«قايىرىمدى قالادان» «ماڭگىلىك ەلگە» دەيىن

25 جىلدىڭ 25 ءساتى

پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى باعزى زامانداردا بابالارىمىز الداعىسىن بايىرقالاپ, كەلەر كۇننىڭ ەنشىسىن قاشاندا كوڭىلىنە تۇيە ءجۇرىپ تۇرمىس كەشكەن عوي. الىپ اۋماقتا اتقا قونىپ, جۇرتىنا جايلى قونىس ىزدەپ جورتقانىنىڭ ءوزى دە ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاعاندىق, كەلەشەكتىڭ تەرەڭىنە بويلاعاندىق ەمەس پە. ويلاماسا, اسان قايعى بابامىز جەلماياسىمەن جەلىپ ءجۇرىپ جەر ءجانناتى جەرۇيىقتى ىزدەپ, ءارلى-بەرلى سابىلار ما ەدى. قۇدايعا شۇكىر, سول «كۇندىز وتىرماعان, تۇندە ۇيىقتاماعان» بابالاردىڭ تىلەۋى شىعار, تىنىمسىز تىرلىگىنىڭ ارقاسى بولار, الاش جۇرتى بۇگىندە الەمنىڭ توعىزىنشى تەرريتورياسى سانالاتىن الىپ اۋماققا تامىرىن جايىپ, جەرۇيىققا بەرگىسىز جەردە ءورىسىن كەڭەيتىپ, ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىر. ول بۇگىن سولاي. ال ونىڭ ار جاعىندا, بۇل قازاق جۇرتىنىڭ كورمەگەنى جوق-تى. «جايىق ءۇشىن جانداسىپ, قيعاش ءۇشىن قىرىلعان» كەزى دە از بولمادى. بوداندىقتىڭ بۇعاۋى جانىنا قاتتى باتقان كەزدە عوي ماحامبەت سىندى اقيىق اقىننىڭ اقىرا وتىرىپ, كوكەيدەگى كۇيكىگە تولى ارمان-تىلەگىن ەرىكسىز اقتارعانى. «ەدىلدىڭ بويى ەن توعاي, ەل قوندىرسام دەپ ەدىم; جاعالاي جاتقان سول ەلگە, مال تولتىرسام دەپ ەدىم...», دەپ.  ماحامبەت سىندى ءور تۇلعالى بابالاردىڭ ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسىنىڭ جاقسىلىعىن اراعا عاسىرلار سالىپ ءۇرىم-بۇتاعى, ۇرپاعى كوردى. وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن عانا قازاق ەلى بوداندىق بۇعاۋىنان قۇتىلدى. وسى ۋاقىت ىشىندە كوشىن تۇزەپ, وركەنيەتتىڭ كەرۋەنىنە قوسىلىپ, تورتكۇل دۇنيەگە تانىل­دى. تانىلعانى سول, تاۋەلسىز ەل رەتىندە باس قالاسىن – استاناسىن تورگە وزدىردى. قازاق حال­قى­نىڭ ەجەلدەن ۇستانعان داستۇرىنە ءساي­كەس بابالاردىڭ وزىق ۇردىستەرىن جاڭعىرتا وتى­رىپ, زامانا مىنبەرىنە كوتەرىلدى. كوتەرىل­گەنى ەمەس پە, ەلباسى قازاقستان حالقى­نىڭ اتىنان ءسوز الىپ, بۇۇ ءتارىزدى بيىك مىنبەردەن باس­تاماشىلدىق تانىتىپ, ۇلتى­نىڭ ۇلاعاتتى قاسيەتىن جاھانعا ايگىلەپ ءجۇر. ءجا, ايتارىمىزدى, كوڭىلگە تۇيگەنىمىزدى, قازاق ەلىنىڭ شيرەك عاسىر شەڭبەرىندە الدىنا قويعان ارنالى ماقسات-مۇراتتارى, بولاشاققا باستايتىن ىزگى باستامالارى جونىندە رەت-رەتىمەن بايانداپ, وقىرمانعا جەتكىزىپ كورەلىك. «قازاقستان-2030» قيال ەمەس! ول كەزدە, 1997 جىلى قازاقستاننىڭ 2030 جىلعى دامۋ ستراتەگياسى جاريالانعان تۇستا حالىق بىتكەننىڭ كوڭىلى الاڭ ەدى. ەندى عانا تاۋەلسىزدىك الىپ, ءتاي-ءتاي باسقان مەملەكەت ءۇشىن 30 جىلدىڭ بەدەرىندەگى بەلەس تىم الىس, تىم ۇزاق سياقتى كورىنگەن. «ويعا العانى­مىز ورىندالار ما ەكەن؟» دەپ, سارىۋايىم­عا سالىنىپ, كوڭىلىنە كۇ­دىك ۇيالاتقاندار شوعى­رى دا كوبىرەك بو­لاتىن. سول ساتتە ونداي­لاردى جازعىرۋ قيىن-تۇعىن. ويتكەنى, بۇرىن­عى كەڭەستىك كەڭىس­تىكتەگى ەكونوميكالىق باي­لانىستار شورت ءۇزىلىپ, ءوندىرىس اتاۋلى تۇرالاپ, حا­لىق ءبىت­كەننىڭ بازار ارالاپ كەتكەن كەزى عوي. وتان­دىق ەكونوميكانىڭ بويىنا قان جۇگى­رىپ, الەۋ­مەتتىڭ الدەنۋىنە ءالى بىرنەشە جىل بار ەدى. سويتسە, ماسەلەنىڭ قۇندىلىعى جىلدار جوڭكىلىمەن ەمەس, العا قويعان ماقساتتاردىڭ ورىندالۋىمەن ولشە­نەدى ەكەن عوي. ەڭ باس­تىسى, ەلدىڭ الدىنا قويعان سترا­تەگيالىق جوبا­لاردى جۇزەگە اسىرۋعا دەگەن ەرىك-جىگە­رىندە, تۇعىرى بەكەم تاۋەكەلدە كورىنەدى. ءبىر­ كەز­دەگى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» مەن «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دا, تاۋكە حان­­نىڭ «جەتى جارعىسى» دا حالىق­تىڭ اس­قارا­­لى ارماندارىن اقيقاتقا اينالدىرۋ جو­لىن­­دا جۇمىلدىرىلعان ءوز كەزەڭىنىڭ سترا­­تەگياسى ەمەس پە ەدى. ول زاماندا دا اتال­­عان قاعيداتتارعا كۇدىكپەن قاراعاندار از بول­ماعان شىعار؟ ەندەشە, اتاۋى باسقا بول­عانىمەن, كەزىندەگى بابالاردىڭ ءجون-جوباسى مەن بۇگىنگى باعىت-باعدارىمىزدىڭ ماقساتى ءبىر ەكەندىگىنە ەندىگى جەردە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەسە كەرەك-ءتى. تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتىز­گىنىن ۇستاعان ەلباسىنىڭ الداعى كۇننىڭ اتقارىلار اۋقىمدى شارۋاسى تۋرالى ايبى­نى اسقاق بايانداماسىن بابالاردىڭ ءباتۋالى ءسوزىنىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ قابىلدايتىنىمىز دا سول. بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن كوز تاستاي وتى­رىپ, وسىدان 19 جىل بۇرىن قابىلدانعان قازاق­ستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ 2030 جىلعى سترا­تەگياسى باسىمدىق­تارى­نىڭ قاي كەزدە دە وزەكتى ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. 2030 جىلعا دەيىن دە, ودان كەيىن دە. ءتىپتى قاي ۋاقىتتا دا وزەكتى. ستراتەگياعا تەمىرقازىق بولعان جەتى باسىم­دىقتىڭ قاي-قايسىسى دا تاۋەلسىزدىككە ەن­دى عانا قول جەتكىزگەن مەملەكەتتىڭ تۇعىرىن بيىك­­تەتىپ, ىرگەتاسىن بەكىتىپ, نىعايتۋ جولىن­دا­عى قاداۋ-قاداۋ ماسەلە ەكەندىگى كوزگە ۇرىپ تۇر. ءبىرىنشى باسىمدىق – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قازاقستان تۇگىلى كەز كەلگەن ەلدىڭ ماڭگىلىك ماسەلەسى دەر ەدىك. وسى باسىمدىق اياسىن­دا «اۋماقتىق تۇتاستىعىن تولىق ساقتاي وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ» بىرىزدىلىك­پەن جال­عاسىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى اۋماعىمىزدا ات ويناتىپ, تۇتاستىققا سەلكەۋ تۇسىرگىسى كەلگەن وقىس وقي­عالار دا ورىن الدى. سەپاراتيستىك پيعىل­داعى ارەكەتتەر دە قىلاڭ بەرىپ, وقتىن-وقتىن قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ بەرىكتىگىن سى­ناپ كورگىسى كەلگەندەر دە كەزدەستى. قۇداي­عا شۇكىر, قاعاز جۇزىندە ءبىرجولا قاتتال­عان باعدارىمىزداعى باسىمدىق ءىس ءجۇزىن­دە شىڭدالىپ, شىمىر­لانىپ, تۇلەن تۇرتكەندەردى تاۋبەسىنە ءتۇسىرىپ, سابىرمەن جەڭە بىلدىك. ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامنىڭ توپتاسۋى. ەكىنشى باسىمدىق بۇل. ءارى قاراي ستراتەگياعا ساي تۇجىرىمدى جالعاستىرساق تومەندەگىشە تۇيىندەلەدى: «قازاقستانعا ءبۇ­گىن جانە الداعى ونداعان جىلدار ىشىندە ۇلت­تىق ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇلتتىق بىرتۇتاستىقتى ساقتاپ, نىعايتا بەرۋ». ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ مەملەكەتتىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, دامۋىندا ايرىقشا ءرول اتقاراتىنىن توڭىرەگىمىزدەگى ەلدەردىڭ تالايلى تاعدىرى ارقىلى تالاي مارتە كۋا بولدىق قوي. «تورتەۋ تۇگەل بولماي توبەدەگىنىڭ كەلەتىنىن» بابالارىمىز باياعىدا ايتىپ كەت­كەنىمەن, وسى تاقىلەتتەس امانات-تۇجىرىمدى باسقا­لار­دىڭ دا بابالارى ايتپادى دەيسىز بە. ايتتى, ارينە. ايتسە دە, ايتۋ بار دا, سول امانات-تىلەكتى جەرىنە جەت­كىزە جۇزەگە اسىرۋ بار عوي. وسى تۇرعىدان العاندا ەلباسىنىڭ ەلدىڭ ىشكى ىنتىماعى مەن حالىقتىڭ اۋىز بىرلىگى تۋرالى ءجيى اڭگىمە قوزعايتىنى دا بەكەر ەمەس. ايتىپ قانا قويماي, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇلتتىق بىرتۇتاستىقتى قالىپتاستىرۋ بارى­سىندا جان اياماي قىزمەت ەتىپ كەلەدى. شەتەل ينۆەستيتسيالارى مەن ىشكى جيناقتالىم­داردىڭ دەڭگەيى جوعارى اشىق نارىقتىق ەكونومي­كاعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسۋ. ەكونوميكالىق ورلەۋ­دىڭ ناقتىلى, تۇرلاۋلى جانە بارعان سايىن ارتا تۇسەتىن قارقىنىنا قول جەتكىزۋ. 2030 جىلعى ستراتەگياداعى ءۇشىنشى باسىمدىق بۇل. قازىرگى كەزدە الەمدەگى قارجىلىق داعدارىستىڭ وتاندىق ەكونوميكاعا دا ءوزىنىڭ زاردابىن تيگىزىپ وتىرعانى بەلگىلى. سوعان سايكەس ەكونوميكالىق ءوسىم تومەندەگەنىمەن, ىشكى مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ, كورپەگە قاراي كوسىلىپ, ءوز وندىرىسىمىزگە باسىمدىق بەرىپ وتىرعان جايىمىز بار. بۇرىن-سوڭدى مۇناي مەن گازدىڭ ارقاسىندا قازىنا قورجىنى جوق-جىتىگىمىزدى جاماپ جاتسا, ەندىگى جەردە شيكىزاتتان گورى دايىن ءونىم وندىرۋگە بەت بۇردىق. زادىندا, ادام بالاسى جاقسى تۇرمىسقا تەز بەيىمدەلەتىندەي مە قالاي؟ ايتپەسە, كەڭەس­تىك كەزەڭدە مەدي­تسينالىق كومەك كورسەتۋ, ءبىلىم بەرۋ تەگىن دەگەنى­ڭىزبەن, ونىڭ دا ءوز پروبلەماسى جەتىپ-ارتىلاتىن ەدى عوي. تەك اشىق ايتىلماي, «جابۋلى قازان جابۋ­لى كۇيىندە» قالعان سوڭ, ءبارى كەرەمەت سياق­­تى كورىنەتىن. سوڭعى ونشاقتى جىلدىڭ بەدەرىندە قازاقستان مەديتسينا سالاسىندا ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزدى. شەتەلدەن اكە­لىنگەن مەديتسينالىق جاراقتاردى ۇرشىق­شا يىرەتىن كاسىبي ماماندار شوعى­رى قالىپتاستى. مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىر­مىز؟ جوعارىدا ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان قا­زاق­س­تان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ 2030 جىلعى سترا­­تە­گياسىنىڭ ءتورتىنشى باسىمدىعى قا­زاق­ستان ازاماتتارىنىڭ دەنساۋ­لى­عى,­ ءبىلىمى مەن ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. ءبىلىم سالاسىنىڭ جەتىستىگى ءوز الدىنا. «بولاشاق» ارقىلى قاناتتانعان جاس­تار بۇگىندە ءار سالادا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. دەنساۋلىعى مىقتى, ءبىلىمى تەرەڭ قازاق­ستاندىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا جاقسى بولۋى ءتيىس. ولاي بولسا, اتالعان باسىمدىقتا دا ەلدىڭ وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسادى دەگەن سەنىمدەمىز. ستراتەگيانىڭ بەسىنشى باسىمدىعى ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنا قاتىستى, وتاندىق ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا بايلانىستى. وسى ءتوڭى­رەكتە ءبىر ماسەلەنى عانا ايتىپ وتسەك جەتكىلىكتى ءتارىزدى. مۇناي مەن گاز ەكسپورت­تاۋدان تۇسكەن قارجى ۇلت­تىق قورعا جيناق­تالىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاق­سارتۋ­عا ءوز سەپتىگىن تيگىزدى. اسىرەسە, قارجىلىق داع­دا­رىس كەزىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن قۇلدى­را­تىپ الماس ءۇشىن ۇكىمەت ۇلتتىق قوردىڭ كومەگىنە جۇگىندى. سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدە ينفراقۇرىلىمعا باسا نازار اۋدارىلىپ, «نۇرلى جولدىڭ» ارقاسىندا ونداعان جىلدار بويى جوندەۋ كورمەگەن جولدار جاڭاشا قالىپقا ەنىپ, كولىك جانە بايلانىس سالاسى زاماناۋي تۇرعىدا جاندانا ءتۇستى. «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» جولى ازيا مەن ەۋروپانى جىبەك جولى ارقىلى جالعايتىن كۇرەتامىرعا اي­نالدى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى 2030 جىل­عا ارنالعان ستراتەگيانىڭ التىنشى باسىم­دىعى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. مەم­لەكەت­تىلىكتىڭ وزىق ونەگەسى ناعىز مەملەكەتشىلدەر كورپۋسى­نىڭ قالىپ­تاسۋىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى تۇرعى­دان العاندا, ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا ارنالعان سترا­تە­گياسىنىڭ جەتىنشى باسىمدىعىنىڭ كاسىبي مەملەكەت قالىپتاستىرۋعا باعىت­تال­عانى دا بەكەر ەمەس. ويتكەنى, ەلدىڭ وركەن­دەۋى, الدىنا قويعان اسقارالى مىندەتتەر مەن ۇلتتىق جوبالار ناعىز مەملەكەتشىل جانداردىڭ جانكەشتىلىگىمەن ىسكە اسادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق­ستاننىڭ 2030 جىلعى ستراتەگياسىنا قاتىستى جولداۋدىڭ سوڭىندا: «قازاقتىڭ حالىق ماقالى «شاپشاڭ جۇرگەنگە شاڭ جۇقپاس» دەيدى. سوندىقتان دا بىزگە – ۋاقىت تورەشى. مۇراتىنا جۇرگەن جەتەدى» دەپ تۇيىندەگەن ەدى. ستراتەگيا جاريالانعاننان بەرگى 19 جىلدىڭ بەدەرىندە ەل ومىرىندە تالاي-تالاي وڭ وزگەرىستەردىڭ بولۋى, جەتىستىكتەر جىلناماسى قازاقستاننىڭ جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىنىڭ كۋاسى دەر ەدىك. «2030» بەن «2050» ستراتەگيالارىنىڭ اراسىندا... الاش قايراتكەرى احمەت بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ ەلدىك ماسەلەسى توڭىرەگىندەگى اڭگىمە اۋانىن تومەندەگىشە قايىرعانى بار ەدى: «باسقادان كەم بولماس ءۇشىن ءبىز ءبىلىمدى, باي ءھام كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك, باي بولۋعا كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك». «وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك» دەمەكشى, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى شيرەك عاسىر شەڭبەرىندە ەلباسى قازاقستاننىڭ «ءبىلىمدى, باي ءھام كۇشتى بولۋ» جولىندا ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ونى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋدان ايقىن كورۋگە بولادى. سوڭعى 19 جىلدىڭ شاماسىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ مولشەرى جيىرما دەگەن ساندى دوڭگەلەكتەپتى. مەملەكەتتىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداپ, ونىڭ زامانا تالابىنا ساي ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋدە ءاربىر جولداۋدىڭ ورنى بولەك. «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنا قاتىستى تۇڭعىش جولداۋ تۋرالى جوعارىدا جان-جاقتى باياندادىق. ال كەلەسى جولداۋلاردا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ولاردىڭ تاقىرىپتارىنان-اق ايقىن اڭعارىلادى. «قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ, جاڭا جۇزجىلدىقتاعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورما», «جاڭا جۇزجىلدىقتاعى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك», «ەرىكتى, ءتيىمدى جانە قاۋىپسىز قوعام» – اتتارى ايتىپ تۇرعانداي, قوعامنىڭ ءورىسىن كەڭەي­تىپ, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىت­تالادى. ال ءۇش جىل قاتارىنان ەلباسى جولداۋى ەلدەگى جاعداي تۋرالى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى نەگىزگى باعىت­تارعا ارنالعان ەكەن. بۇل جولداۋلار 2001, 2002, 2003 جىلداردىڭ ەنشىسىنە تيەدى. جولداۋلاردىڭ كەلەسى ءبىر شوعىرى ەكونوميكالىق احۋالمەن استاسىپ جاتىر. ياعني تاقىرىپتارى «باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى حالىق ءۇشىن», «قازاقستان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي جەدەل جاڭارۋ جولىندا» نەمەسە «قازاقستان ءوز دامۋىن­داعى جاڭا سەرپىلىس جاساۋ قارساڭىندا» اتتى بولىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى ەڭ الدىمەن, ەكونوميكاعا باسىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىن ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. سول سەبەپتى دە ەلگە «كەرەكتەردىڭ» ىشىندە ەكونوميكانىڭ اتى وزىپ تۇر. جولداۋدىڭ باسىم بولىگى ەكونوميكاعا باعىتتالاتىنى دا سول. «قازاقستاننىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ماقساتى», «داعدارىستان جاڭارۋ مەن دامۋعا», «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى», «الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى» بولىپ جالعاسا بەرەدى. «جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان», «قازاقستان جولى – 2050»: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق», «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋلار دا قازاقستان حالقىنىڭ «ءبىلىمدى, باي ءھام كۇشتى بولۋى» ءۇشىن نەگىزگى باعىت-باعدارعا اينالدى. بۇل جولداۋدىڭ ءجونى بولەك... راس, ورنى بولەك. ويتكەنى, قازاقستان قۇلاشىن كەڭگە جايىپ, الداعى قىرىق جىلدىڭ جوسپارىنا قانات قاعىپ, ارمان-مۇراتىن وسى كەزەڭگە تاعى ءبىر شەگەندەپ قويدى. ولاي بولسا, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى «قالىپتاسقان مەملە­كەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىنا» اينالا­تى­نى انىق. بۇل تۋرالى 2012 جىلعى 14 جەل­توق­سانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­­دەنتى –ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق­ستان حالقىنا جولداۋىندا «جاھاندىق داع­دارىستىڭ جالعاسۋىنىڭ اسەرىنەن الەم­دە بولىپ جاتقان وزگەرىستەر ءبىزدى ۇرەي­لەن­دىر­مەيدى. ءبىز ولارعا دايىنبىز. ءبىزدىڭ ەن­دىگى مىندەتىمىز – ەگەمەندىك جىلدارى قول جەت­كىز­گەننىڭ بارلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءححى عا­سىردا ورنىقتى دامۋدى جالعاستىرۋ. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – 2050 جىلعا قاراي مىقتى مەملەكەتتىڭ, دامىعان ەكونو­مي­كانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ. مىقتى مەملەكەت ەكونوميكالىق جەدەل ءوسۋ جاع­دايىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اسا ماڭىز­دى بولماق. مىقتى مەملەكەت كۇنكورىس ساياساتى­مەن ەمەس, جوسپارلاۋ ساياساتىمەن, ۇزاق مەرزىمدى دامۋ­مەن جانە ەكونوميكالىق وسۋمەن اينا­لىسادى» دەگەن بولاتىن. ۇلتتىق ستراتە­گيا­نىڭ تەمىرقازىق-تۇعىرىن سوڭعى سويلەم تۇبەگەيلى بەكىتىپ, قادىرىمىزدى ارتتىرىپ, بەدەلى­مىزدى بيىكتەتەتىن ەل بولاشاعىنىڭ باعىت-باعدارىن ءبىرجولا ايقىنداپ بەردى. مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىنىڭ باستاۋى «قالىپتاسقان قازاقستاننىڭ» قىس­قا مەرزىمدەگى ءجۇرىپ وتكەن جولى تۋرا­لى ءسوز بولىپ, «كوزقاراسىمىزداعى ما­ڭىز­­دى سەرپىلىس» – ەلدىڭ 2030 جىلعا ارنال­عان ستراتەگياسى توڭىرەگىندە, ونداعى ماق­ساتتاردىڭ ورىندالعانى حاقىندا جان-جاقتى ايتىلدى. جولداۋدا ايتىلعان قۋاتتى دا تابىستى مەملەكەت, دەموكراتيالاندىرۋ مەن ىرىق­تاندىرۋدىڭ ورنىقتى پروتسەسى, ەتنيكا­لىق جانە ءدىني توپتاردىڭ كەلىسىم مەن تاتۋ­لىعى, قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن كۇشتى الەۋمەتتىك ساياسات, الەمدىك قاۋىمداستىق تانىعان ەل, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن ىلگەرىلەتۋدەگى قازاقستاننىڭ باستى ءرولى سياقتى قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەردىڭ قاي-قايسىسى دا قازاق ەلى­نىڭ بىرىزدىلىكپەن جۇزەگە اسىرىپ كەلە جات­قان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى دەپ باعام­داۋعا بولادى. وسىلاردىڭ ءاربىرى مەم­لە­كەت­تى­لىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, الەمدىك ارەنا­داعى بەدە­لىن ورنىقتىرۋعا وزىندىك ۇلەس قوساتىنىن, قارا­پايىم تىلمەن ايتقاندا, «قاسىقتاپ جيناعان ابىروي» ەكەنى ءمالىم. ونى ەلباسىنىڭ ءوزى دە وسى جولداۋدا اشىق ايتقان-دى: «بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ارقايسى­مىز «2030» ستراتەگياسى ىسكە استى, زاماناۋي قازاق­ستان ورنىقتى» دەپ ايتا الامىز. بۇل ءبىز­دىڭ بىرلىگىمىزدىڭ, تابان­دى دا قاجىرلى ەڭ­بە­گىمىزدىڭ ناتيجەسى, ۇمتى­لىس­تارىمىز بەن ءۇمىت­تەرىمىزدىڭ جاندى كورىنىسى». وسىلايشا, مەملەكەت باسشىسى 2030 جىل­عا ارنالعان ستراتەگياعا قورىتىندى جا­ساي كەلىپ, الدىمىزدا جاڭا مىندەتتەر تۇرعاندىعىن ايتا وتىرىپ, «ءبىز مەملە­كەتىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭگە باع­دار­لانعان ودان ءارى دامۋ ۆەكتورىن كۇشەي­تۋگە ءتيىسپىز», دەدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باس­تى باعىت-باعدارى ءححى عاسىردىڭ ون جاھان­دىق سىن قاتەرى توڭىرەگىندە ءوربىدى. قازىر­گىدەي الماعايىپ زاماندا قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الماسا, ونىڭ قاي-قايسىسى دا ءبۇيىر­دەن تيگەن بۇيىدەي وسال ەمەستىگى بەلگىلى. دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىك دەيسىز بە, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مە, سۋ تاپشىلىعى ما, الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق پا, تابيعي رەسۋرس­تاردىڭ سارقىلۋى دەيسىز بە, وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ دە قاتەرى كۇشتى. جاھاندانۋ زاما­نىن­دا وقشاۋلانا ءومىر ءسۇرۋ استە مۇمكىن ەمەس, ەندەشە, ەتەك-جەڭىڭدى جيناپ, سىرتقى ىقپال­داستىققا, قاۋىپ-قاتەرلەرگە قولداناتىن مەملەكەتتىڭ امال-ايلاسى دا بولۋى ءتيىس. 2050 جىلعا باعىتتالعان ستراتەگيادا وزەكتى پروبلەمالاردىڭ كوتەرىلۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىنداي ويلارىمەن ورىلەدى. «ءبىز قايدا بارا جاتىرمىز؟» دەگەن ساۋال قاراپايىم قازاقستاندىقتاردى دا مازا­لايتىنى تۇسىنىكتى. كوپشىلىكتى مازالايتىن وسى ساۋالعا ءبىز اڭگىمە وزەگى ەتىپ وتىرعان جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تومەندەگىشە جاۋاپ بەرەدى. «قازاقستان 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ ەڭ دا­مىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىندا بولۋى ءتيىس. دامۋشى ەلدەر اراسىندا وسى كلۋب­تاعى ورىنعا باسەكەلەستىك قاتال بول­ماق. كۇن استىن­­داعى ورىن تەك ەڭ مىق­تىلارعا ارنال­عانىن ناقتى سەزىنە وتىرىپ, ۇلتىمىز جاھان­دىق ەكونوميكالىق تايتالاسقا دايىن بولۋعا ءتيىس». زامانىندا اسان قايعى بابامىزدىڭ جەرۇيىقتى ىزدەپ سابىلعانى دا, وسىدان ون عاسىردان اسا ۋاقىت بۇرىن ءال-فارابي بابا­مىز­دىڭ «قايىرىمدى قالانىڭ باسشى­سى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن تۇرعى­دا فيلوسوفيالىق تراكتات جازۋى دا, بەرتىن­دە ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش قايرات­كەر­لەرىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋداعى تالپى­نىسى دا بابالاردان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جال­عاسىپ كەلە جاتقان ەلدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ بىرىزدىلىگىن اڭعارتاتىنداي. ەندىگى جەردە تاۋەلسىزدىك الىپ, ءوز بيلىگىمىز ءوز قولىمىزعا تيگەن تۇستا الەمدەگى 30 وزىق ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋگە دەگەن ۇمتىلىس سول بايىرعى بابا­لار­دىڭ ارمان-اڭسارىنىڭ ءىس جۇزىندەگى كورىنى­سى بولماقشى. بۇل جونىندە مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ ءوزى دە: «ەلدىك مۇرات جولىنداعى ۇلى ەر­لىك ارقاشان اتا­لارىمىزدىڭ بويىنان تابىلعان. بابالارىمىز ءتىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولسا, ءبىز ءار­دايىم ءىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولۋىمىز كەرەك» دەگەن-ءدى. بابالارىمىزدىڭ ءتىرى قالۋى ءۇشىن جان­ت­ال­اسى, ءسوز جوق, ۇرپاعىنىڭ ءىرى بولۋىنا ءۇل­كەن ءمىن­دەت پەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى تاعى ءسوزسىز. «بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان. ءبىز بولاشاققا كوز تىگىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدى «ماڭگىلىك ەل» ەتۋدى مۇرات قىلدىق. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى وسىناۋ ماڭگىلىك جولداعى بۋىندار بىرلىگىنىڭ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ كورىنىسى. تاۋەلسىز ەلدى ءوز قولىمەن قۇرعان بۋىننان باستالعان ۇلى ىستەردى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ لايىقتى جالعاستىراتىنىنا كامىل سەنەمىن. بابالاردىڭ ەرلىگى, بۇگىنگى بۋىننىڭ ەرەن ىستەرى جانە جاس ۇرپاقتىڭ جاسامپاز­دىعى اراسىندا ساباقتاستىق بولسا عانا, ءبىز «ماڭگىلىك ەل» بولامىز». ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنا ارنالعان جولداۋدىڭ سوڭىن وسىلايشا تۇيىندەدى. قادىر اقىن ايتپاقشى, « ۇلى ماقسات قويماساق الدىمىزعا, بولا المايمىز ەش­قاشان ۇلى حالىق». ولاي بولسا, «ماڭگىلىك ەل» – ءبىزدىڭ ۇلى ماقساتىمىز. قازاقتىڭ «ماڭگىلىك ەل» ارقىلى ۇلى حالىق اتانۋىنا ابدەن قۇقى بار. بابالاردىڭ ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسى ۇرپاعىن وسىعان ۇندەيدى ەمەس پە! جيىرماسىنشىنىڭ دا ورنى ەرەك... قيىن كەزەڭدە تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى ىزدەۋ, داعدارىستىڭ حالىققا تۇسەتىن سالماعىن ازايتۋ مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى ەمەس پە. قاراپ وتىرساڭىز, قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدە ەڭسەسىن تىكتەپ ۇلگەرمەي جاتىپ, قارجىلىق داعدارىستىڭ بىرنەشە تولقىنى سوققانى ءمالىم. سوڭعى بىرەر جىلدا دا كومىرسۋتەگىنە باعا تومەندەپ, قازىناعا تۇسەتىن قارجى كولەمى ازايدى. الايدا, كۇللى دۇنيەدە داعدارىس بولىپ جاتىر ەكەن دەپ, سارىۋايىمعا سالىنار بولساق, ودان ەكونوميكامىز ورگە باسسا, قانە. ەلباسىنىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي حال­قىنا جىگەر بەرەتىن جولداۋ ارناۋى وسى­نىڭ نىشانى ىسپەتتى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىلتىرعى 30 قاراشاداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» دەپ اتالادى. «ءبىز ءبارىمىز كوپتەگەن سىناقتارعا توتەپ بەردىك, شىنىقتىق جانە نىعايدىق. ءبىز ءوزىمىزدىڭ بۇكىل تاريحىمىزدا كوز كورمەگەن تابىستى ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىنا قول جەتكىزدىك. ءبىزدىڭ حالقىمىز بۇعان دەيىن ەشقاشان بۇگىنگىدەي جاقسى ءومىر سۇرگەن ەمەس. ءبىز كوپ نارسەلەرگە قول جەتكىزدىك» دەگەن بولاتىن ەلباسى اتالعان جولداۋىندا. قاي زاماندا دا كۇيرەكتىككە سالىنعاننىڭ كۇيمەسى ىلگەرى جۇرمەي, جانىن جالداپ, جىگەر قوس­قاننىڭ ءجۇرىسى جەدەلدىككە ۇلاسادى ەمەس پە. قاي ۋاقىتتا دا ەڭبەكشىل حالىق ءوز نەسىبە­سىنەن قۇرالاقان قالمايتىنى باعزىدان ءمالىم. «قازىر «مەن ءالسىزبىن» دەپ ەشنارسەدەن تايۋعا جارامايدى. ءالسىزدىڭ ءالدى بولۋى, ءالدىنىڭ ءالسىز بولۋى وسى زاماندا قيىن ەمەس. جىگەر كەرەك, قايرات كەرەك. كۇرەستىڭ اتى – كۇرەس. جىلاماعان بالاعا ەمشەك بەرمەيدى» دەگەن بولاتىن وسىدان 90 جىل بۇرىن الاش قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى. جاھاندىق جاعدايدا جانكەشتىلىكتىڭ, ەسەلەنگەن جىگەر مەن قاجىر-قايراتتىڭ قاجەت ەكەندىگى ءسوزسىز». ەلدىڭ ەڭسەسى جىعىلىپ, ۋاقىت سىنىنان مۇقالماي ءوتۋ ءۇشىن مەملەكەت الدىنداعى احۋالدى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, كۇنىنە قىرىق اۋناقشىپ وتىرعان الەمدىك ساياسات­قا وراي ءوز بايلامىن جاساۋى ءتيىس. ەل پرەزيدەنتى وسى­عان وراي, قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ءوز تۇجىرىمىن دا جەتكىزدى: «جاڭا جاھاندىق ءومىر شىندىعىنىڭ سىن-قاتەرلەرىنە ءبىز ءوزىمىز­دىڭ ناقتى مۇمكىن­دىكتەرىمىز نەگىزىندەگى ءبىر­تۇ­تاس ءىس-قيمىل ستراتەگياسىن قارسى قويۋىمىز كەرەك». مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتكەن جىلعى 30 قاراشاداعى قازاقستان حالقىنا جول­داۋى­نىڭ باستى ەرەكشەلىگى, داعدارىستان شىعۋدىڭ باستى تەتىگى بولىپ تابىلاتىن ەكونوميكاعا ايرىقشا ءمان بەرىلدى. ەلباسى ايتپاقشى, «جاھاندىق داعدارىس – ول تەك قاۋىپ قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جاڭا مۇمكىندىكتەر». قازاق ەلى جاڭا مۇمكىندىكتەر اياسىندا الداعى ۋاقىتتا داعدارىسقا قارسى الەۋەتىن جۇمىلدىرىپ باعادى. ەڭ باستىسى, ەندىگى جەردە شيكىزات رەسۋرستارىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلاتىن ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. داعدارىسقا قارسى جانە قۇرىلىمدىق جاڭارۋلاردىڭ بەس باعىتى بويىنشا جوسپار­لاردى جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىندى. قازىرگىدەي قارجى ساياساتى قالت-قۇلت ەتىپ, قۇبىلىپ تۇرعان ساتتە «قارجى جۇيەسىن جىلدام تۇراق­تان­دىرۋ, ونى جاھاندىق ناقتى احۋالعا ءساي­كەس­تەن­دىرۋ» ماڭىزدى مىندەتتىڭ بىرىنە اينالدى. ەنشىسى بولىنبەگەن ەن قازاقتىڭ قازانى – بيۋدجەت ساياساتىن وڭتايلاندىرۋ دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. قازىنا قورجىنىن مولايتۋدىڭ الۋان ءتۇرلى امالدارىنا جۇگىنىپ, كىرىس پەن شىعىستىڭ بۇكىل جۇيەسى قايتا قارالىپ, كىرىس بازاسىن ۇلعايتۋعا باسا نازار اۋدارىلادى. سونداي-اق, 2017 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ كىرىستەر مەن شىعىستاردى جاپپاي دەكلاراتسيالاۋ كۇشىنە ەنەتىن بولادى. ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋدە ىشكى رەسۋرستاردى مەيلىنشە ىسكە قوسۋ قاجەت, باسقالاي ايتقاندا, جەكەشەلەندىرۋ مەن ەكو­نو­ميكالىق باسەكەلەستىكتى ىنتالان­دى­رۋ ءوز كەزەگىندە ەكونوميكانىڭ الدەنۋىنە جول اشادى. الەۋمەتتىك ساياساتقا دا باسا نازار اۋدارىپ, 2016 جىل­دىڭ 1 قاڭ­تارىنان باستاپ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى ورتا­شا العاندا – 28 پايىزعا دەيىن, ءبىلىم بەرۋ سالا­سى قىز­مەتكەرلەرىنىكى – 29 پايىز­عا دەيىن, الەۋ­مەت­تىك قورعاۋداعى قىز­مەت­كەر­لەردىكى 40 پا­يىز­عا ارتتى. سونداي-اق, «ب» كورپۋسىنداعى مەم­لە­كەت­تىك قىز­مەت­شىلەردىڭ ەڭبەكاقىسى 30 پايىزعا ءوستى. تاعى ءبىر اتاپ وتەتىنى, مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ بىلتىرعى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىنا سايكەس, 2017 جىلدان باستاپ جاڭا جوبا – بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىبي-تەح­ني­كالىق ءبىلىم» باعدارلاماسى جاريالانىپ, ۇكىمەت وسى باعدارلامانى ازىرلەپ جاتىر. جاھاندىق داعدارىسقا قاراماستان مەملەكەت الەۋمەتتىك احۋالدى باقىلاۋىندا ۇستاپ كەلەدى. بۇل تۋرالى ءوز ويىن قازاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جولداۋ­داعى ءتۇيىندى سوزىندە جەتكىزدى. «داع­دارىستىڭ ءبارى وتكىنشى, وتەدى دە كەتەدى. ەل تاۋەلسىزدىگى, ۇلت مۇراتى, ۇرپاق بولاشاعى سياقتى ۇلى قۇندىلىقتار عانا ماڭگى. مەن ايتىپ وتكەننىڭ بارلىعى جەڭۋگە بولاتىن, ءبىز جەڭە الاتىن بوگەتتەر. ءبىز كولدەنەڭ شىققان كەدەرگىلەرگە كىدىرمەي, دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتىنا قادام باسامىز. رۋحى بيىك, ەڭبەگى ەرەن, بىرلىگى مىعىم ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن ءبىز­دە ءبارى بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن جەل­بىرەتىپ, تۇعىرىن نىعايتقان ءبىزدىڭ تاريح الدىندا ءجۇزىمىز جارقىن! ءبىزدىڭ تىرەگىمىز – تاۋەلسىزدىك, تىلەگىمىز – تۇراقتىلىق, بىلەگىمىز – بىرلىك!» ەندەشە, ءبىز دە ءوز تاراپىمىزدان بولاشاقتا قازاق ەلىنىڭ تىرەگى مىقتى, تىلەۋى تۇراقتى, بىلەگى كۇشتى بولسىن دەگىمىز كەلەدى. عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»