باسقا ءوڭىردى قايدام, قاراعاندى وبلىسىندا قارا جولدىڭ جىرى تاۋسىلعان ەمەس. ءالبەتتە, ونىڭ سەبەپتەرى ءار الۋان. بۇرىندارى جول جوندەۋ جۇمىستارىن نەگە ناق جاۋىن-شاشىن جيىلەيتىن كۇز ايلارىنا جاقىن باستايدى دەپ كۇپتى كوڭىل بولاتىنبىز. ونداعىمىز كەشە عانا جوندەگەن جول بىرەر ايدان سوڭ-اق ويدىم-شويدىم بولىپ جاتقانىن جاۋاپتى ورىندار اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا جابادى دەگەن كۇماننان ەدى... ال, ەندى, بيىلعى جازدا اسپاننىڭ ءتۇبى تەسىلىپ قالعانداي, ارقا حالقى جاۋىننان كوز اشپاي وتىر. ەندى وسى تامىزدا اللا تاعالانىڭ مەيىرىمى ءتۇسىپ, جارتى اي بولسىن اپتاپ ىستىعىمەن جارىلقاماسا, ديقان اعايىنعا وڭاي سوقپاسى انىق. ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, بۇل جولى ايتپاعىمىز كەنشىلەر شاھارىنداعى جول ماسەلەسى ەدى. ۇلان-بايتاق ەلىمىزدىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان ايدىك شاھاردى اينالىپ وتەتىن دە, توتەسى مەن كولدەنەڭىنەن كەسىپ وتەتىن دە داڭعىلدار از ەمەس. وندا دا بەرىسى وبلىستىق, ءارىسى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولدارعا باسا ءمان بەرىلەتىنى ەكى باستان انىق.
قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسىلبەك دۇيسەباەۆ تاپ وسى ماسەلەنى مىقتاپ قولعا العان. كۇن سايىن بولماسا دا, جوندەۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان ارالىقتارعا وقتىن-وقتىن ات شالدىرىپ تۇراتىن ول جاقىندا قىزىلوردا – پاۆلودار تاس جولىنىڭ كەنشىلەر قالاسىنا كىرەبەرىس تۇسىنا ادەيىلەپ باردى.
ىرگەدەگى اقتاس كەنتى مەن ساران قالاسىنا, وزگە دە وبلىستىق باعىنىستاعى ءبىرتالاي ەلدى مەكەندەرگە باستايتىن بۇل جول كوپشىلىكتى كوپتەن-اق شارشاتىپ بولعان ەدى. شىلدە ايىندا عانا جول قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ءوتكەن ارنايى جيىندا اسىلبەك دۇيسەباەۆ رەسپۋبليكالىق تاس جولدىڭ تالقانى شىعىپ جاتقان وسى كەزەڭىنە قاتىستى «قازاۆتوجول» ۇك» اق قاراعاندى فيليالىنىڭ جاۋاپسىزدىعىن قاتتى سىنعا العان بولاتىن. ويتەتىن دە ءجونى بار. ويتكەنى, اكىمدىك باستاعان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا حالىقتان ءتۇسىپ جاتقان شاعىمدا تولاس جوق. باسقاسىن ايتپاعاندا, وبلىس ورتالىعىنان 20-30 شاقىرىم جەردەگى ەلدى مەكەندەردەن قاراعاندىعا كۇن سايىن قاتىناپ, ءناپاقاسىن تاۋىپ جۇرگەن قاراپايىم حالىققا قيىن. كىسى كوپ, تاڭەرتەڭگى, كەشكى مەزگىلدەردە اۆتوبۋسقا ارەڭ-ارەڭ سىيىپ, ءبىر اياعىمەن تۇراتىندارى ازداي, الگى ايتىپ وتىرعان ارالىقتان وتكەندە ءيىن تىرەسىپ تۇرعان ءبىر-بىرىمەن سوعىسىپ, باسىن, يا قاسىن جارىپ الىپ جاتاتىن كەزدەر از ەمەس.
سول جيىندا اتالعان كاسىپورىننىڭ قاراعاندى فيليالىنىڭ ديرەكتورى قانات شايمين جولدى پايدالانۋشىلاردان كەشىرىم سۇراپ, ءدال سول تۇستى جوندەۋ جۇمىستارىن شىلدە ايىنىڭ باسىنان قولعا الۋعا ۋادە بەرگەن. باسشى ازامات سوزىندە تۇرعان سىڭايلى: وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءوز كوزىمەن كورگەندەي, جول جوندەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن. شىعىنى 207,49 ملن. تەڭگە دەپ باعالانعان 8 شاقىرىمدىق جولدى مەردىگەر ۇيىم رەتىندە بەكىتىلگەن «ارمستروي» جشس جوندەي باستادى. مۇندا ءارتۇرلى ماقساتتاعى 29 تەحنيكا مەن 37 ادام ەڭبەك ەتۋدە. ەلدى مەزى قىلعان كەدىر-بۇدىر جول تەگىستەلىپ, اسفالت-بەتون توسەلدى. بۇل جۇمىستاردىڭ ءبارى الداعى قازان ايىندا اياقتالادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
استانا مەن تەمىرتاۋدى جالعايتىن ءتورت جولاقتى جولدىڭ قۇرىلىسى مەجەلەنگەن مەرزىمىنەن شامامەن ەكى ايداي بۇرىن اياقتالاتىن ءتۇرى بار. بۇل جەردە تەك ءبىر ءدۇدامال ويدىڭ ۇشى شىعىپ تۇر. جوق, جول قۇرىلىسىنىڭ بارىسىندا ەشقانداي كەمشىلىك جوق. مەردىگەر كومپانيا بارىن سالىپ, تاقتايداي تەگىس ءارى كەڭ جولدى قىركۇيەك ايىنىڭ وزىندە پايدالانۋعا بەرۋگە دايىن وتىر. تەك كۇنى ەرتەڭ سۋىق ءتۇسىپ, جول بويىن قاتقاق باسىپ, قار جاپقاندا كولىك قوزعالىسى تاعى دا قيىنداي ما دەگەن كۇمان كۇشتى بولىپ تۇر. بۇل كۇماندى كولدەنەڭ تارتىپ وتىرعان – «قازاۆتوجول» فيليالىنىڭ وكىلدەرى. قانات ءشايميننىڭ ايتۋىنشا, قازىر بىزدە كۇز, قىس, كوكتەم ايلارىندا پالەنباي شاقىرىم جول بويىن زاماتىندا تازالاي قويۋعا دايىن تۇرعان زاماناۋي تەحنيكا جەتكىلىكسىز. سونىڭ كەسىرىنەن تولاسسىز اعىلعان اۆتوكولىكتەردىڭ كەپتەلىسى پروبلەما تۋدىرۋى عاجاپ ەمەس. كۇرە جول ەكى ەسە كەڭەيتىلگەنىمەن, ونى قالىپتى جاعدايدا ۇستاپ, تازالاپ وتىرۋعا كەرەكتى تەحنيكا سانى كەرەك مولشەردىڭ 60 پايىزىن عانا قۇرايدى. نەگىزگى قورقىنىش وسى.
– ءبىز بۇل ماسەلەنى كومپانيامىزدىڭ نەگىزگى باسشىلىعىنا ەسكەرتتىك, – دەيدى قانات شايمين. – نەگىزى, مەملەكەت يەلىگىنە جەكەمەنشىكتى كىرىستىرگەنىمىز دۇرىس ەمەس. دەسەك تە, باسقا امال جوق. مەنىڭشە جول جاعدايىن قالىپتى ۇستاۋعا ارنالعان جابدىقتارى بار مەردىگەر ۇيىمداردى ورتاق ىسكە تارتقانىمىز دۇرىس. ونداي كومپانيالار بارشىلىق. تەك سولاردىڭ اراسىندا كونكۋرس ۇيىمداستىرىپ, نەعۇرلىم ءتيىمدىسىن تاڭداپ الۋ كەرەك.
بۇعان قوسا, «قازاۆتوجول» فيرماسى تەمىرتاۋ اسىپ, جامبىل وبلىسىنا باستايتىن جولدى جوندەۋگە قاراجات تاپپاي وتىر. بۇل ارالىقتىڭ دا ماڭىزى باسقالارىنان كەم ەمەس. كومپانيا وكىلدەرى وسى ماقساتقا حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان نەسيە سۇراپ كورسەك دەگەن نيەتتە. بىرقاتار بانكتەرمەن جاقىن ارادا ءتيىستى كەلىسىمدەرگە قول قويىسۋ دا جوسپارلانعان. وسى ورايدا, ۇكىمەتكە دە ۇسىنىستار ايتىلدى.
ءبىر قۋانارلىعى, قازاقستان جولدارىن باسقارۋشى كومپانيا جەزقازعاننان قىزىلوردا وبلىسىنا دەيىنگى 200 شاقىرىمداي جولدى جوندەۋگە قاراجات تاۋىپ وتىر. كارتادان قاراساڭ, قاتار جاتقانداي كورىنەتىن ەكى شاھاردىڭ اراسى تالاي حالىقتىڭ ءتوزىمىن تاۋىسىپ بولعانداي ەدى. كوپشىلىك بۇل توتە جولسىماقتان گورى, جارتى قازاقستاندى اينالسا دا, تەمىرجولمەن مىڭداعان شاقىرىمدى سەلكىلدەمەي, تىنىش باسىپ جەتكەندى ءجون كورەدى. وسى ارالىققا كۇردەلى جوندەۋ سوڭعى رەت وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى ءجۇرگىزىلگەن ەكەن! جول دەگەن اتى بولماسا, ءىز تاۋىپ ىلەسۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوعا ما دەپ قورقامىز...
جوندەيمىن دەگەنگە جول جەتەدى. بىراق سولاردىڭ جوندەلۋ ساپاسىن ايتىڭىز. جالاڭاياق جۇرسەڭ دە جايلى جولدىڭ جىل وتپەي جاتىپ استاڭ-كەستەڭ بولىپ جاتقانىنا كۋا بولعان كەزدەرىمىز از ەمەس. بۇل جولى ساپا ماسەلەسى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنباق.
– مىسالعا, وبلىس ورتالىعىنا جاقىن بايمىرزا مەن شوقاي ەلدى مەكەندەرىنىڭ اراسىنداعى جولدىڭ جوندەلىسىن ايتايىن, – دەيدى قانات شايمين. – قابىلداۋ ءۇشىن تەكسەرە كەلگەنىمىزدە, جوندەلدى دەگەن جولدىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن بولىپ شىقتى. بىراق وعان بيۋدجەتتەن ءبىر تيىن دا قوسىمشا اقى تولەنگەن جوق. مەردىگەر ۇيىم ءوز جاۋاپسىزدىعى ءۇشىن سازايىن تارتىپ, جولدى قايتا جوندەۋگە, اسفالتتى ساپالى ەتىپ جاڭادان توسەۋگە ءماجبۇر بولدى.
اۆتوداڭعىلداردى كۇردەلى ءجوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىن, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوجولدار باسقارماسى دا باقانداي بەس دەڭگەيلى باقىلاۋعا العان. ايتالىق, بۇرىن مەردىگەر ءوزى بەرگەن كەپىلدىك بويىنشا, قالالىق نەمەسە وبلىستىق ماڭىزداعى جول بويىندا پايدا بولعان اقاۋدى ەكى جىل بويى جويىپ, ياكي جاماپ-جاسقاپ وتىرۋعا مىندەتتى بولسا, ەندى ول مىندەتتىڭ مەرزىمى ءۇش جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. ال تۇبەگەيلى وزگەرتىلىپ, تولىقتاي كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلگەن جولداردى سالعان مەردىگەرلەر, ءتىپتى, بەس جىلعا دەيىن ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشا المايدى.
– تاپسىرىس بەرۋشى مەن مەردىگەر ۇيىمنىڭ اراسىندا جاسالعان كەلىسىمشارتقا سايكەس, مەردىگەرگە قارجىلىق جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى, – دەيدى قاراعاندى وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوجولدار باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءابايدىلدا ساناۋباروۆ. – كەپىلدىك بەرىلگەن مەرزىم بويىنشا ونىڭ ەسەپشوتىندا ءاردايىم جوندەۋ جۇمىستارىنا كەتەتىن بارلىق قاراجاتتىڭ كەمىندە ءۇش پايىزى كولەمىندە قارجى بولۋى ءتيىس. بۇل ونىڭ ساقتاندىرۋ ءپوليسى ەسەبىندە بولادى. جان-جاقتى جابدىقتالعان زەرتحانا, ارنايى قابىلداۋ كوميسسياسى بار. جوندەۋ جۇمىستارى ساپالى جۇرگىزىلگەنىن ماقۇلداپ, كوميسسيانىڭ ءار مۇشەسى قول قويمايىنشا, مەردىگەر موينىنا العان نىسان مەملەكەت تاراپىنان قابىلدانبايدى. سوڭعى ءۇش جىلدا كەزىندە ءوز جۇمىستارىن جاۋاپسىز ورىنداعان مەردىگەرلەردىڭ ۇستىنەن تۇسكەن ارىز-شاعىمداردى قاراپ, تەكسەرىپ جاتىرمىز. سولاردىڭ ىشىنەن قازىردە ەكەۋىنىڭ شىن مانىندە الاياقتار بولىپ شىققانى انىقتالىپ, ەندى مۇنداي جۇمىستارعا قاتىستى تەندەرلەرگە قاتىسۋ قۇقىنان ايىرىلدى. كوميسسيا جولداردى ادەتتە كوكتەم ايلارىندا تەكسەرەدى. جوندەۋ بارىسىنداعى كەمشىلىكتەر سول مەزگىلدە ايقىنىراق بايقالاتىندىقتان, مەردىگەردىڭ كەپىلدىك مەرزىمى اياقتالماعان بولسا, اقاۋ تابىلعان تۇستى قايتا جوندەۋ ونىڭ وزىنە جۇكتەلەدى.
اقىرى جول تۋرالى اڭگىمە قوزعاعان سوڭ, قالا سىرتىنداعى داڭعىلدارمەن عانا شەكتەلگەنىمىز ءجون بولا قويماس. وتانىمىزدىڭ ماڭدايالدى ءوندىرىس وشاعى سانالاتىن قاراعاندىنىڭ ءسان-سالتاناتى ەلىمىزدىڭ وزگە شاھارلارىنان ارتىق بولماسا دا, كەم سوققان تۇسى جوققا ءتان. دەگەنمەن, قاراعاندىلىقتاردى بيىل عانا جوندەلگەن كوشەنىڭ كەلەسى جىلى قايتا قوپارىلىپ جاتاتىنى قاجىتىپ بولعان. سويتسەك, گاپتىڭ ءبارى ءىستىڭ دۇرىس ۇيىمداستىرىلماۋىنان, قالانى دامىتۋ بارىسىن دۇرىس جوسپارلاماعاننان دەسەدى. كوشە ورتاسىنىڭ قازىلىپ جاتاتىنى, كوبىنەسە جەڭىل-جەلپى شۇقاناقتاردى جاماپ-جاسقاۋ عانا دەپ اقتالادى قالا باسشىلارى.
اۆتوجولداردىڭ تەز توزىپ, جارامسىز بولىپ جاتۋىن جاۋاپتى ورىنداردىڭ وكىلدەرى وزدەرىنشە تۇسىندىرەدى.
– جول توسەمدەرىنىڭ تەز بۇزىلۋىنا نەگىزگى سەبەپ – اسفالت-بەتون قۇرامىنداعى بيتۋمنىڭ تابيعي ەسكىرۋى, – دەيدى قاراعاندى وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوجولدار باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءابايدىلدا ساناۋباروۆ. – اسفالت توسەمدەرىنىڭ مەزگىلىنەن بۇرىن جارىلىپ, شۇڭقىرلاردىڭ پايدا بولاتىنى دا سودان.
ايتكەنمەن, بۇل ماسەلەنىڭ دە شەشىمىن تابۋعا بولادى ەكەن. بيتۋمنىڭ ەسكىرۋىن تەز سىڭگىش «Reclamite» قۇرامىنىڭ كومەگىمەن باياۋلاتۋعا بولاتىن كورىنەدى. مۇناي مايى مەن شايىرىنان تۇراتىن بۇل كاتيوندى قوسپا اسفالت-بەتون توسەمەگە 40 سانتيمەترگە دەيىن بويلاپ سىڭە الادى. بيىل بۇل قۇرالدى ماماندار قاراعاندى قالاسىنداعى تەرەشكوۆا كوشەسىندە جانە پوپوۆ كوشەسى مەن 15-ءشى ماگيسترالدىڭ قيىلىسىندا سىناپ كورمەك. ودان وڭ ناتيجە شىعىپ جاتسا, ارينە, باسقا جولدار بويىنشا دا وسى ادىسكە باسىمدىق بەرىلەدى.
قانشا مىقتى جوندەۋ جاسالسا دا, جولدىڭ جايىن ەشۋاقىتتا نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. كوكتەم مەن كۇز جاۋىن جەپ, قىس ايلارىندا كوك مۇزعا اينالاتىن, جازدىڭ اپتابىندا بالبىراپ, اۋىر كولىكتەردىڭ استىندا قامىرشا يلەنۋگە دەيىن باراتىن توسەمەلەر نەشە جەردەن اسفالت-بەتون بولسا دا تابيعاتتىڭ توسىن قۇبىلىستارى مەن ءارى-بەرى جۇرۋدەن شارشامايتىن, ءتىپتى, تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەستە سوعان ءماجبۇر ادامداردىڭ ارەكەتىنە توتەپ بەرۋگە قاۋقارسىز.
وبلىستا ەلدى مەكەندەردى جالعايتىن توتە جولدار بارشىلىق. بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى كوپتەن جوندەۋ كورمەگەن, ايتپەسە, ەلدىڭ ءوزى جاساپ العان جابايى جولدار. جاۋىنسىز جازدا كوپشىلىك ارنايى كوتەرمە جولداردان گورى, قارا جەرمەن قابىسقان جايداق جولمەن قۇيعىتقاندى ءجون كورەدى. ويتكەنى, ولاردا وي-شۇڭقىر الدەقايدا از. ونى ءوز تاجىريبەمىزدەن بىلەمىز. وبلىس اۋماعىن ءجيى ارالايتىن ءوڭىر باسشىلارى دا حابارسىز ەمەس دەپ ويلايمىز.
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى