«ادام تاعدىرى – نىسپىسىنا بايلانىستى» دەيدى بىلەتىندەر. ەسىم-ويعا ەجەلدەن ەرەك قارايتىن وسى ءبىر قازاقى تۇسىنىكتىڭ ومىرشەڭ ەكەنى دە وتىرىك ەمەس. شىر ەتىپ دۇنيە ەسىگىن اشقاندا اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى ادامعا بالانىڭ اتىن قويۋدى اماناتتايتىنىمىز دا سوندىقتان شىعار. ەلگە بەلگىلى ەسىمدەردى بالاعا بەرىپ, سولارداي بولسىن, ماۋەلى بايتەرەكتەي ءوسسىن دەيتىنىمىزدىڭ سىرى دا وسى تۇستا اشىلا تۇسپەك. ايتەۋىر, قازاق ات قويۋعا كەلگەندە اسا ۇلكەن ىجداعاتتىلىق تانىتادى.
يۋري نيكۋلين وينايتىن «كو منە مۋحتار» دەگەن فيلم ەسىڭىزدە بولار. ورىستىڭ وسى فيلمىن كورگەن سايىن جۇيكەمىز جۇقارادى. قازاقتىڭ قاستەرلى ەسىمىن يتكە بەرىپ, ماق ۇلىققا مۇحتار اتىن مانسۇقتاعانىنا قانىمىز قاينايدى. اۋەزوۆتەن باستالاتىن وسى ءبىر اياۋلى ات تالاي قازاقتىڭ باعىن اشتى. ماعاۋين, شاحانوۆ بولىپ جالعاسادى, وسى ەسىم. قۇل-مۇحاممەدتى ءبىز ايتپاي-اق ءبىلىپ وتىرسىز.
بۇگىنگى ۇرپاق ءبىز ايتقان فيلمدى بىلمەۋى دە مۇمكىن. «ەندەشە, ەستە جوق ەسكى زامانداعى تۋىندىنى نەگە قوزعاپ وتىر؟» دەيتىن شىعارسىز. ماسەلە بىلاي: رەسەيلىك نتۆ تەلەارناسىنان قازىر «ۆوزۆراششەنيە مۋحتارا» دەگەن سەريال كورسەتىلىپ جاتىر. بۇل جاڭاعى ءبىز ايتقان ءفيلمنىڭ «نەمەرەسى» ىسپەتتەس تۋىندى. ياكي, سونىڭ جالعاسى ءتارىزدى. ءيىسشىل يت ءبىرتالاي قىلمىستى اشادى. ادامنان دا اقىلدى. تالاي تاعدىردى امان الىپ قالادى. قاعىلەز. قامقور. قىلمىسقا جانى قاس. قاسكويدى سونادايدان تانيدى. قىسقاسى, مىقتى يت. بىراق, سوعان قازاقتىڭ قاستەرلى اتىن قويۋ قانشالىقتى قيسىندى؟ ولار ءبىزدىڭ مۇحتارلاردىڭ ءبارىن بىلەدى ەمەس پە؟! بىلمەسە, ءبىر ءسارى. ءالدە, وسىنداي قادامعا سانالى تۇردە بارىپ, تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ ماقتانىشى سانالاتىن مۇحتار ەسىمىن قاساقانا مانسۇقتاپ وتىر ما؟
ىلگەرىدە باعدات جاندوساي دەگەن شال وتكەن. كوزىن اشقاننان قيىنشىلىقپەن ءومىر ءسۇرىپتى. گولوششەكيننىڭ قىرعىنىن كوزبەن كورگەن. سول تۋرالى «شوشقانىڭ قۇمى» دەگەن دە كىتابى بار. كەزىندەگى «لەنينشىل جاستا» قىزمەت ىستەپتى. سول كىسى يت اسىراپتى بىردە. الماتىداعى ساياباققا كۇن سايىن كۇشىگىن قىدىرتىپ, سەرۋەندەيدى ەكەن. قازاقتىڭ ساياباققا باراتىنى سيرەك قوي. مەيرام كۇندەرى بولماسا. وزىمەن بىرگە ورىستىڭ شال-كەمپىرلەرى جۇرەدى ەكەن. سولاردى كورگەندە ءيتىن «يۆان, يۆان» دەپ شاقىراتىن كورىنەدى. ءيتتى «يۆان» دەپ جاتقان سوڭ ورىستار قاراپ تۇرسىن با؟ «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» دەگەن قازاقى قاعيداتقا سالىپ ورىس اعايىن نامىستان شارت بۋلىعادى. شالعا كەلىپ سوقتىعىسادى. «ورىستىڭ ەڭ اتاقتى اتىن نەگە يتكە قويعانسىڭ؟» دەپ سالعىلاسادى. كەڭەستىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزى عوي. ءوز ءۇيىڭ بولسا دا, قوجايىننىڭ كىم ەكەنى بەلگىلى. ءيتتىڭ اتىن وزگەرتۋدى تالاپ ەتەدى. سوندا ءبىزدىڭ قيقار شال قيسايىپ الىپ ءسوز باستايدى ەكەن. «سەندەر قازاقتىڭ قاستەرلى ەسىمى, بۇكىل ۇلتتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جۇلدىزى مۇحتاردىڭ اتىن يتكە قويىپ, سول تۋرالى كينو تۇسىرەسىڭدەر. ال ورىستا ەكىنىڭ ءبىرى يۆان. كوپ يۆاننىڭ اتىن مەن نەگە يتىمە قويمايمىن؟». باعدات اقساقالدىڭ دالەلدى ءسوزى مەن ۋاجىنە دىم دەي الماعاندار ەكى يىعى سالبىراپ, دىڭكەسى قۇرىپ كەتە بارادى دەيدى كوز كورگەندەر. ۇلتتى ۇندەمەي ءسۇيۋ دەگەن وسىنداي-اق بولار.
قوش, سونىمەن «ۆوزۆراششەنيە مۋحتارا» دەگەن كينو كورسەتىلىپ جاتىر. بىراق, باعدات جاندوساي سياقتى, بۇعان قارسىلىق ءبىلدىرىپ جاتقان ەشكىم جوق. ءۇيىنىڭ ءتوبەسىنە تاباقشا قويعان ءاربىر قازاق «مۋحتاردىڭ» تىرلىگىنە قول سوعادى. ءماز بولىپ كورەدى. بىراق, الاشتىڭ اياۋلى ەسىمىنىڭ اياقاستى بولىپ جاتقانى تۋرالى ويلانبايدى. نەگە؟
اگاراكي, وزگە ۇلتتىڭ اتاقتى ەسىمىن يتكە بەرىپ جاتسا, ولار قارسىلىق بىلدىرەتىندەي بولىپ كورىنەدى. قام-قاراكەتسىز جاتپايتىنداي بولىپ ەلەستەيدى. ارىعا بارماي-اق, الاتاۋدىڭ ارعى بەتىندە جاتقان قىرعىز اعايىننىڭ ءوزى نامىسىن تاپتاتتىرماس ەدى. رەسەيلىك كينوكومپانيا يتتەرىنە نە «ماناس», نە «شىڭعىس» دەپ ات بەرسىنشى, نامىستان جارىلارداي بولسىن. بىلايعى كەزدە ءبارىمىزدىڭ ۇلتشىل, ەلشىل, مەملەكەتشىل بولىپ كورىنگىمىز كەلەدى. قابىرعامىز قايىسىپ قازاقتىڭ مۇڭىن ايتقان بولىپ, قاباعىمىزدى ءتۇيىپ ۇستەل توقپاقتاپ ۇلتتىڭ ءسوزىن ءسويلەگەن كەيىپ تانىتامىز. بىراق, تۇتاس ۇلتتىڭ ماقتانىشى مەن ابىرويىنا اينالعان ازاماتتاردىڭ اتى اياققا تاپتالعاندا ءلام-ميم دەمەيمىز. بۇل قايدان شىققان دارمەنسىزدىك؟..
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى