بۇل جيىننىڭ ءجونى بولەك

تەرروريزمدى تولىق جەڭۋ ءۇشىن G20-نىڭ بارلىق مۇشەلەرى مەن باسقا دا مۇددەلى ەلدەردىڭ بىرلەسە كۇش جۇمىلدىرۋى جاقسى باستاما بولار ەدى. بۇكىل الەمدىك قوعامداستىق وسىنى كۇتەدى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ

سوڭعى بىرنەشە كۇن بويى الەم نازارى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ حانچجوۋ قالاسىنا اۋعان ەدى. سەبەبى, چجەتسزيان پروۆينتسياسىنا قاراستى بۇل قالادا G20-نىڭ اسا اۋقىمدى 11-ءشى ءسامميتى ءوتتى. «ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» القالى جيىنى بولعاندىقتان, بۇل ۇنقاتىسۋ الاڭىندا حالىقارالىق سيپاتتاعى وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. الەمنىڭ ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىعان ەلدەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى قاتىسقان كەلەلى كەزدەسۋدە قازاقستان پرەزيدەنتى دە ءسوز سويلەپ, جاھاندىق دامۋ جولىنىڭ قانداي باعىتقا بەت بۇرۋى قاجەتتىگى توڭىرەگىندە ءوز ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. وسىعان وراي, ءبىز بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى  ومىربەك بايگەلديدىڭ الەم قۇلاق تۇرگەن سامميتكە قاتىستى ويىن بىلگەن ەدىك. – ومىربەك اعا, «ۇلكەن جيىر­ما­لىقتىڭ» قىتايدا ۇيىمداس­تىرىلعان G20 ءسامميتى نەنى كورسەتتى؟ مۇنداي كەلەلى جيىنعا قا­­زاق­ستاننىڭ قاتىسۋىنان قان­داي وي تۇيۋگە بولادى؟ – قىتايدىڭ حانچجوۋ قالا­سى­نىڭ تورىندە وتكەن G20 سامميتىندە الەمدەگى ەڭ الپاۋىت جانە قار­قىن­دى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەر باس­شىلارى باس قوستى. ياعني, جيىنعا قاتىسقانداردىڭ باسىم بولىگى مىقتى, باي جانە ءىرى مەملەكەتتەر. ولاردىڭ اندا-ساندا وسىلايشا, باس قوسىپ تۇرعانىنىڭ ءوزى الەمدىك ساياساتتا ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن ۇردىستەردىڭ ءبىرى. ال ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدى مۇشە بولماساق تا, ءوز قاتارلارىنا قوسىپ, جيىنعا قاتىستىرۋى, وندا كوتە­رىلگەن كەلەلى اڭگىمەلەرگە پرە­زي­دەنتىمىزدى ارالاستىرۋى, بۇل رەتتە قحر توراعاسى سي تسزين­پين­نىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆتى بۇل جيىنعا قاتىسۋعا ار­نايى شاقىرۋى – قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. مۇنى ءبىزدىڭ ساياسا­تى­مىزدىڭ دۇرىس باعىتپەن ءجۇرىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ, كوپ جاعدايدا حالىقارالىق ساياساتتا اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىمىزدىڭ اۋقىمدى ەكەندىگىن مويىنداعانىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ تە ەسەپتەۋگە بولادى. «ۇلكەن جيىرمالىققا» ەنەتىن ەلدەردىڭ باسشىلارى تەكتەن تەككە شاقىرمايدى. دۇنيە جۇزىندە 200-دەن استام ەل بار. ياعني, ءبىز سەكىلدى مەملەكەت كوپ. سونىڭ ىشىندەگى الپاۋىت 20 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا شاقىرۋدى, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ ايتقان سوزدەرىن تىڭداۋىن, ءوزارا سويلەسۋىن – ۇلكەن ساياساتقا اشىلعان ەسىك دەپ باعالاۋىمىز, قابىلداۋىمىز كەرەك. بۇل ورايدا, ەلباسىمىز وسى مۇمكىندىكتى دۇرىس پايدالانا ءبىلدى دەپ ويلايمىن. سامميت اياسىندا قاتىسۋشى ەلدەر پرەزيدەنتتەرىمەن سويلەسىپ, ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قاراي جول اشاتىن ماسەلەلەر تۋرالى وي تولعاپ, كوپتەگەن كەلىسىم جاسالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پرەزيدەنتىمىز ەلگە جاقسى تابىسپەن ورالدى. – G20 ءسامميتى بۇعان دەيىن الەم­نىڭ ءار قيىرىندا ۇيىمداستى­رىلىپ كەلدى. دەسەك تە, حانچجوۋدا وتكەن جيىن نەسىمەن ەرەكشەلەندى؟ – ءيا, G20 ءسامميتى بۇدان بۇرىن ءدۇ­نيەنىڭ ءار قيىرىندا ءوتىپ ءجۇردى. ال حانچجوۋداعى ءسامميتتىڭ بۇل رەتتە, ارينە, ءوز ارتىقشىلىعى بار. قانشا دەگەنمەن, قىتايدىڭ اتى – قىتاي عوي. بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسى قازىر شىرقاپ تۇر. قارقىنى جاعىنان دا بارلىق ەلدەن باسىم. G20 ءسامميتى مۇنى تاعى دا ايقىن كورسەتىپ بەردى. قىتاي ءسامميتتى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرا ءبىلدى دەۋگە بولادى. حانچجوۋ... مىنە, ءدال وسى قالا­دا كورشى ەلدىڭ قارقىندى دامى­عان­دىعىنا, اۋقىمدى جيىندى كەرەمەت دەڭگەيدە وتكىزە الاتىندىعىنا تاعى دا كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. ەشبىر مايدا, ۇساق-تۇيەك نارسەگە قاراماي, كوڭىل بولمەي, ەلدىڭ ءبارىنىڭ كوڭىلىن تابا الاتىنىن الەمگە كورسەتە ءبىلدى. بۇرىن «وسىنداي جينالىستار ءوتتى, بولدى», دەگەن سيپاتتا حابارلار شىعىپ جاتاتىن. بىراق, بۇل جولعى جيىن­نىڭ ورنى وزگەشە بولدى. سول سەبەپ­­تى دە, ول الەمگە ءدال وسىنداي دەڭ­­گەيدە كورسەتىلىپ, پاش ەتىلىپ, جيىن­­­نىڭ ىشكى جاقتارى, اسەر-ىقپا­لى, تابىس اكەلەر ناتيجەسى تارا­زى­دان, ساراپتاۋدان ءوتىپ, دۇنيە جۇزىنە تارالىپ جاتتى. ءسامميتتى وتكىزۋشى ەلدىڭ باس­شىسى جيىنعا كەلگەن وزگە ەلدەر باس­شىلارىنىڭ ارقايسىسىمەن جە­كە-جەكە تۋلاردىڭ قاسىندا سۋرەتكە ءتۇسىپ, ءمان بەرىپ, ءار ادامعا, ءار ەل پرەزي­دەنتىنە سىي-قۇرمەت كورسەتىپ جات­تى. بۇل دا جيىننىڭ جوعارى دەڭ­گەيدە ءوتۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ياعني, حانچجوۋدا ۇيىمداستىرىلعان سامميت وسىنداي سيپاتتاعى بۇرىنعى كەزدەسۋلەردىڭ بارلىعىنان شوقتىعى بيىك بولدى دەۋىمىزگە نەگىز بار. قىتاي ءوزىن دە جانە قازىرگى زاماندا قانداي بولۋ قاجەتتىگىن دە كورسەتە ءبىلدى. ارينە, جيىنعا قاتىسقان 20 مەملەكەتتىڭ ورتاسىندا شيەلەنىستى جاعدايلار جەتىپ ارتىلادى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا تەكەتىرەسكە بارماي, بارلىق ماسەلەنىڭ جاي-جاپسارىن نازاردا ۇستاپ, ەلدەردى ءبىر-بىرىنە جاقىنداتىپ, ۇنقاتىسۋ الاڭىندا ەمەن-جارقىن اڭگىمە وتكىزۋگە, جىلى ورتا قالىپتاستىرۋعا جاعداي تۋعىزدى. – القالى جيىن اياسىندا قا­زاقستان پرەزيدەنتى كوتەرگەن ماسە­لەلەر مەن ايتقان ۇسىنىستارى جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟ – ارينە, سامميت اياسىندا كوپ ماسەلە كوتەرىلدى. سولاردىڭ ءبىرى – اتوم قارۋىنا قاتىستى كوتەرىلگەن باستاما. ءيا, ءبىز اتوم قارۋىنسىز ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك, سول سەبەپتى ونى تۇبەگەيلى جويۋمىز قاجەت. سەبەبى, اتوم قارۋى ادام بالاسىنا, بۇكىل ادامزاتقا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ قوي. بۇگىندە ونى نەشە ءتۇرلى ساياساتپەن ۇستاپ وتىرعان مەملەكەتتەر بار. ولاردىڭ ىشىندە ەشتەڭەگە دە قاراماي, قولدانىپ جىبەرۋگە دايىن ەلدەر دە بار. مۇنداي جاعداي ورىن الۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان يادرولىق قارۋدى جويۋ, اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتقا جۇمساۋ, يا بولماسا, پايدالانۋ – ادامزات ءۇشىن وتە وزەكتى ماسەلە. ال ءبىزدىڭ مۇنى تالاپ ەتۋىمىزگە, كۇن تارتىبىنە قويۋىمىزعا قۇقىمىز بار. ويتكەنى, ءبىز الەمدەگى قۋاتى جاعىنان ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتقان ەلمىز. ءيا, ءبىز قيىندىعىنا قاراماي, ودان باس تارتتىق. مۇنىڭ ءوزى – ۇلكەن باتىرلىق, ۇلكەن شەشىم. دەمەك, مۇنى الەم دە جوعارى باعالاۋى كەرەك. سوندا عانا ولار يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, ءبىر كەلىسىمگە كەلۋى مۇمكىن. ايتپەسە, بۇل – بۇگىنگى تاڭداعى وتە كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ەشكىم ودان قاۋىپ جوق دەپ ايتا المايدى. قاۋىپ ءار ۋاقىتتا دا بار. بۇدان دۇنيە جۇزىندەگى ءار مەملەكەتكە قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن. سەبەبى, ادامزات بالاسى بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە ءالى جەتە العان جوق. الەمگە ءوزىنىڭ كۇشىن كورسەتكىسى كەلەتىن مەملەكەتتەر بار. بىراق, ءبىز سوعان قاراماستان, بۇل ماسەلەدە باتىل قادام جاسادىق. سول سەبەپتى, بۇل باعاسى ءالى دە تو­لىق بەرىلمەگەن باستاما. مۇنداي جاع­دايدا بۇكىل الەم وسى باستامانى قول­داپ, قۋاتتاۋى قاجەت. ال ءبىز بۇل قۇندى باستامانى ءارى قاراي جىل­جى­تىپ, باتىل تۇردە تالاپ قويۋدى جالعاستىرا بەرگەنىمىز ءجون. – حالىقارالىق قوعامداستىقتا G20-نىڭ بولاشاقتاعى ءرولى قان­داي بولۋى مۇمكىن, سامميت اياسىندا تالقىلانعان ماسەلەلەر قانشالىقتى ءوز ناتيجەسىن بەرەدى دەپ ويلايسىز؟  – بۇگىندە جەر-جەردە, بۇكىل الەمدە نەشە ءتۇرلى وداق كوپ. ولاردىڭ بارلىعى تابىستى تۇردە جۇمىس ىستەپ جاتىر دەۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ وتە ۇلكەن ناتيجە بەرە الۋى دا كۇردەلى ماسەلە. بىراق, قۇرىلعان بىرلەستىكتەر مەن وداقتاردان تابىس پەن ناتيجە بەرمەيدى دەپ باس تار­تۋعا دا بولمايدى. اسىرەسە, G20 سام­مي­تىنىڭ ورنى ايرىقشا. سەبەبى, وعان قاتىسۋشىلار الەمدەگى ەڭ قۋاتتى ءارى مىقتى ەلدەر. دۇنيە جۇزىندە بەي­بىت ءومىردىڭ بولۋى مەن بولماۋى دا وسى­لاردىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ولاردىڭ ءجيى-ءجيى كەزدەسىپ, باس قوسىپ تۇرعانى وتە دۇرىس. قازاقتا «كوز كورسە, ءجۇز ۇيالادى» دەگەن ماقال بار. كەيبىر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءبىر-ءبىرىن كورمەي كەتكەن دە كەزدەرى بولعان. ال وسىنداي جيىندار سەن ونى جاقتىراسىڭ با, جاقتىرمايسىڭ با, سىيلايسىڭ با, سىيلامايسىڭ با, بىراق, وقتىن-وقتىن كەزدەسىپ تۇرۋىڭا سەپ بولادى. مۇنداي كەلىسسوزدەر كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە بەيبىت ءومىر سۇرۋگە ىقپال ەتىپ, بەلگىلى ءبىر كەلىسىمگە جول اشادى دەپ ويلايمىن. دەمەك, مۇنداي القالى جيىنداردان ەش اجىراۋعا, الىستاپ كەتۋگە بولمايدى. ەندەشە, قۋاتتى مەملەكەتتەر ولارعا قاتىسۋلارى, ونى داعدىعا اينالدىرۋلارى, ياعني ۇنەمى كەزدەسىپ وتىرۋلارى كەرەك دەپ ويلايمىن. اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»