(«ەق», «قايسىبىرىن ايتاسىڭ...». 2016 جىلعى 2 تامىز)
«قايسىبىرىن ايتاسىڭ...» اتتى كامەل جۇنىستەگىنىڭ «ەگەمەنگە» 2016 جىلعى 2 تامىز كۇنى شىققان ماقالاسى اۋدان اكىمدىگىندە قارالىپ تالقىلاندى. ماقالادا قويىلىپ وتىرعان ماسەلەلەر نەگىزىنەن دۇرىس دەپ تابىلىپ ءتيىستى بولىمدەر مەن قىزمەتتەرگە ونىمەن شۇعىلدانۋ جونىندە تاپسىرمالار بەرىلدى.
كوتەرىلگەن پروبلەمالاردىڭ كوپشىلىگى ءبىراز جىلدان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقاندىعىن ايتا كەلىپ, وسى جۇمىستاردىڭ قازىرگى بارىسى تۋرالى حاباردار ەتپەكپىز.
اۋىز سۋ ماسەلەسى بويىنشا
اۋدان ورتالىعى اقسۋ-ايۋلىدا بۇدان 10 جىل بۇرىن جاڭا سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, اۋىلدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ءبىرجولا شەشىلگەن بولاتىن. سودان بەرى تۇرعىنداردىڭ 80 پايىزى ۇيلەرىنە سۋ كىرگىزىپ الىپ, يگىلىگىن كورىپ وتىر. سانيتارلىق-ەپيدەميالىق ستانسانىڭ لابوراتورياسى تاراپىنان اي سايىن جۇرگىزىلەتىن ساراپتامالار اۋىز سۋدىڭ ساپاسى جارامدى ەكەنىن انىقتادى. بۇرعىلانعان 4 ۇڭعىمانىڭ ەكەۋىنەن بەرىلەتىن سۋ حالىققا جەتكىلىكتى. ەكەۋى رەزەرۆتە تۇر, اركەز قولدانىسقا دايىن.
وسىعان قاراماستان, سۋدىڭ تۇششىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اۋىلدىڭ باتىس جاعىندا بۇرىن انىقتالعان تۇششى سۋ كوزدەرىن پايدالانۋ جوباسى كۇن ءتارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. الايدا ءازىرگە بەلگىلى قور كولەمى از, سۋدىڭ دەبيتى سورعى (ناسوس) قويۋعا كەلمەيدى. 2015 جىلى 1,5 شاقىرىم جەردەن قوسىمشا تاعى 3 بارلاۋ ۇڭعىماسى بۇرعىلاندى. ولار 1 جىلعا مونيتورينگتىك باقىلاۋعا قويىلعان. قورىتىندىسى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اياعىندا بەلگىلى بولادى. ءناتيجەسى وڭ بولعان جاعدايدا بۇل ۇڭعىمالاردان رەزەرۆۋارعا قوسىمشا تۇششى سۋ بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى.
ك.جۇنىستەگىنىڭ «سەس دەگەن مەكەمە بولۋشى ەدى, سول قايدا؟» دەگەن سۇراعىنا جاۋاپ بەرە كەتەيىك. وبلىستىق بيۋدجەتتەن ۇستالاتىن بۇل مەكەمە قايتا قۇرىلىپ, وتكەن جىلدان بەرى اۋدان بويىنشا تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ باسقارماسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن. سۋدىڭ, تاماقتىڭ ساپاسىنا ساراپتاما جۇرگىزەتىن لابوراتوريالار دا سوندا, تەك تاپسىرىس, سۇرانىس بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان سۋدىڭ تازالىعىنا جاۋاپ بەرەتىن ورگان ءونىمدى ءوندىرەتىن كاسىپورىنداردىڭ وزدەرى.
ەكى اۋدان قوسىلعاندا اقادىر كەنتىندە سەس-ءتىڭ اسا ءىرى لابوراتوريالارى, قۇرىلعىلارى بولدى. ونى شەت اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا كوشىرەتىن ورىن بولماعاندىقتان, ماسەلە ۇنەمى شەشىلمەي كەلەدى. عيمارات سالاتىن ورىن بەلگىلەنىپ, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ءازىر بولعانىمەن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاجەتتى قاراجاتتى بەرە الماي وتىر.
ماڭايىنداعى ەلدى مەكەندەردى قوسقاندا اقسۋ-ايۋلى وكرۋگىندە 5 مىڭنان استام حالىق تۇرادى. ونداعى بار 3 تويحانا شاعىن, قازىرگى تالعامعا تولىق سايكەسپەيتىن. 2015 جىلى ىسكە قوسىلعان ەڭسەلى دە كەڭ «تىلەك» تويحاناسى حالىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ, ءبىرنەشە ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر.
بۇرىن ول جەردە ەسكى بازار بوس تۇردى. كاسىپكەر ازاماتتار سول ورىندى الىپ, پايداعا جاراتتى. تەك ماڭايىن اباتتاندىرۋ قاجەت.
سول جەردەن 50-60 مەتر جەردە بوس جاتقان الاڭعا وتكەن جىلى سكۆەر سالىندى, كەلەشەكتە ورتاسىنا دەربىسالى باتىردىڭ ەسكەرتكىشىن قويۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ك.جۇنىستەگىنىڭ تاعى دا ءبىر قوزعاعان ماسەلەسى – اۋدان ورتالىعىنداعى قاتار جاتقان شورتانباي جىراۋ مەن دەربىسالى باتىر كوشەلەرىنىڭ اراسىن قوساتىن كوشە سالۋ. بۇگىندە بۇل باس كوشەلەر ەكى كولدەنەڭ كوشەلەرمەن جالعاسقان. وسە تۇسكەن اۆتوكولىك اعىنىن ازايتۋ ماقساتىندا وسى كوشەلەردىڭ باس جاعىنان اينالما جول جاسالۋدا. جول كەلەسى جىلى اسفالتتالماق. ال اۋىل ىشىنەن تىكەلەي جول سالۋ مول قارجىنى, ينجەنەرلىك جوبانى تالاپ ەتەدى. باستى ەكى كوشەنىڭ اراسىن ورتاسىنان سۋ اعاتىن جالپاق وزەك, ساي ءبولىپ تۇر. سايدىڭ ەكى جيەگىنە ۇيلەر سالىنىپ كەتكەن.
ينتەرناتتىڭ جاعدايى تۋرالى
اۋدان ورتالىعىنداعى ەكى مەكتەپتە ينتەرناتتا جاتىپ وقيتىن 30-40 بالا بار, الايدا ينتەرنات ءۇيىنىڭ اۋىلدىڭ ءبىر شەتىندە, الىس بولۋى ۇلكەن ىڭعايسىزدىق تۋعىزۋدا. ماسەلە جىل سايىن قويىلعانىمەن, بارلىعى قارجىعا تىرەلەدى.
بۇگىندە قاتار تۇرعان ەكى ورتا مەكتەپتىڭ جانىنان جاڭا ينتەرنات سالۋ ءۇشىن قاجەتتى جەر تەلىمى بەلگىلەندى. اتالعان جەر ۋچاسكەسىن راسىمدەۋگە جانە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار جاساتۋعا بيۋدجەتتەن قارجى بولىنبەكشى. 2017 جىلى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلسە, ينتەرنات قۇرىلىسى باستالاتىن بولادى.
ماقالا جاريالانعان ارالىقتا ونىڭ اۆتورى كوتەرگەن ەكى پروبلەمانىڭ شەشىمىن تاپقانىن حابارلايمىز.
ءبىرىنشىسى – 1932 جىلى اشارشىلىقتا قىرىلعان ادامداردىڭ باسىنا جاڭا مەموريالدىق ەسكەرتكىش ورناتىلىپ, ونىڭ رەسمي اشىلۋى قازاقستان كونستيتۋتسياسى كۇنى, «اق ورامال» اكتسياسى اياسىندا سالتاناتتى ءارى قارالى جاعدايدا وتكىزىلدى. مەموريالدىق كەشەن لەنتاسىنىڭ قيىلۋىنا ك.ءجۇنىستەگىنىڭ ءوزى قاتىستى. ءارۋاقتار جاتقان ورىن قورشالدى.
ەكىنشىسى – سول زۇلمات جىلدارى بالالار ءۇيى بولعان ەسكى ءۇي كەيىن جەكە ادامدارعا تۇرعىن ءۇي رەتىندە بەرىلگەن بولاتىن. دۇرىس ۇستاماعاندىقتان, ءۇيدى اپاتتىق جاعدايعا كەلتىرگەن ءۇي يەلەرىمەن كەلىسىم جاسالىپ, قيراعان شاتىر سىرىلىپ تاستالدى. ءبىر قاباتتى عيماراتتىڭ قالعان بولىگى ساقتالىپ, سىرتىنا مەموريالدىق تاقتا قويۋ ۇيعارىلدى. ءۇي مىقتاپ قورشالدى.
ماقالادا قوزعالعان باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا مىنانى حابارلايمىز.
ماقالا اۆتورى كوتەرگەن, تۇششى سۋ قورىنا جاقىن جەردەگى توبەنىڭ ۇستىنە ءمايىتتى جەرلەۋ توقتاتىلدى. ول جونىندە اۋىل تۇرعىندارىمەن تۇسىنىك جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ال اۋىل ورتاسىنداعى جالعىز بۇلاقتىڭ ماڭايىنا جۇرت بۇرىننان ۇيلەر سالىپ, 30-شى جىلداردان بەرى مەكەندەگەن. اۋدان باسىندا كارىز جۇيەسى جوق بولعاندىقتان, 300 مەتر جەردەن اشىلعان جەكەمەنشىك مونشا سەپتيكپەن جۇمىس ىستەيدى. بۇلاقتىڭ باسى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, اباتتاندىرىلدى, ماڭايىنا تاقتا تاستار توسەلىپ, قورشالدى.
وسى بۇلاقتىڭ باسىنا ءجانە شەرۋباي-نۇرا وزەنىنىڭ جاعاسىنا سۋ قورعاۋ ايماعىن لاستاماۋ, كولىك قۇرالدارىن جۋماۋ تۋرالى ەسكەرتۋ تاقتايشالار ورناتىلدى. بۇل ىسكە جەرگىلىكتى پوليتسيا دا تارتىلدى.
مۇحيت مۇحتاروۆ,
شەت اۋدانى اكىمىنىڭ
ورىنباسارى
قاراعاندى وبلىسى