاڭدانباعان ءجون» دەپتى.   ەڭ قاۋىپتى گرەك فيلوسوفى ديوگەن: «ەڭ قاۋىپتى اڭ قايسىسى؟» دەگەن سۇراققا: «جابايىلاردىڭ ەڭ قاۋىپتىسى – جالاقورلار, ال قولداعىلاردىڭ ەڭ قاۋىپتىسى – جاعىمپازدار» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. جيناعان عابباس قابىش ۇلى, الماتى   ءحوببيىڭ قانداي؟ كىتاپتى پاراقتامايتىن, گازەت ىزدەپ, «جالاقتامايتىن», قاراقتىڭ قىلىعى  قانداي, بىلىگىن  ساباقتامايتىن؟ تاريحتان – تاقۇل-تۇقىل, سويلەر ءسوزى – كاكىر-شۇكىر, كاللاسىندا  دىم وي جوق, بىلدىرە الماس ەشبىر پىكىر. مادەنيەتى – مىلجاڭ-مىلجاق, ادەبيەتى – قىلجاڭ-قىلجاق, ءحوببيى – بوس ساندالىس, ونەرى – ىرجاڭ-ىرجاق. كومپيۋتەرمەن  ويناعانى, الداپ  سوعۋ – ويلاعانى, مۇنداي جاستان نە كۇتەسىڭ, تويىمسىزدىق  تويلاعانى؟ *   *   * ورايلى ىستەرگە  باستارعا, وڭ باعىت قاجەت جاستارعا.   پايىز نەگە كۇيىندى ؟! بۇل اعايدىڭ ەسىمى – پويىز ەمەس, پايىز-دى. سانامالاپ  ساۋساعىن, قاندىرادى  ايىزدى. ءسوزى – فاكتى, ايتپاس قۇر: «بەلدەن شىققان بالامنىڭ – 60 پايىزى قىز, 40 پايىزى ۇل! سونىڭ تۋرا  20 پايىزى, مەكتەپ بىتىرەيىن دەپ تۇر! بالا بىزگە – بولاشاق, جاقسى كورەم دوسىمداي! داڭعىل بولسىن سوقپاعى, جۇرە بەرەر توسىلماي! كەلىپتى 50 پايىز اتا-انا, 99  پايىز  مۇعالىم. بۇراۋ كەرەك, كەلمەگەندەردىڭ قۇلاعىن! ساۋساعىمدى بۇگە-بۇگە, مىنا ەسەپتى شىعاردىم: «جوندەلدى دەپ مەكتەپتى, اساي بەرىپتى جۋاندار. ياعني, 30 پايىز قارجىعا, تۇرىپتى جەكە دۋالدار, مەن ايتپايمىن بوسقا, دالەلىم مەن كۋام بار». جوتكىرىنىپ اپ پايىزىڭ, قياعا سالدى وي ءىزىن: «مۇعالىمنىڭ 20 پايىزى, قۇلاپ قاپتى تەستىدەن. كەرەڭ  ەمەس, قۇلاعىم مىنا ءسوزدى ەستىگەن: بىلىكسىز ۇستازدان, بىلىكتى شاكىرت شىعا ما؟! كوتەرەم دەپ باللدى, شۇبەرەككە ءتۇيىپ جاندى. ايلا ىزدەيدى اعايلار, كەرى ۇگىتپەن قاشادى. ۇبت-دان تالايلار, بۇل كىمگە ءتيىمدى؟» پايىز نەگە كۇيىندى؟! *   *   * بولاشاقتىڭ ءىسى ءۇشىن, تارقاتىپ كور ءتۇيىندى! نۇرماحان ەلتاي, قىزىلوردا وبلىسى   سۇراق-جاۋاپ – سەن ءۇشىن اپتانىڭ  قاي كۇندەرى اۋىر؟ – دەمالىستان كەيىنگى  بەس كۇن – وتە اۋىر. **** اكىمگە سۇراق: – قالاعا دەر كەزىندە جىلۋ بەرىلۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ – جىلۋ بەرىلۋى ءۇشىن الدىمەن «جىلۋ» جيناۋ قاجەت... *** – نەسيە دەگەن نە؟ – اتادان – اكەگە, اكەدەن – بالاعا قالاتىن مۇرا. *** وقۋ بىتىرگەن ەكى جاس  ماماننىڭ اڭگىمەسىنەن: – ديپلوممەن اۋىلعا بارىپ قايتتىم. – قانداي جۇمىسقا ورنالاستىڭ؟ – ايتتىم عوي, بارىپ قايتتىم دەپ...   ءسوزسىز دۇيسەنبى كۇنى اكەڭ ءولىپ قال­ماسا, جۇمىستان كەشىكپە. ىشپەيتىن بولساڭ دا, باستىعىڭ «باسى اۋىرىپ جاتىر» دەپ ويلايتىنى ءسوزسىز. *   *   * جۇمىستان ءوزىڭ كەتىپ قالساڭ دا, تەلپەگىڭدى كيىم ىلگىشكە ىلە كەت, باستىعىڭ «وسى ماڭدا ءجۇر ەكەن» دەپ ويلاۋى ءسوزسىز. تەك قىس تۇسكەندە, مالاقايمەن الماستىرىپ قويۋدى ۇمىتپا! *   *   * ۇيگە كەلگەن قوناعىڭدى جاق­تىر­ماساڭ ايەلىڭمەن جات تا ۇرىس, قو­ناقتىڭ قايتۋعا اسىعاتىنى ءسوزسىز. *   *   * وقۋعا تۇسە الماي قالعان بالانىڭ «ءبىلىپ تۇرسام دا, قۇلاتىپ جىبەردى» دەيتىنى ءسوزسىز. *   *   * اكەسى قاي وقۋدى بىتىرسە, بالاسى سوندا قۇجات تاپسىرادى. وندا اكەسىنىڭ ەسكى تانىستارى تابىلاتىنى ءسوزسىز. *   *   * ءسوز ايتقان قىزىڭ كونبەسە, ءار اقىننان جيىپ-تەرىپ ولەڭمەن حات جاز. وزىڭە بولماسا دا, ولەڭىڭە جۇرەگى ءجىبيتىنى ءسوزسىز. *   *   * ءىسىڭ ونبەي جاتسا دا,  قاعازدا ءبارىن قاتىرىپ قوي. جوعارىدان ماقتاۋ ەستيتىنىڭ ءسوزسىز. *   *   * ەسكەرتۋ: جوعارىدا ايتىلعان ەسكەرتۋلەردىڭ ەڭ قۇرىعاندا ەلۋ پايىزىن ورىنداساڭ, ادام بولاتىنىڭ ءسوزسىز. بولات جاپار ۇلى جامبىل وبلىسى   مەكتەپتەگى مىسقىل مەكتەپتەن كەلگەن بالاسىنا اكەسى: – تاعى نە ءبۇلدىردىڭ؟ – اكە, بۇل جولى بىرەۋدەن قارىز الماساڭ, ءبارىبىر وعان ايلىعىڭ جەتپەيدى. *   *   * اكەسى بالاسىنىڭ كۇندە­لىگىن قاراپ جاتىر. – ماتەماتيكا – «ەكى», فيزيكا – «ەكى», قازاق ءتىلى – «ەكى», ءان ساباعى – «بەس»! قالاي ۇيالماي ءان سالىپ ءجۇرسىڭ؟! *   *   * مەكتەپ تۇلەگىنىڭ كۇندە­لىگىنەن: «...ءالى ەسىمدە, وسى مەكتەپكە انام جەتەكتەپ الىپ كەلىپ ەدى. ەندى مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشىنەن اكەم سۇيرەپ اكەتتى...». *   *   * وقۋشى: – اپاي, ءبىر كەلى ماقتا اۋىر ما الدە ءبىر كەلى تەمىر اۋىر ما؟ مۇعالىم: – ارينە, تەمىر اۋىر بولادى. – قاتەلەسەسىز, اپاي, ەكەۋى دە بىردەي بولادى ەمەس پە؟ – مەن سەنىڭ باسىڭنان الدىمەن ماقتامەن, سوسىن تە­مىر­مەن ۇرىپ كورەيىن. كىم­دىكى دۇرىس ەكەنىن سوندا باي­قارمىز.   قۇتتىقتايمىز! «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بەتىندەگى «ءسوز سويىل» ءازىل-سىقاق وتاۋىنىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى – قازىبەك اشىربەك ۇلى – قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنا قاراستى «نايزاگەر» قازاقستان سىقاقشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى. سىر ەلىنىڭ اقپاراتتىق-تانىمدىق باسىلىمى «اقمەشىت اپتالىعى» گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ ديپلومىمەن جانە گراموتالارىمەن ماراپاتتالعان. ول شيرەك عاسىر قىزىلوردا وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىندا ءارتۇرلى جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان, قازىر وتستاۆكاداعى ىشكى قىزمەت مايورى. «كۇلكى كەرۋەن», «ۇرت پەن مۇرت», «جەبە» سياقتى ساتيرالىق شىعارمالاردىڭ اۆتورى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ «ءسوز سويىل» ءازىل-سىقاق وتاۋىنىڭ جەڭىمپازى. جەتپىس جاسقا جەلدەي ەسىپ جەتكەن گازەتىمىزدىڭ بەلسەندى اۆتورى – قازەكەڭە شىعارماشىلىق تابىستار تىلەيمىز! ەركە ستۋدەنت اقشامەن ءتۇسىپ وقۋعا, ارەڭ-ارەڭ وقۋدا. كافەلەردە سىرا ءىشىپ, كاۋاپتاردى «شوقۋدا». الاستاۋدىڭ ءادىسى تۇرتە-تۇرتە بۇيىردەن... تايدىرىپ تىندى «ۇيىردەن». جۇيكەلەپ مۇلدە «ىزىڭنان»... «ەركىمەن» كەتتى ۇجىمنان.   مەشكەيدىڭ مەنتاليتەتى «ال!» دەسەڭ جىمىڭدايدى, «از» دەسەڭ مىرىڭدايدى... كەلىسپەي قىرىندايدى, «كەلىسسوز» قيىندايدى, تىرىسۋى تىيىلمايدى... سۇراعان «ستاۆكاسىن» بەرسەڭ, وي, سوسىن كۇلكىسىن كورسەڭ... جادىراپ كوڭىلى جاز بولادى, ءبىر-اق ساتتە ءماز بولادى... ايلىقتان باسقا ايىنا, تۇرعاندا ءتۇسىپ «مول تابىس...» زاڭدىلىق قالار جايىنا. بۇل سىرقاتتان مۇندايلار, جازىلار ما ەكەن ەمدەسە؟! ءاي, قايدام-اۋ! ادامنىڭ ءالى كەلمەي تۇر, اللانىڭ ءالى كەلمەسە!   جاڭىلتپاش ايتپاشى: «پارا بەرەم!», ايتساڭ الام ارەڭ, اكەلسەڭ الا بەرەم... الاقتاپ الام ارەڭ. الا بەرەم... الام ارەڭ... الا بەرەم! سۋ جاڭا ماتەلدەر ەڭبەكقوردا – تابىس كول... ەرىنشەكتە – نامىس ءنول. *   *   * ورتكە سەنىم جوق, وسەككە ءولىم جوق. مانياك ەمەس, كونياك – قازىر جاستىڭ كوزى دە قىزىلدا, كارىنىڭ كوزى دە قىزىلدا. – ءاي, سەنىڭشە ءبارى مانياك قوي؟! – اقىماق, ايتىپ تۇرعانىم كونياك قوي! وتىرىك ەزۋ تارتقاننان... جىميىپ ءسال جىمىڭداۋ, كورگەندىگە سىيىمدى-اۋ. قۋىس كەۋدە, كوكىرەك, كورگەنسىزگە قيىنداۋ. وتىرىك ەزۋ تارتقاننان, تارتپاعانى ءتيىمدى-اۋ.   تورگە تالاسۋ بولار دەپ وسى جاراستى, ساتىپ الدىم پالاستى. اكەلگەن سوڭ توردەگى, تەكەمەتپەن تالاستى.   – ارعى تەگىڭ ءجۇن-جۇرقا, تۇلا بويىڭ قىل-قىبىر. قۇپيا ەمەس بۇل سىر دا, جينايتىنىڭ جىن-جىبىر.   شاڭ-توزاڭدى بويىڭا, جيىپ الىپ جاتاسىڭ. كەلە مە سەنىڭ ويىڭا؟ بەردى يەڭ تەرىس باتاسىن, – دەپ پالاس كوپ ايقاستى, تەكەمەتپەن كۇش بايقاستى. اقىرى جەڭىپ ول تورگە, جازىلا جاتىپ جايعاستى. سويتسەم «سۇلۋ» پالاسىم ساقتاپتى ىشكە الاسىن. لاستىڭ ناعىز ءوزى ەكەن, بولماسىن وعان تالاسىڭ.   ويۋلى اسەم ورنەكتىم, كولەمدى ءارى كورنەكتىم. قادىرىڭدى – تەكەمەت, بىلمەي ەرتە «جەرلەپپىن».   قىڭىر-قيقار «قاناتتى» سوزدەر مەنمەن ءىسىنىپ جۇرەدى, سوتقار ۇشىنىپ جۇرەدى. قىلمىسكەر قىسىلىپ جۇرەدى, قوتىراش قىشىنىپ جۇرەدى. *   *   * ۇيدە تەڭگە مول بولسا – تىنىس, تاپشى بولسا – ۇرىس. *   *   * ءتۇزۋ جۇرمەيتىن تەك جىلان عانا ەمەس. *   *   * قالالىق جەردە قارعالار دا كوپ قارقىلدامايدى. *   *   * قاسقىر دا قانداسىنا قاستىق قىلمايدى.   «قۇلقىن» («عىلىمي» تالداۋ) جەمقورلىق – قوعامنىڭ جەگى, قۇلقىن – اتا-تەگى. قازىرگى قوعامداعى سىبايلاس جەمقورلىق دەگەنىڭىز – سونىڭ ءۇرىم-بۇتاعى. قۇلقىن, ءتۇبىرى – قۇل. جەم­قور­لار­دىڭ قۇلقىنعا قۇل بولۋىنىڭ ءتۇپ تامىرى وسى قۇلقىن اتاۋىمەن استاسىپ جاتىر. اراندارىنىڭ اشى­لۋى دا, اساي بەرۋگە اسىعۋى دا سوندىقتان. قۇلقىننىڭ ءوسىپ جەتىلۋى دە وزگەشە. ونى جىلقى مالىنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىمەن ساباقتاستىرىپ كورسەك, بىلاي. مىسالى, جىلقىنى جاس ق ۇلىن كەزىندە شابان, الدە تۇلپار بولارىن الدىن-الا بولجايدى. ادام قۇلقىنى دا «تاي» كەزىندە بىرتە-بىرتە تۋلاي باس­تايدى. «قۇنان» كەزىندە قيالشىل, كوپ اساۋدى ارمانداپ, قياعا كوز سالادى. «دونەن» شاعىندا ءدۇلدۇل سەكىلدى, دۇنيەنى دوڭگەلەتكىسى كەلەدى. شىركىن, قۇلقىن ىشتەي «كىسىنەپ» تۇرادى. كىسىنەپ تۇرعانىن ەستۋ قيىن, ونى بىلدىرگىسى كەلمەيدى. ونىڭ نىشانى تەك ءىس-ارەكەتتەن عانا اڭعارىلادى. «تاي» قۇلقىن كەيىن «تۇلپار» قۇلقىن بولىپ, تۇيەنى تۇگىمەن, ءتىپتى, ۆاگوندى جۇگىمەن جۇتاتىن تويىمسىز قۇلقىنعا اينالۋى ىقتيمال. ونداي قۇلقىنداردىڭ كەيدە سىبايلاستارىمەن اۋىز جالاسىپ, قۇرىق سالدىرماي كەتەتىندەرى دە كەزدەسەدى. جانە دە سول قۇلقىنعا ادامنىڭ ون ەكى مۇشەسى تۇگەل قۇلدىق قىزمەتىن اتقارادى. باس­شىسى – باس, ورىنباسارى – كوز, حاتشىسى – اۋىز بەن قۇلاق, ورىنداۋ­شىلارى – قول مەن اياق, قويماشىسى – قارىن, قاراۋىلى – جۇرەك... ...مەنىڭ قۇلقىن جونىندەگى قىس­قاشا «عىلىمي» تالداۋىم وسى. ايت­پاقشى, قۇلقىنعا قاتىستى ولەڭىم دە بار. كوز سالىپ كورىڭىزدەر: جەمقور اۋىرىپ اۋرۋحاناعا بارسا, سىرقاتى تىم اۋىر كورىنەدى. دارىگەرلەر تەكسەرىپ ءىشىن جارسا, ىشىنەن ميلليونداپ اقشا شىعىپتى… ءتىلى كۇرمەلىپ, ەستەن تانىستى, ىشەگىنە “ۆاگوندار” كەپتەلىپ قالىپتى. ۇلتابارى مۇلدە ءىسىپ كەتىپتى, قوس بۇيرەگى تومەن ءتۇسىپ كەتىپتى. توقىشەگىنە تاۋارلار تىرەلىپ تۇر ەكەن, ەندى بولماسا جارىلۋعا ءسال-اق قالىپتى. باۋىرى دا بىردەن ىرۋگە اينالىپتى, كوپ ءىشىپ-جەگەننەن شىرۋگە اينالىپتى. وتىنە ءتۇرلى ءونىم جينالىپتى, سوندىقتان, بايعۇس كوپ قينالىپتى. قازىر ءوزى حال ۇستىندە دەيدى, بولسىنشى امان ءلايىم مەيلى. امان-ەسەن ايىعىپ كەتسە, وسىدان كەيىن وڭالار پەيىلى… ءيا, بىراق, ونى كىم ءبىلىپتى؟!   بالالارعا قانداي فيلم ۇنايدى؟ اكەسى بالاسىنان سۇرايدى: – ايتشى, كوكەم, قانداي فيلم ۇنايدى؟ – كورۋدەمىز ءتۇرلى فيلم “شىرايلى”, اتىسادى, پىشاقتاسىپ سۇلايدى… قىز بەن جىگىت قۇشاقتاسىپ قۇلايدى… پاپا, وسىنداي فيلم ماعان ۇنايدى. – ءتايت! ءجونىڭدى ايت! – پاپا, باسقا فيلم جوق كورەتىن, باعاسىن دۇرىس بەرەتىن ەندى ء“تايت” دەپ, ء“جونىڭدى ايت” دەپ ۇرساسىڭ, بارلىق كىنا وزدەرىڭدە دەر ەدىم! سولاردىڭ كىم كەم-كەتىگىن سىنايدى؟ سىن ايتۋشى سيرەگەن دە سىڭايلى. باسقا فيلم بولماعان سوڭ كورەتىن, بالالارعا “بوەۆيكتەر” ۇنايدى.   كورىپكەلدىك قوجاناسىردان ءبىر قۇرداسى: – قوجەكە, ءبىز جاسارىمىزدى جاساپ, اسارىمىزدى اساعان ادامدارمىز عوي. ال كەلەسى ۇرپاعىڭىز تۋرالى كوڭىلىڭىزگە تۇيگەنىڭىز بار ما؟ – دەپ سۇراپتى. سوندا قوجەكەڭ: – ۇرپاعىم وتە پىسىق بولار, قىلىعى دا قىزىق بولار. كولگىرسىگەن كوسەم, سۋماڭداعان شەشەن, قوس قولدارى قارماق, جان-جاقتارىن قارماپ, جەردىڭ بەتىن شارلاپ, قۇلقىندارى كەڭ, تەرەڭدىگى دە ەرەن بولار... استىندا تەمىر ات, ايتاتىنى پۇل, ساۋىسقانداي ساق, ارماندارى تاق بولار... بىرەۋدىڭ جاعاسى جايلاۋدا, بىرەۋدىڭ بار ويى سايلاۋدا, بىرەۋدىڭ زىعىرى قايناۋدا, وعان تاعى قوس دەسەڭ, بۇگىنگىدەي قالار “مۇرا”. ءشولباسارى سىرا, سۇيىكتى اسى اراق, شاي ورنىنا شاراپ, تارتاتىنى ناشا, جىن-ويناق دەگەن جيىن, قويدىرۋ ونى بولار قيىن... ۇلكەندەردى سىيلاۋ كەتەر, “سىيلاڭدار!” دەپ قيناۋ بەكەر. جالاڭاش ءجۇرۋدى جاقسى كورەر, جامىلعىسى باردى باقسى كورەر. تۇرمىس ءتۇرلى ساتىلى, اجەتحاناعا دەيىن بولار اقىلى, ءارى قاراي نەسىن سوزام, ءار نارسەنىڭ بولار ءبىر اقىرى, – دەپتى قايران قوجەكەم.  قازىبەك اشىربەك ۇلى قىزىلوردا ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر