25 جىلدىڭ 25 ءساتى
پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى
كونستيتۋتسيوناليزم ىلىمىنە سۇيەنسەك, الەمدە كونستيتۋتسيانىڭ ەكى ءتۇرى بولادى. ءبىرىنشىسى – قۇجات تۇرىندە بەكىتىلگەن كونستيتۋتسيا, ەكىنشىسى – جازىلعان نۇسقاسى جوق كونستيتۋتسيا. ماسەلەن, انگليانىڭ قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ قابىلداعان كونستيتۋتسياسى جوق. بۇل ەلدە قابىلدانعان ءتورت مىڭعا جۋىق زاڭدار سوت شەشىمدەرىمەن بىرىگىپ, كونستيتۋتسيانىڭ ءرولىن اتقارادى. اراب ەلدەرى نەگىزىنەن شاريعات زاڭىن باسشىلىققا الادى. الىسقا بارماي-اق ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزدا قاعازعا ءتۇسىپ قاتتالماعان, الايدا ۇلى دالا داستۇرىنە نەگىزدەلگەن باستى قاعيدالارىمىز بولعانىن جاقسى بىلەمىز. وسى ماقالادا تاۋەلسىز قازاقستان دامۋىنداعى اتا زاڭنىڭ الەۋەتىن سارالاپ, وتاندىق سوت جۇيەسىنىڭ دامۋ ءۇردىسى تۋرالى ويلارىمىزبەن ءبولىسۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ازاتتىق الۋ باعىتىنداعى العاشقى قۇجات – قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى. ول 1990 جىلعى 25 قازاندا قابىلداندى. دەكلاراتسيا مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى مەن قۇزىرەتىن ايقىنداپ بەردى. وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىزدە قوردالانعان ماسەلەلەر جەتكىلىكتى بولاتىن. قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزگە سۇيىنۋشىلەرمەن قاتار, كۇيىنۋشىلەر دە جوق ەمەس ەدى. ولاردىڭ قاتارىندا «قازاقستان كوپ ۇزاماي الەۋمەتتىك كاتاكليزمگە ۇشىرايدى», «قازاق حالقى ەتنوسارالىق داۋ-جانجالداردىڭ وشاعىنا اينالادى» دەپ بولجاعان «ساۋەگەيلەر» دە بولدى. ءيا, راس, ەلىمىزدە مۇنداي ستسەناريلەردىڭ ءوربۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. بۇعان نەگىز بولاتىن بىرنەشە ىقتيمال فاكتورلاردىڭ بولعانىن جوققا شىعارا المايمىز. سەبەبى, توقسانىنشى جىلدار باسىنداعى وتپەلى كەزەڭدە كەڭەستىك اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەنىڭ قۇرساۋىنان شىققان وداقتاس مەملەكەتتەردە ساياسي قاقتىعىستار مەن الەۋمەتتىك كۇيزەلىستەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتتى. تاۋلى قاراباق, وڭتۇستىك وسەتيا, پريدنەستروۆە, مولدوۆا رەسپۋبليكاسى, گاگاۋزيا مەن ابحازيا تەرريتوريالىق فاكتور بويىنشا قاقتىعىس وشاعىنا اينالدى. مىنە, ءدال وسىنداي ەتنوسارالىق جانجالدىڭ قازاقستاندا بولۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. سەبەبى, كەڭەستەر وداعى تۇسىندا «ۇلتتار لابوراتورياسى» اتانعان قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاندا ەلدەگى مەملەكەتقۇراۋشى نەگىزگى ۇلت – قازاقتار رەسپۋبليكاداعى حالىقتىڭ نەبارى 42 پايىزىن قۇرايتىن. حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە ءوز اتامەكەنىندە ازشىلىق قۇراممەن جەتۋىن تاريحتىڭ تالاي كۇردەلى سىناعىنان وتكەنىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. الايدا, بۇل جاعداي سول ءبىر قيىن-قىستاۋ تۇستا تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋعا ۇمتىلعان ەلىمىز ءۇشىن ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, اسا ساق قيمىلداۋىمىزدى جانە ەشقانداي كيكىلجىڭگە بوي الدىرماي, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى تەڭ ۇستاۋدى تالاپ ەتتى. ەل باسىنا كۇن تۋعان وسىنداي سىندارلى كەزەڭدە سۇرىنبەيتىن جول تاۋىپ, ەلدى جارقىن بولاشاققا جەتەلەۋ – كوشباسشىلاردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدە, سونىڭ ىشىندە, كورشىلەس ەلدەردە بولىپ جاتقان احۋالدى سارالاي كەلە, ەلىمىزدى بەيبىت دامىتۋدىڭ ءتۇرلى امالدارىن قاراستىردى. سوناۋ تاعدىرشەشتى جىلدارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىندا قاداۋ-قاداۋ مىندەتتەر تۇردى. ولار: بيلىكتىڭ نەگىزگى ينستيتۋتتارىن قۇرۋ, ىرگەلى رەفورمالار جۇرگىزۋ ءۇشىن كاسىبي اپپارات قالىپتاستىرۋ, مەملەكەتتىڭ ساياسي رامىزدەرىن قابىلداۋ, الەم ەلدەرىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتۋ, جوسپارلى وندىرىستەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتانى اينالىمعا ەنگىزۋ, ەلدە جۇمىس ورىندارىن اشۋ, قۇلدىراعان ونەركاسىپ سالاسىن قالپىنا كەلتىرۋ, قوعامداعى ىشكى تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, زاڭسىزدىقپەن كۇرەس, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جانە ت.ب. مىنە, وسىنداي اۋقىمدى مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى ويداعىداي شەشۋ ءۇشىن, ارينە, ەلىمىزگە ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ قاجەت ەدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى 1993 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا ءحىى شاقىرىلىمداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءىح سەسسياسىندا قابىلداندى. كونستيتۋتسيا كىرىسپەدەن, 4 بولىمنەن, 21 تاراۋ مەن 131 باپتان قۇرالدى. وندا مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى, بيلىك تارماقتارىن ءبولۋ, قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ تانۋ, سوت ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى سەكىلدى ءبىرقاتار نورمالار قامتىلدى. الايدا, بۇل كونستيتۋتسيا ارادا ەكى جىل وتپەي جاتىپ, كۇشىن جويدى. مۇنىڭ سەبەبىن ەلباسى بىلايشا ءتۇسىندىردى: «ەگەمەن قازاقستاندا ءبىرشاما قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە ەكى نەگىزگى زاڭ تاريح قويناۋىنا كەتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى بىزگە كەڭەستىك كەزەڭنەن ەنشىمىزگە تيسە, ال 1993 جىلى قابىلدانعان ەكىنشىسى, جاسىرارى نە, كەشەگى مەن كەلەشەكتى مامىلەلەستىرۋگە تىرىسقان ارەكەت قانا ەدى. ونىڭ عۇمىرىنىڭ قىسقا بولارى دا بەسەنەدەن بەلگىلى ەدى. ەكونوميكا مەن ساياساتتاعى, ادامداردىڭ ساناسىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ جەدەلدەگەنى سونشا, جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ قاجەتتىگى ايدان انىق بولدى». ءسويتىپ, 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا اتا زاڭى: «ءبىز, ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ, ءوزىمىزدى ەركىندىك, تەڭدىك جانە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرىلگەن بەيبىتشىل ازاماتتىق قوعام دەپ ۇعىنا وتىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋدى تىلەي وتىرىپ, قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاقتار الدىنداعى جوعارى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى سەزىنە وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ ەگەمەندىك قۇقىعىمىزدى نەگىزگە الا وتىرىپ وسى كونستيتۋتسيانى قابىلدايمىز» دەگەن كەمەل بولاشاققا سەنىم ۇيالاتاتىن كىرىسپە سوزدەن باستالدى. جاڭا كونستيتۋتسيا 9 تاراۋ, 98 باپتان قۇرالدى. رەفەرەندۋمعا قاتىسقان ەل ازاماتتارىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى, ياعني قاتىسۋعا قۇقىعى بار جەتى ميلليوننان استام ازامات اتا زاڭىمىزدى قابىلداۋعا ءبىراۋىزدان داۋىس بەردى. كونستيتۋتسيا – ەلدىڭ بارلىق سالاسىنداعى: ساياسات, ەكونوميكا, الەۋمەتتىك سالاداعى جەتىستىكتەردىڭ, قوعامدىق تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بەرىك قۇقىقتىق ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنت مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ىرگەلى ورگانى رەتىندە سوت جۇيەسىنىڭ دامۋىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ كەلەدى. بۇعان دالەل جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانعان تۇستا مەملەكەت باسشىسى: «مەنىڭ قۇقىقتىق مەملەكەتتە ازاماتتاردى پرەزيدەنت تە ەمەس, ايماقتىڭ باسشىسى – اكىم دە ەمەس, مينيستر دە ەمەس, سوت قورعاۋى كەرەك ەكەنىنە كۇمانىم جوق. بارلىق سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءوزىنىڭ باستى مۇراتى – ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە قورعاۋعا مىندەتتى», دەگەن سوزىمەن وتاندىق سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرىپ قانا قويماي, وعان زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. وسى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى سوتتاردىڭ مەملەكەتتىك بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋىنىڭ تىكەلەي نىسانى دەپ تانىلىپ, سوت ورگاندارىنىڭ زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى قۇرىلىمداردان تاۋەلسىزدىگى ايقىندالدى. تورەلىك سوتتاردىڭ فۋنكتسيالارى جالپى يۋريسديكتسياداعى سوتتارعا بەرىلىپ, ولاردى تاراتۋ ارقىلى سوت جۇيەسىنىڭ بىرلىگى بەكىتىلدى. جەرگىلىكتى سوتتار سۋديالارىن ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاعايىنداۋى جانە جوعارعى سوت سۋديالارىن پارلامەنت سەناتى تاراپىنان سايلاۋ ءتارتىبى ەنگىزىلدى. سۋديالاردى ىرىكتەۋ جانە ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ورگان رەتىندە جوعارى سوت كەڭەسى مەن بىلىكتىلىك ادىلەت القاسى قۇرىلدى. سۋديالاردىڭ مارتەبەسى مەن ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ جۇيەسىندەگى ءرولىن نىعايتا وتىرىپ, ولارعا تيىسپەۋشىلىك كەپىلدىگى كۇشەيتىلدى. كونستيتۋتسيامىزدىڭ 3-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سايكەس, رەسپۋبليكاداعى مەملەكەتتىك بيلىك ءبىرتۇتاس جانە ول كونستيتۋتسيا مەن زاڭدار نەگىزىندە زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت تارماقتارىنا ءبولىنۋ, ولاردىڭ تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن پايدالانۋ ارقىلى, ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ قاعيداتىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس دەپ بەلگىلەندى. سوت بيلىگىنىڭ زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىكپەن ءبىر دەڭگەيدە تۇرۋى – دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ بەلگىسى. سوت بيلىگىن باسقا مەملەكەتتىك بيلىك قۇرىلىمدارىنان ءبولۋ, مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق سيپاتىن, سونىڭ ىشىندە بوستاندىق پەن ادىلدىك يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋعا باسىمدىق بەرەتىندىگىن بىلدىرەدى. العاش رەت سۋديالار سوت بيلىگىن ىسكە اسىرۋشى بولىپ جاريالاندى. «سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ تۋرالى» 2000 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى پرەزيدەنت جارلىعى اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى تارماقتارىنا سايكەس ونىڭ قۇزىرەتىن ءبولۋ, سوتتاردى شىندىعىندا اتقارۋشى ورگاننىڭ اياسىنان شىعارۋ ماسەلەسىن شەشكەن ۇلكەن ساياسي جانە تاريحي ماڭىزى بار وقيعا بولدى. جارلىق بويىنشا سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى فۋنكتسيالار ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنان الىنىپ, جوعارعى سوت جانىنداعى سوت اكىمشىلىگى كوميتەتىنە (قازىرگى اتاۋى – جوعارعى سوت جانىنداعى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى) بەرىلدى. 2000 جىلعى 25 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. سوت قۇرىلىسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى مەن رەسپۋبليكا سوتتارىنىڭ جۇمىس ءتارتىبىن ايقىنداعان وسى زاڭنىڭ قابىلدانۋى سوت جۇيەسىندەگى قايتا قۇرۋ رەفورماسىنىڭ لوگيكالىق تۇرعىدان اياقتالۋىن ءبىلدىردى. ناتيجەسىندە, سوت بيلىگى مەملەكەتتىك بيلىكتى ىسكە اسىرۋدىڭ بارلىق قاجەتتى تەتىكتەرىن يەمدەندى. بۇل ونى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن ءتيىمدى قورعاۋعا, مەملەكەتتىڭ ۇدەمەلى جانە قاۋىپسىز دامۋ مۇددەسىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قوعامدى الەۋمەتتىك جانجالداردان ساقتاۋعا قابىلەتتى تۇراقتاندىرۋشى كۇشكە اينالدىردى. مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق سالاداعى باسىمدىقتارعا سايكەس سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى ودان ءارى جاڭعىرتۋ جانە وڭايلاتۋ, سوت تورەلىگى مەن سوت اكىمشىلىگى ماسەلەلەرىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ, مامانداندىرىلعان سوتتار قۇرۋ, سۋديالار كورپۋسىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ بويىنشا بىرقاتار شارالار قابىلداندى. پرەزيدەنتتىڭ 2002 جىلعى 9 اقپانداعى جارلىعىمەن كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى داۋلاردى قاراۋعا ۋاكىلەتتى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتتار قۇرىلدى. بۇل سوتتاردىڭ ويداعىداي جۇمىس ىستەۋى نارىقتىق ينستيتۋتتاردى دامىتۋعا, رەسپۋبليكانىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا وڭ اسەر ەتتى. سوتتاردىڭ ودان ءارى ماماندانۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2004 جىلعى 9 قىركۇيەكتەگى اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتتاردى قۇرۋ تۋرالى جارلىعى ارقىلى ىسكە استى. بۇل قۇجاتقا سايكەس سوتتارعا مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ اكىمشىلىك وكىلەتتىكتەرىنەن تۋىندايتىن ىستەردى قاراۋ قۇزىرەتى بەرىلدى. وسى ارقىلى ازاماتتاردىڭ جاريا-قۇقىقتىق سالاداعى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ تەتىگى كۇشەيتىلدى. پرەزيدەنتتىڭ 2007 جىلعى 23 تامىزداعى جارلىعىمەن استانا جانە الماتى قالالارىندا كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى ءجونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتار قۇرىلدى. كەيىننەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2012 جىلعى 4 اقپانداعى جارلىعى بويىنشا مۇنداي سوتتار بارلىق وبلىس ورتالىقتارى مەن رەسپۋبليكانىڭ كەيبىر ءىرى قالالارىندا قۇرىلدى. 2007 جىلدىڭ باسىندا ەنگىزىلگەن القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ينستيتۋتى قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى دامۋىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلدى. جۇرتشىلىق وكىلدەرىنىڭ سوت ادىلدىگىن ىسكە اسىرۋعا تىكەلەي قاتىسۋى قوعامدىق باقىلاۋ ءمۇمكىندىگىن ۇلعايتىپ, ازاماتتاردىڭ سوت شەشىمدەرىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا شىنايى ىقپال ەتتى. بارلىق وڭىرلەردە سوتتىلىعىنا ەرەكشە اۋىر قىلمىستىق ىستەر جاتاتىن, القابيلەر قاتىساتىن مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتار, سونداي-اق قىلمىستىق ىستەر بويىنشا مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اسكەري سوتتار قۇرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2002-2010 جىلدار كەزەڭىنە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنا سايكەس سوت جۇيەسىنىڭ كادرلارىن دايارلاۋ, سۋديالاردىڭ ءبىلىمى مەن كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ مىندەتتەرى بەلگىلەندى. وسى ماقساتتا 2002 جىلى جوعارعى سوت جانىنان سۋديالاردىڭ جانە سوت جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. 2004 جىلعى قاڭتاردان باستاپ اتالعان ينستيتۋت جوعارعى سوت جانىنداعى سوت اكادەمياسى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ونىڭ مىندەتىنە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق سۋديالار كورپۋسىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە مامانداندىرىلعان ماگيستراتۋرا ارقىلى سوت جۇيەسى ءۇشىن كادرلار رەزەرۆىن قالىپتاستىرۋ كىردى. پرەزيدەنتتىڭ 2005 جىلعى 31 مامىرداعى جارلىعىنا سايكەس سوت اكادەمياسى سوت تورەلىگى ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلىپ, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلدى. 2006 جىلعى 18 قاڭتاردا سوتتىلىقتىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ تۋرالى زاڭنىڭ كۇشىنە ەنۋى سوت جۇيەسىندەگى ماڭىزدى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى بولدى. اتالعان زاڭ پرەزيدەنتتىڭ سوت راسىمدەرىن وڭايلاتۋ, سوت ساتىلارىن قىسقارتۋ, ىستەردى قاراۋ كەزىندە قاعازباستىلىقتان ارىلۋ, جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ تۋرالى نۇسقاۋلارىنا سايكەس قابىلداندى. 2006 جىلى زاڭنامالىق دەڭگەيدە سۋديالاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلدى. سۋديالاردىڭ سوت ادىلدىگىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە زاڭدىلىقتى جانە سۋديا ادەبىن ساقتاۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار كەشەنى قابىلداندى. جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن انىقتاۋ ءۇشىن جوعارعى سوت جانىنان سوت ءجيۋريى قۇرىلدى. 2007 جىلعى قاڭتاردا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوت جۇيەسى مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. سوعان ءسايكەس رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق ءتارتىپتىك-بىلىكتىلىك سۋديالار القاسىنىڭ وكىلەتتىكتەرى كەڭەيتىلدى. ەگەر, بۇرىن سۋديالارعا قاتىستى تارتىپتىك ءىس جۇرگىزۋدى قوزعاۋ قۇقىعى جوعارعى سوت پەن وبلىستىق سوتتاردىڭ توراعالارىندا بولسا, ەندىگى جەردە بۇل وكىلەتتىكتەر سۋديالاردىڭ تارتىپتىك-بىلىكتىلىك القاسىنا جۇكتەلدى. كەيىننەن 2012 جىلى تارتىپتىك-بىلىكتىلىك القالارىنىڭ فۋنكتسيالارى بارلىق دەڭگەيدەگى سوتتاردىڭ وكىلدىگىن ەسكەرە وتىرىپ, قالىپتاستىراتىن القالىق ورگان رەتىندە سوت جيۋريىنە بەرىلدى. بۇل جۇيە جەرگىلىكتى سوتتار سۋديالارىنا قۇقىققا سىيىمسىز ىقپال ەتۋدى بولدىرماۋعا, ولاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋدا بىرىڭعاي ءتاسىلدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك جاسادى. سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ودان كەيىنگى شارالار 2007 جىلعى مامىردا كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋمەن بايلانىستى بولدى. قابىلدانعان جاڭاشىلدىقتاردىڭ ارقاسىندا سوت جۇيەسى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ىسىندە بارىنشا سەنىمدى قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر الدى. اتاپ ايتقاندا, قاماۋعا الۋعا سوتتىڭ رۇقسات بەرۋى (سانكتسيا) جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل شەشىم قازاقستاندىق قىلمىستىق-پروتسەستىك قۇقىقتى حالىقارالىق قۇقىقتىق اكتىلەردە بەلگىلەنگەن ستاندارتتارمەن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەردى. ادىلەت بىلىكتىلىك القاسىنىڭ سۋديالار لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ جونىندەگى ءىسىن جوعارى سوت كەڭەسىنە بەرە وتىرىپ, ونى تاراتۋ سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى قاعيداتتارىن ىسكە اسىرۋدىڭ پارمەندى تەتىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋ سوتتاردى اتقارۋشى بيلىكتەن تۇپكىلىكتى وقشاۋلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار, بىلىكتى سۋديالار كادرلارىن ىرىكتەۋگە جاۋاپتى, سونداي-اق بارلىق دەڭگەيدەگى سوت سۋديالارىن تاعايىنداۋعا ۇسىنىم بەرۋگە ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ ءرولى كۇشەيتىلدى. قۇقىق ۇستەمدىگىن ودان ءارى نىعايتۋ, ەلدە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار قىزمەتىن دامىتۋ, سوت تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ ءتيىمدى سوت جۇيەسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى بولىپ تابىلادى. وسى رەتتە 2008 جىلعى قاراشادا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, كادرلاردى ساپالى ىرىكتەۋ بويىنشا وسى ورگاننىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتتى. 2010 جىلعى 1 قاڭتاردا «قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستەرگە سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. بۇل زاڭنىڭ قابىلدانۋى سوت قۇرىلىسىن وڭتايلاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. اتالعان زاڭعا سايكەس قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتاردان (اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتار), اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق ساتىلاردان (وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتار) جانە قاداعالاۋ ساتىسىنان (جوعارعى سوت) تۇرادى دەپ بەلگىلەندى. 2009 جىلعى 18 قاراشادا وتكەن سۋديالاردىڭ V سەزىندە سوت داۋلارىن شەشۋدىڭ بالاما تاسىلدەرىن, سونىڭ ىشىندە تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرى مەن مەدياتسيانى ەنگىزۋدىڭ ماڭىزى اتاپ ءوتىلدى. 2011 جىلعى تامىزدان باستاپ جوعارعى سوت ازىرلەگەن «مەدياتسيا تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەدياتسيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدار قولدانىسقا ەنگىزىلدى. 2013 جىلعى 20 قاراشادا وتكەن سۋديالاردىڭ VI سەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ىشىنەن ەڭ جوعارى تۇرعانى جوعارعى سوت بولىپ تابىلادى. جوعارعى سوتتىڭ ابىرويى – قازاقستاننىڭ ابىرويى, جالپى بيلىكتىڭ ابىرويى», – دەگەن ەدى. بۇل ءسوز سۋديالار كورپۋسىنا بەرىلگەن جوعارى باعا بولۋمەن قاتار, بارشامىزعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. وسى سەزدە پرەزيدەنت سوت قوعامداستىعى الدىنا بەس مىندەت قويدى. سولاردىڭ قاتارىندا زاڭنامالىق نورمالاردى دايەكتى تۇردە جەتىلدىرۋ, سوت قۇرىلىسىن جاقسارتۋ, داۋلار مەن جانجالداردى بالاما تاسىلدەرمەن شەشۋ, ازاماتتاردىڭ كەڭ اۋقىمدى بولىگىنە سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, قازاقستاننىڭ سۋديالار كورپۋسىنىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى بار. وسى سەزدە بەرگەن پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارى جوعارعى سوت تاراپىنان تولىعىمەن ورىندالدى. اتاپ ايتقاندا, سوتتار جاڭا قىلمىستىق, قىلمىستىق پروتسەستىك, قىلمىستىق اتقارۋ كودەكستەرى جانە ايتارلىقتاي جاڭارتىلعان اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكس جاعدايىندا ءساتتى جۇمىس ىستەۋدە. سوتتاردىڭ جاڭا قۇزىرەتى, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىبى, سوت باقىلاۋى مەن سوت تالقىلاۋى بارىسىنداعى سۋديالار قۇزىرەتىنىڭ كەڭەيتىلۋى قىلمىستىق سوت ادىلدىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جول اشتى. ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ پروتسەسى جاڭعىرتىلدى. ازاماتتىق ىستەردى قاراۋ ءتارتىبى زاماناۋي تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانۋعا باعىتتالا وتىرىپ, تاراپتار ءۇشىن نەعۇرلىم ىڭعايلى ءارى جەدەل بولا ءتۇستى. مەدياتسيا تۋرالى وتاندىق زاڭناما حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلدى. داۋلار مەن شيەلەنىستەردى شەشۋدىڭ ءتۇرلى بالامالى جولدارى تاجىريبەگە كەڭىنەن ەنگىزىلۋدە. بۇگىندە سوت جۇيەسى قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىندە جوعارى ءتيىمدىلىكتى كورسەتىپ وتىر. وتاندىق سوت جۇيەسىنىڭ كورسەتكىشتەرى نەعۇرلىم ماڭىزدى حالىقارالىق رەيتينگتەر بويىنشا جاقسارا تۇسۋدە. اتاپ ايتقاندا, 2015 جىلى جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىندە «سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى» يندەكسى بويىنشا قازاقستاننىڭ كورسەتكىشى 14 پوزيتسياعا (86-دان 72-گە دەيىن) جاقساردى. World Justice Project حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمى ازىرلەگەن قۇقىق ۇستەمدىگىنىڭ الەمدىك رەيتينگىسىندەگى سوت جۇيەسىنىڭ كورسەتكىشتەرى التى تارماققا (71-دەن 65-كە) جاقساردى. ال دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ رەيتينگىسىندە سوتتاردىڭ جۇمىسى «كەلىسىمشارتتاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ» ينديكاتورى بويىنشا باعالانادى. وسى ينديكاتور بويىنشا وتكەن جىلى قازاقستان ءوز كورسەتكىشىن 5 پوزيتسياعا جاقسارتىپ, 189 ەلدىڭ ىشىندە 9-شى ورىنعا شىقتى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى جۇرگىزگەن تاۋەلسىز الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەلەرى قازاقستاندىق سوت كورپۋسىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن دارەجەسىن راستادى. سۇراۋ سالىنعانداردىڭ 71,3 پايىزى سۋديالار جۇمىسىنا قاناعاتتانۋشىلىق بىلدىرگەن. بۇل – قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ كەپىلدىگىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى. ارينە, اتقارىلاتىن جۇمىس ءالى دە كوپ, دەگەنمەن بۇگىندە ەلىمىزدە زاڭداردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە الەمدەگى بارلىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن قۋاتتى سوت بيلىگى قالىپتاستى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ەڭ باستىسى, قوعامدا زاڭداردىڭ ورىندالاتىندىعىنا, ادامنىڭ ءوز مۇددەسىن قورعاي الاتىندىعىنا دەگەن سەنىم بار. بۇل – مەملەكەتكە دەگەن سەنىم جانە سوت قىزمەتىنىڭ ەڭ باستى كورسەتكىشى. سوتتار جاڭا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامالار جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋدە. جاڭا ينستيتۋتتار ءىس ءجۇزىندە كەڭىنەن قولدانىلۋدا. ماسەلەن, بيىل ءاربىر ونىنشى ءىس بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جەدەلدەتىلگەن تارتىپتە اياقتالدى. 1423 ءىس بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جۇرگىزىلدى. كىنانى مويىنداۋ تۋرالى كەلىسىم بويىنشا سوت تاجىريبەسى قالىپتاسۋدا. كەلىسىمدىك ءىس جۇرگىزۋ ءتارتىبىندە قاراستىرۋ ءۇشىن 2,5 مىڭنان استام قىلمىستىق ءىس ءتۇستى. «جازالاۋ» پراكتيكاسى ايتارلىقتاي وزگەرىپ, اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ سانى ءۇش ەسە ارتتى. باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋعا سوتتالعانداردىڭ ۇلەس سالماعى 13,1 پايىزعا ازايدى. جازانىڭ بالامالى تۇرىنە سوتتالعانداردىڭ ۇلەس سالماعى ءتورت ەسە, ايىپپۇلعا جانە قوعامدىق جۇمىسقا سوتتالعانداردىڭ سانى بىرنەشە ەسە ارتتى. داۋدى رەتتەۋدىڭ بالامالى ءتاسىلدەرىن قولدانا وتىرىپ شەشىلگەن ازاماتتىق ىستەردىڭ سانى 23,8 پايىزعا كوبەيدى. ولاردىڭ جارتىسىنان استامى بىتىمگەرشىلىك كەلىسىم جاساۋ ارقىلى اياقتالسا, 41,6 پايىزى مەدياتوردىڭ قاتىسۋىمەن قارالدى. 2015 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماعا نەگىزدەلگەن ۇلت جوسپارىن جاريالادى. اتالعان باعدارلامالىق قۇجاتتىڭ كىرىسپەسىندە: «100 ناقتى قادام» – بۇل جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ جانە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا ۇلتتىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋى جونىندەگى جوسپارى» ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدە ۇلت جوسپارىن ورىنداۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭى باستالدى. مەملەكەتىمىزدى, ەكونوميكامىز بەن قوعامدى دامىتۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى جاڭا قۇقىقتىق ورتا قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 59 زاڭ قابىلدانىپ, كۇشىنە ەندى. ۇلت جوسپارىنىڭ ەكىنشى رەفورماسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ زاڭداردى مۇلتىكسىز ورىنداۋىنا باسا ءمان بەرۋى قاجەتتىگى ايتىلعان. بۇلايشا باسىمدىق بەرىلەتىن ءجونى دە بار. سەبەبى, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ بىردەن-ءبىر بەلگىسى. بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ تابىستى ورىندالۋى دا زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي بايلانىستى. بۇگىندە جوعارعى سوت ۇلت جوسپارى بويىنشا وزىنە جۇكتەلگەن ەكىنشى رەفورمانىڭ بارلىق 11 قادامىن زاڭنامالىق تۇرعىدان ىسكە اسىردى. سوت جۇيەسىندە كوزدەلگەن جاڭاشىلدىقتاردىڭ قولدانىسقا ەنۋى وتاندىق سوت جۇيەسىن نەعۇرلىم جاڭعىرتا ءتۇستى. 2015 جىلعى 31 قازاندا جاڭا رەداكتسياداعى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسكە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاريالى تۇردە قول قويۋى اتالعان قۇجاتتىڭ ەل ومىرىندەگى ماڭىزدىلىعىن ايقىن كورسەتتى. پرەزيدەنت جاڭا كودەكس رەسپۋبليكانىڭ قۇقىقتىق كەڭىستىگىن تۇبەگەيلى جاقسارتاتىندىعىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس سوت ءادىلدىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە سوت داۋلارى بويىنشا بىتىمگەرشىلىك ينستيتۋتىن دامىتۋدىڭ بىرقاتار ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى العاندا, جاڭارتىلعان زاڭ قوعامنىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋدە. «سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكس پەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسكە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. «جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭداردىڭ قۇقىقتىق سالانى دامىتۋداعى الەۋەتى زور ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋداعى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جوعارى بىلىكتى سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ. سۋديالارعا قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىن ارتتىرۋ سۋديالار كورپۋسىنا كاسىبي دەڭگەيى جوعارى زاڭگەرلەردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پسيحولوگيالىق تەستىلەۋ جانە سۋديالىققا كانديداتتاردى پوليگراف اپپاراتى ارقىلى تەكسەرۋ سۋديالار قاتارىنا كەزدەيسوق ادامداردىڭ كەلۋىنىڭ الدىن الادى. مىندەتتى تاجىريبە مەن سىناق مەرزىمىنىڭ ەنگىزىلۋى جاس سۋديالارعا الداعى جۇمىسقا نەعۇرلىم دايىن بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سۋديالاردى ىرىكتەۋ مەن تاعايىنداۋ پروتسەسى قوعام ءۇشىن نەعۇرلىم ايقىن ءارى اشىق بولا تۇسۋدە. وسىعان وراي جوعارى سوت كەڭەسى دەربەس اپپاراتى بار, جەتكىلىكتى قۇرام مەن قۇزىرەتكە يە اۆتونومدى مەملەكەتتىك مەكەمە رەتىندە قايتا قۇرىلدى. پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنا قاراستى سوت تورەلىگى ينستيتۋتىن جوعارعى سوتتىڭ باسقارۋىنا بەرۋ ماسەلەسى شەشىلدى. بۇل بولاشاق سۋديالاردىڭ تەك تەوريامەن شەكتەلىپ قالماي, سوت تاجىريبەسىن نەعۇرلىم تەرەڭ مەڭگەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنەن ءۇش دەڭگەيلى جۇيەگە كوشۋ – سوت رەفورماسىنىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى بولىپ تابىلادى. وسى رەتتە ىستەردىڭ باسىم بولىگىن قارايتىن ءبىرىنشى جانە اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتتاردىڭ ءرولى ايتارلىقتاي كۇشەيە ءتۇستى. سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءۇش بۋىندى جۇيەسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا تولىعىمەن سايكەس كەلەدى. بۇل مودەل سوت شەشىمدەرىنىڭ زاڭدى كۇشىنە جەدەل ەنۋىنە ىقپال ەتەدى, پروتسەستى قاساقانا سوزۋ مۇمكىندىگىن ازايتادى. ازاماتتاردىڭ جەكە ءومىرىن قۇپيا ۇستاۋ قۇقىعىنا بەرىلەتىن كەپىلدىكتى ەسكەرە وتىرىپ, سوت جۇيەسى بارىنشا اشىق بولماق. سوت زالدارى اۋديو-بەينەتىركەۋ قۇرىلعىلارىمەن جاراقتاندىرىلۋدا جانە وسى رەتتە جازبانى توقتاتۋ نەمەسە رەداكتسيالاۋ مۇمكىندىگىنە جول بەرىلمەيدى. سوت جۇيەسى رەفورماسىنىڭ شەڭبەرىندە بىرقاتار ينستيتۋتتىق شەشىمدەر ىسكە استى. بىرىنشىدەن, جوعارعى سوت جانىنداعى سوت ءجيۋريى تۇبەگەيلى نەگىزدە قايتا قۇرىلدى. بۇل قۇرىلىم سۋديالاردىڭ ارەكەتتەرىنە جانە سۋديالار كورپۋسى وكىلدەرىنىڭ ادەپ كودەكسىنىڭ نورمالارىن بۇزۋ جاعدايلارىنا قاتىستى ازاماتتاردىڭ شاعىمدارىن قاراستىراتىن بولادى. جاڭا ادەپ كودەكسىنىڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ول سوت قاۋىمداستىعى تاراپىنان كەڭ كولەمدى تالقىلاۋدان ءوتتى. ازىرلەنگەن جوبا بويىنشا ەۋروپالىق كەڭەستىڭ ۆەنەتسيالىق كوميسسياسى ساراپشىلارى تاراپىنان قورىتىندى پىكىر الىندى. قولدانىستاعى رەگلامەنتكە سايكەس سۋديالاردىڭ ادەپ كودەكسى اعىمداعى جىلعى قازان ايىندا سۋديالاردىڭ جەتىنشى سەزىندە قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە. ەكىنشىدەن, جوعارعى سوتتىڭ جانىنان داۋلاردى, سونىڭ ىشىندە ءىرى ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن ىستەردى قارايتىن مامانداندىرىلعان القا قۇرىلدى. ونىڭ شەڭبەرىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتىق داۋلارى قارالىپ, ولاردىڭ ساپالى ءارى ءادىل شەشىم تابۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. جاڭا القا مەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قارجى سوتى ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ماسەلەسى بويىنشا سوت پراكتيكاسىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتپەك. بۇل شەتەلدىك كاسىپكەرلەر ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرا تۇسپەك. ۇشىنشىدەن, قىلمىستىق پروتسەسس شەڭبەرىندە سوتتا, سونىڭ ىشىندە, سوتقا دەيىنگى ساتىدا ايىپتالۋشى جانە قورعاۋشى اراسىنداعى تەڭگەرىم قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. بۇل ماقساتقا ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەيتىن بارلىق تەرگەۋ ارەكەتتەرىن سانكتسيالاۋ بويىنشا تەرگەۋ سۋديالارىنىڭ قۇزىرەتىن ودان ءارى كەڭەيتۋدىڭ زاڭنامالىق تەتىكتەرى قابىلداندى. تورتىنشىدەن, سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتاتىن شارالاردى قابىلداۋ وتە ماڭىزدى. قۇرمەتتى زەينەتكەرلىككە شىققان سۋديالاردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن رەتكە كەلتىرگەن زاڭ قابىلداندى. بيىلدان باستاپ وتستاۆكاداعى زەينەتكەر سۋديالارعا اي سايىن ءومىر بويعى قامتۋ تولەماقىسى تولەنەتىن بولدى. اتالعان شارالاردىڭ بارلىعى سۋديالاردىڭ تۇراقتىلىعىنا جانە ولاردىڭ سوت ادىلدىگىن تەك شىنايى جۇزەگە اسىرۋعا جاعداي تۋعىزادى. وسى رەتتە سوت جۇيەسى قوعامداعى تۇراقتىلىقتىڭ, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەسىن بەرىك ساقتاۋدىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ سەنىمدى كەپىلى بولىپ قالا بەرمەك. قايرات ءمامي, جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى