«2050 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى جانە ەكونوميكامىزدى تولىعىمەن جاڭعىرتاتىن باعدارلاما بار. وعان «نۇرلى جولدى» قوسايىق. سونداي-اق, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى قارقىندى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ال «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى بىزگە نە بەرەدى؟ وسى سۇراق نەگىزىندە «ءماڭگىلىك ەل» وقۋلىعى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى پروفەسسور, اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پرورەكتورى جاناتبەك ىشپەكباەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ءسىز, تۋراسىن ايتقاندا, قاراپايىم كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى ساۋالدى قويىپ وتىرسىز. ال بىزدەر – ادام, ۇرپاق تاربيەسىمەن اينالىسۋشى توپتاعى عالىمدار «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جوعارىدا ايتىلعان ءۇش باعدارلامانىڭ «جاساۋشىسى» دەپ قاراستىرامىز, – دەپ باستادى ءسوزىن عالىم. – سول سەبەپتەن دە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ رەكتورى س.پىراليەۆ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى جاريالانا سالىسىمەن تاربيە سالاسىنا قاتىستى جەتەكشى عالىمداردى جيناپ, ەلباسىمىز كۇن تارتىبىنە شىعارعان ماسەلە تاربيەنىڭ وزەگىنە اينالىپ, ول ءۇشىن ارنايى وقۋلىق ازىرلەۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ءسويتىپ, «ءماڭگىلىك ەل» ءپانىنىڭ ارنايى وقۋلىعىن جازىپ شىقتىق. بۇل وقۋلىق كەيىننەن مينيسترلىكتە ماقۇلدانىپ, بارلىق وقۋ ورىندارىنا پايدالانىلۋعا ۇسىنىلدى. وسىلايشا ءىستىڭ, ناقتىلاپ ايتار بولساق, ۇلان-عايىر ءىستىڭ نەگىزى قالاندى.
اڭگىمە وزەگىنە قاتىستى تاريحي ءبىر ناقتى مىسالدى ايتا كەتەيىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالار تۇستا جاپونداردىڭ قاتال «كاپيتۋلياتسيا» تۋرالى شارتقا قول قويعانى بەلگىلى. مىنە, وسىلايشا جەڭىلىسىن مويىنداعان ۇلت الدىنا ەلدىڭ يمپەراتورى شىعىپ: «سەندەردىڭ جەڭىلۋلەرىڭە دۇرىس باسقارا الماعان مەن كىنالىمىن», دەسە, مۇنى ەستىگەن جاپوندىقتار تىزەرلەپ وتىرىپ: «ءسىزدى دۇرىس قورعاي الماعان ءبىز كىنالىمىز», دەپتى. وسىناۋ ەكى جاقتىڭ دا ءوزىن-ءوزى جازعىرۋىندا بولاشاعىنا سەنىمدى حالىقتىڭ رۋحى كورىنىس تاۋىپ جاتقانداي. ونىڭ دالەلى – سوعىس سالدارىنان كۇيرەگەن جاپونيانىڭ مەيلىنشە قىسقا مەرزىمدە تاڭعاجايىپ ەكونوميكا جاساي العانى. رەنەسسانس دەپ وسىنى ايت!
ال ءبىز بىردەڭە ب ۇلىنسە, وعان باسقا بىرەۋدى كىنالاپ شىعا كەلەمىز. ءوز باسىم كەمشىلىگىنە «ءوزىم كىنالىمىن» دەگەن قازاقتى ءالى كەزدەستىرە قويعان جوقپىن. جوعارىداعى سۇراقتىڭ جاۋابىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەگەن عالىمدار كەمشىلىككە ءوزىن كىنالاعاندار عانا جاقسى ىستەر جاساي الادى دەيدى. ونان ارعى تاريحقا ۇڭىلسەك, يسلام ءدىنىن ادامزاتقا ومىرلىك ازىق ەتكەن مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ مۇعجيزا داۋىرىنە دەيىنگى جانە ونان كەيىنگى ارابتار ءومىرى جايلى دا وسىلاي دەۋگە بولادى. يسلام ءدىنىن ءومىرىنىڭ وزەگى ەتكەنىنشە ارابتار ازعىندىق ءداۋىردى باستان كەشكەن ەدى. بار بولعانى 24 جىل ىشىندە بۇل حالىق ادام تانىماستاي تۇلەپ, الەمگە سىيلى ۇلت بولىپ شىقتى. مۇندا دا بار كىنانى ادامنىڭ, حالىقتىڭ ءوز بويىنان ىزدەۋ دەگەن قاعيدا جاتىر.
قۇران كارىمدى ءتۇسىنىپ وقىساڭىز, وندا اركىمنىڭ بويىندا, ساناسىندا تۇلعالىق سەزىمدى وياتۋ جاتقانى بارشاعا ايان. يسلام ەڭ اۋەلى قۇلدىقتان جۇرتتى ازات ەتۋدەن ءوزىنىڭ ومىرشەڭ جولىن باستاعان بولاتىن. اركىمنىڭ ءوزىن تۇلعا رەتىندە سەزىنۋى – دامۋدىڭ باستى شارتى. كەز كەلگەن قوعام, ۇلت ءوزىن «قۋاتتى كۇش», «قولىنان نەبىر قيىندىقتاردى جەڭۋ كەلەتىن ەل» رەتىندە سەزىنسە عانا ول توڭكەرىستىك ءمانى بار نەبىر عاجايىپ ىستەردى جاساي الادى. بۇل جايلى الەمگە اتى ءمالىم عالىم ي.كانت بىلاي دەيدى: «ادامزات ومىرىندە تەرەڭ كۇيزەلىستەر, عاجاپ توڭكەرىستەر قوعامدى ونىڭ ەڭ تەرەڭ نەگىزدەرىنە دەيىنگى جاعدايعا قوزعالتا الاتىن كەزدەر بولادى. تاريحتىڭ وسىنداي ساتىندە ادام ودان ءارى سول ءومىردى جىلجىتۋ ءمۇمكىن ەمەستىگىن سەزىنە باستايدى. وسىندايدا قاندايدا ءبىر ۇلى وقيعالار تاريح ءجىبىن كەنەتتەن ءۇزىپ, ادامزاتتى باتىپ قالعان قالپىنان شىعارۋى ءتيىس تە, جاڭا جولعا – بەلگىسىز سالاعا, جاڭا مۇراتتار ىزدەۋگە يتەرمەلەۋى قاجەت».
ەندى ءوز ەلىمىزگە, ۇلتىمىزعا, قوعامىمىزعا ورالار بولساق, ءبىز ءالى دە ۇلى ىستەردى اقيقاتقا اينالدىرۋعا دايىن ەمەس سەكىلدىمىز. ماسەلەن, ەگەمەندىككە دەيىنگى تاريحىمىزدا ەستىمەگەن نەبىر سۇمدىقتار بۇگىنگى ءومىرىمىزدىڭ شىندىعىنا اينالىپ وتىر. مىڭ جىلدان استام ۋاقىت ۇلتتىق ءتاربيەنىڭ ۇيىستىرۋشى كۇشى بولعان ءدىنىمىزدىڭ ىشىنەن جىك شىقتى. باسقانى بىلاي قويعاندا, قازاقتار ءبىر ءدىننىڭ ىشىندە ءبولشەكتەنىپ تۇر. بۇل توزىممەن, ءتۇسىنىستىكپەن قارايتىن جاعداي ەمەس. ادامزاتتىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىز ءبىرىنشى تاربيە, ەكىنشى ءبىلىم دەگەن بولاتىن. سونداي-اق, تاربيەسىز, اقىلسىز جاننىڭ قولىنداعى ءبىلىم مەن عىلىم ورنى تولماس اپاتقا ۇشىراتۋى ءمۇمكىن ەكەنىن دە ەجەلگى دۇنيەدەگى ۇستازىمىز ەرەكشە ەسكەرتىپ كەتكەن. ەندەشە, «ءماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ۇلت ءتاربيەسىندەگى, ۇلت رۋحىن كوتەرۋشى, قوعامدى ۇيىستىرۋشى ۇيىتقى كۇش رەتىندە ءتۇسىنۋگە ءتيىسپىز. ال ونى وندىرىسكە ەنگىزۋ نەگىزىنەن جوعارىدا اتالعان باعدارلامالارىمىزدى ويداعىداي يگەرۋ ءۇشىن قاجەت.
بۇگىنگى شىندىقتى مويىنداۋ كەرەك. قازىرگى قازاقتاردىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيىمەن الەمنىڭ ەڭ وزىق وتىز ەلىنىڭ ساپىندا بولاتىنداي ءىس جاساۋ مۇمكىن ەمەس. ولاي بولسا, ۇلتتىق تاربيە بۇگىنگى تاڭدا ءبىز شەشەتىن باستى ماسەلە. ءار قازاق, ءار قازاقستاندىق ەڭ اۋەلى جۇرت سىيلايتىنداي, ۇلگى تۇتاتىنداي ينتەللەكتۋال بولىپ شىعۋى ءتيىس. اركىمنىڭ بويىندا «مەن» دەگەن ءسوز ەڭ قاسيەتتىسىندەي كورىنەتىن قۋاتتى تاربيە جۇمىسى قاجەت. وسى جولدا قاسيەتتى ءدىنىمىزدەن جانە ۇلتتىق تاربيە ءداستۇرىنەن وسكەلەڭ زامان سۇرانىسىنا ساي تۇجىرىمداردى ءار وتانداسىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا اينالدىرۋعا ءتيىسپىز. پرەزيدەنتىمىز وسى ماسەلەنى دەر كەزىندە كۇن تارتىبىنە شىعاردى دەپ ويلاعاندا عانا ءىسىمىز جەمىستى بولماق.
– «ماڭگىلىك» دەگەن سوزگە كەيبىرەۋلەر باسقاشا پىكىر ءبىلدىرىپ ءجۇر عوي. بۇعان نە دەيسىز؟
– ونداي سىبىستى ەستىگەنبىز. «ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق» دەگەن تۇجىرىممەن ءومىر ءسۇر دەگەندى تاڭعىسى كەلەتىندەرگە ايتارىمىز, ەرتەڭىمىز مەيلىنشە ۇزاق بولسىننىڭ نەسى ايىپ؟! ال عىلىمي جولمەن ويلاساق, بۇكىلعالامدىق جارىلىستىڭ بولعانىنا بەس ميلليارد جىل وتكەن ەكەن. (كۇن جۇيەسىنىڭ ەندى بەس ميلليارد جىلدىق عۇمىرى بار) سودان بەرگى جەر بەتىندەگى ەۆوليۋتسيانىڭ ەڭ جوعارى ساتىسىندا تۇرعان تىرشىلىك يەسى بىزدەرمىز. سول عىلىم اداماتا ۇرپاعى (حوموساپپينس) ومىرگە كەلگەنىنە الپىس مىڭ جىل بولدى دەيدى. سونداي-اق, جەر بەتىندەگى العاشقى وركەنيەت جەمىسى – پەرعاۋىندار مەملەكەتى پايدا بولعانىنا بەس مىڭ جىل ەكەن. وسى سوڭعى بەس مىڭ جىلداعى جەتىستىگىمىز بۇگىنگىنىڭ اقيقاتى دەسەك, وندا الداعى دامۋدىڭ قانداي قارقىندى بولاتىنىن ەلەستەتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. دەمەك, «دۇنيە تۇرعانشا تۇر» دەپ باتا بەرەتىن قازاقتىڭ ۇرپاعى ادامزاتتىڭ بولاشاققا ۇمتىلعان ۇلى كوشىندە شاڭ جۇتىپ, سوڭىندا قالماۋ ءۇشىن دە ءبىز عىلىممەن ءبىرگە تاربيەنى دۇرىس جولعا قويۋعا ءتيىسپىز. ۇلى مۇراتقا ۇلتتى تالپىندىرعاننىڭ پايداسى بار, زيانى جوق.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»