ءCوز سويىل № 29

ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق

* سۋرەتشى كوزىمەن

قۇلدىق پسيحولوگيا جەكەمەنشىك مال فەرمەرى پىقىپ بۇدان گورى وقىپ-توقىعانى بار, كوزى اشىق اعاسى اقالاق اۋىلعا اكىم بولىپ بەكىگەندە: – كوكە, اكىم بولدىڭىز, اكىم­دى­گىڭىز مەملەكەتتىك قىزمەتكە جاتادى, بۇعان دەيىنگى «بۇرقىراتىپ» كەل­­گەن سىن-مىنىڭىزگە اباي بولى­ڭىز, – دەپ قالىپ ەدى, اعاسى الارا قاراپ: – قۇلدىق پسيحولوگيادان ارى­لار كۇنىڭ بولار ما ەكەن سەنىڭ! قۇلدىق قۇلدىراۋ انا قاراما­عىڭ­داعى مالشىلارىڭا عانا جاراسادى, – دەپ الىپ, ايدا كەپ لەپىرمە «لەكتسياسىن» وقىسىن... اۋىل جۇرتى دا اعاسىنىڭ وسى ءبىر سىنشىل-ءمىنشىل قىزبا مىنە­زىن باعالاپ, اۋدانعا كەلگەن جاڭا اكىم ەل-جۇرتتى جيناپ اۋىل­دى باسقاراتىن ادامدى وزدەرىنە جۇك­تەگەندە, ءبىراۋىزدان وسى اقالاقتى ۇسىنىپ بەكىتتىرىپ العانى بار. كوپ وتپەي اعاسى اۋداندا وتكەن القالى جيىلىستا ءسوزىن كىل سىناپ-مىنەۋگە باعىشتاپ: – قۇلدىق پسيحولوگيادان ارىلماي ادام بولمايمىز! ماڭكيىپ, باستىق اتاۋلىنىڭ قيسىنسىز ءىس-ارەكەتىنە: «ءلابباي تاقسىر!» دەپ باس شۇلعىپ ماڭگىرىپ جۇرە بەرسەك كۇنىمىز قاراڭ, بولاشاعىمىز ب ۇلىڭعىر!.. – دەپ كوسىلگەنىندە بۇل جەر شۇقىپ جەكسەن بولىپ, ارتىن كۇتپەي, بىرگە بارعان اعاسىنان بۇرىن اۋىلعا كەلىپ العانى بار. نە ىستەسىن, ءوز قولىن ءوزى كەسە مە... ايتقان باعىتىنان قايتپايتىن قىرسىق مىنەزى بالا كەزىنەن بار. ايتىپ كورسىن... قايتارىمى اعىل-تەگىل بولاتىنىن بىلەدى. مۇندايدا «بۇكىردى مولا عانا تۇزەيدى» دەۋشى مە ەدى. اۋدان دا قاراپ  جاتپاپتى, وندا دا «كوزى قاراقتىلار» جەتىپ ارتىلادى, التى ايلىق قورىتىندى بويىنشا بۇلاردىڭ اۋىلىن سىن تەزىنە سالىپ, اقالاق اعاسىنا سوگىس ارقالاتىپ جىبەرىپتى... اعاسى دا ايىلىن جيماي, كە­زەكتى وبلىستىق باسقوسۋدا كيلىگىپ ءسوز الىپ مىنبەردەن ايدا كەپ كوسى­لىپتى دەپ ەستىدى... ونىسىن تاۋەلسىز تەلەارنا ءىلىپ الىپ, «ىلگەرى» وزدىرىپتى. وبلىس بۇنىسىنا «وسقىرىنا» قاراپ, ەكى اي وتپەي اعاسىنىڭ «وي-شۇڭقىرىن» قازبالاپ... نە كەرەك, قاي-قايدا دا بار كەمشىلىكتىڭ ءتىز­بەسىن ءتىزىپ, اعا­سىنا «قاتاڭ سوگىس­تى» بۇيىرتتى. اعاسى دا قاراپ قالماي, وپپو­زيتسيالىق باسىلىم بۇنىڭ «قۇلدىق پسيحولوگيا قۇردىمعا قۇلاتادى» اتتى كولدەي ماقالاسىن جاريالاپ, ايدى اسپاننان ءبىر-اق شىعارعانىن قايتەسىڭ... ءبىر-اق كۇندە: «اۋىل اكىمى اقا­لاق اساباس قىزمەتىنەن بوساتىلسىن» دەگەن بۇيرىق بۇرق ەتىپ, اعاسى «اتىنان» اۋدارىلىپ ءتۇسىپ, باياعى قىزمەتسىز تاز قالپىنا تۇسە قالدى. باۋىر – باۋىر ەت... مال فەرمەر پىقىپ ءۇيلى-جاندى اقالاق اعاسىن ءبىر-اق كۇندە تاۋ اسىرىپ مالى جايلاعان جايلاۋدان  شى­عاردى... سونداعى قورا-قوپسىعا قا­رايدى, كەزەكتەسىپ قوي باعادى... ەستۋىنشە اعاسى سونداعى ەكى-ءۇش قوي­شىنىڭ باسى قوسىلعاندا اعىل-تەگىل «قۇلدىق پسيحولوگيا» تۋرالى لەكتسياسىن اندا-ساندا تاۋ-تاستى جاڭعىرتا وقىپ قويادى ەكەن... ەرسۇلتان ماعجان تالدىقورعان ويران مەرەكەلىك استا – اياق باسقا, باس اياققا باعىنبادى. كوز الاقتاپ, ءتىل سالاقتاپ, اۋىز كوپىرىپ, جابىلمادى... ەكى قول ەربەڭدەپ, ەكى اياق «سەرۋەندەپ», ورىندارىنان تابىلمادى. سويتسەك, باسشىلىق جاسايتىن باس, ءوزى ەكەن-اي ماس. قۇلاققاعىس جەمقور-اۋ! مەن دە, سەن دە, ءبارىمىز دە پەندە. بويعا سىڭگەن «كەسەل», بەرىلمەي جاتىر-اۋ «ەمگە». «اۋرۋ باتپانداپ كىرىپ, مىسقالداپ شىعادى» دەگەن, قايدان كەتە قويسىن دەمدە؟! ەڭبەك ەتسىن دەپ ەلگە, جەمەيدى-اۋ دەگەن جەرگە, شىن پەرىشتە شىعار دەپ, شىعارعان ەدىك تورگە. ال سەن بولساڭ... يە بولعان سوڭ مورگە, ەلدى سۇيرەمەي ورگە, ءوزىڭ قىمقىردىڭ ميللياردتاپ, الىپ كەتەتىندەي كورگە... جەتەر ەندى, قويساي! مەن جانە جەمقور زەيىن باسقا, پەيىل باسقا مەندەگى. پيعىل باسقا, قۇلقىن باسقا سەندەگى. وتە تەرەڭ وڭەشىڭنىڭ وقپانى, ەلدىڭ قيىن ەندى ساعان سەنبەگى. قازىبەك اشىربەك ۇلى قىزىلوردا سۇيمەن «باستىق» سوم تەمىردەن قۇيىلعان, كوزگە ءتۇستى قيىردان, تيگەن جەرىن قوپارىپ, قارا كۇشكە سىيىنعان, ءبىر سۇيمەن بار ەدى, ۇيقى-تۇيقى «جان» ەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ماقتالدى, ەسىمى ەرەكشە ەستىلىپ, اۋىزدان-اۋىزعا جاتتالدى. – قايرات, جىگەر قانشالىق, ەڭبەك ەتەدى جان سالىپ, قارا تاستى قان قاقساتادى, ەمەندى تامىرىمەن ج ۇلىپ, جامباستاتادى. «نەرۆىسى» مىقتى قۇرىش قوي, تۋراسىن ايتۋ دۇرىس قوي, – دەپ, جوعارى جاقتاعى «ايبالتا» دەگەن اعاسى, بەدەلى تاۋداي, شاماسى, سۇيمەندى باستىق قىپ ءوسىردى, ماسەلە بىردەن شەشىلدى. ارادا زىرعىپ ءبىر جىل ءوتتى, سۇيمەكەڭ جان-جاعىن قىلعىپ ءوتتى. «كوزقاراسى ەسكى» دەپ, ورتاسىنان كەسكىلەپ, ساماۋىرىن, قازاندى قابىستىردى, قۇماندى «كران بار عوي» دەپ, قىرىق تۋراپ, قارا جەرگە جابىستىردى. قويشى ايتەۋىر, تەمىر-تەرسەكتىڭ ءبارىن «ءۇن» قىلدى, بايعۇستار-اي, جان ۇشىرىپ, شىڭعىردى. اعاش بىتكەندى وتىن قىلدى, ۇستەل, شكافتى قيراتىپ «توقىم قىلدى». ال, ۇلكەندى-كىشىلى, شيكىلى-ءپىسىلى, «سۇيمەنشىكتەردى»  ايالادى, قامقورلىعىن ايامادى, ايدا شاپ, تەنتەك-تەلىنى, كولەڭكەسىمەن سايالادى. ءبىر كۇنى بولات پىشاق, بىلاي دەدى ساڭقىل قاعىپ: – ءاي, سۇيەكە, جان-جاعىڭا قارامادىڭ, جۇرتتىڭ ءبارىن الالادىڭ, تالايدى ءولتىرىپ, «بارسا كەلمەسكە» كەتىرىپ, مايىپ قىلدىڭ, جارالادىڭ... بۇعان قوسىلىپ شاڭسورعىش: – بۇل سۇيمەن ناعىز جەمقور, قارانيەت قانسورعىش... – دەپ, گۋىلدەدى, كەتەسىڭ قالايدا بۇگىن دەدى. وزگە دە ىدىس-اياق, اعاش بۇيىم, ايقايعا باسىپ «دىرىلدەدى». اقىرى سۇيمەن قۇرىقتالدى, «كرىشاسى» ايبالتا بۇعىپ قالدى. اڭگىمە ءبىتىپ اقىرى سۇيمەن  «مەتاللومعا» تاپسىرىلدى. ءازىربايجان قونارباەۆ ماڭعىستاۋ وبلىسى اقىل ايتايىن با؟ ناعىز ەركەك تاڭ­ەر­تەڭ ايەلىن ەگەر ول ۇيمە ىدىستاردى جۋىپ تازارتاتىن بولسا, وندا ول كەشكى اس ءازىر­لەي­تى­نىنە سەندىرىپ باعادى. ودان سوڭ ول كەشكە دەي­ىن ايەلىنىڭ استى وتە ءدام­دى ەتىپ پىسىرەتىنىنە سەن­دىرىپ باعۋى كەرەك. *** دارىگەردىڭ قاجىتقان كىسىگە ايتقانى: – سەمىزدىگىڭىزگە سەپ بولار ءدا­رى­ڭىز, مىنە. ىدىسىندا 300 تال. ونى ءىشۋدىڭ قاجەتى جوق. – ول سوندا قالاي كومەك­تەس­پەك؟ – قاراپايىم عانا. كۇنىنە ءۇش مەزگىل ىدىستاعى ءدارىڭىزدى ەدەنگە ءتو­گى­ڭىز دە, سودان ونىڭ ءار تالىن جەكە-جەكە تەرىپ ۇستەل ۇستىندە تۇرعان ىدى­سىنا قايتادان سالىڭىز. ءسوي­تىپ, ءبىر ايدان سوڭ ماعان قايتا كەلىڭىز. *** ارمانسىز, الاڭسىز عۇ­مىر كەشكىڭىز كەلسە, ءومى­رى­ڭىزدىڭ جارتىسىن اكە-شە­شە موينىندا وتكى­زىپ, قال­عان جارتىسى بالا­لا­رى­ڭىزدىڭ الاقانىندا ءوتسىن. *** – ەشقاشان اۆتوبۋس­تىڭ, ايەلدىڭ جانە جاڭا ەكو­نو­ميكالىق رەفور­ما­نىڭ سو­ڭى­نان قۋدىڭ قاجەتى جوق. – نەعىپ؟ – ويتكەنى, ولاردان سوڭ ىلە-شالا جاڭاسى پايدا بولادى. * بىردە «كەلiنشەكتەرگە كوز قىسىپ ءجۇر» «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قالي سارسەنباي اۋرۋحانادا كەشكiسiن سەرۋەندەپ ءجۇرiپ شورا سارىباەۆ اقساقالدى جولىقتىرادى. كۇندە اقساقالدىڭ شىعاتىن مەزگiلiن اڭدىپ, بiراز اڭگiمەسiن تىڭدايدى. شوكەڭنiڭ اڭگiمەنi مايىن تامىزىپ ايتاتىنىنان كوزiقاراقتى قازاقتىڭ ءبارi حاباردار. شوكەڭ قاسىندا ەكi شال بار اڭگiمە سوعىپ وتىرادى. الگiلەر ءوز جانىنان شىعارىپ اڭگiمە ايتا الماي, اۋزىن اشىپ, كوزiن جۇمىپ تىڭداپ وتىرا بەرەدi. اڭگiمەنiڭ بiر ۇزiلiسiندە شوكەڭ: – مىنا ەكi شال وسىندا كەلگەندە كوتەرەم ەدi, مەنiڭ اڭگiمەمنەن كەيiن وڭالىپ, قازiر تiپتi قۋتىڭداپ قالدى, كەلiنشەكتەرگە كوز قىسىپ ءجۇر, – دەيدi. سوندا قالەكەڭ: – بۇل كiسiلەردi دارiگەر ەمەس, سiز ەمدەپ جاتىر ەكەنسiز عوي, – دەگەن ەكەن. «ايەلi سالاق بازاردان iشەدi...» رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرi تۇسكi اس ءۇشiن ۇيلەرiنە بارا بەرمەيدi. بۇل – قالىپتاسقان جاعداي. بiرازى اسحانا مەن كافەدە, كەيبiرi كەڭسەدە-اق تاعام-شايلەرىن iشە بەرەدi. وسىنداي تۇسكi تاماقتىڭ كەزiندەگi ساپىرىلىس­تا ءبىر جىگىت ۇجىمنىڭ اقساقالى سارسەنبەك بەكمۇرات ۇلىنا قاراتىپ: – اسحانا جاعالاماي-اق, ۇيدەن اكەلگەنiمiزدi  كەڭسەدە تالعاجاۋ قىلمايمىز با؟ – دەيدi. سوندا سارسەكەڭ: – ايەلi جاقسى قازاننان iشەدi, ايەلi سالاق بازاردان iشەدi, – دەگەن ەكەن ءوزى اسحاناعا كەتىپ بارا جاتىپ.  «اقساقالدار تۇرعاندا...» جوعارى لاۋازىمعا اۋىسقان گازەت قىزمەتكەرiن شىعارىپ سالۋ ءراسiمi ءجۇرiپ جاتتى. ماسەلەنiڭ ءمان-جايىمەن رەداكتسيا باسشىسى تانىستىرىپ, ارiپتەسiمiزگە ءسات ساپار تiلەدi. «ەندi تiلەكتەرiڭدi بiل­دiرە بەرiڭدەر», دەپ كەزەكتi ۇجىمعا بەردi. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا الدىمەن جاسى ۇلكەندەر, سوسىن رەت-رەتiمەن قالعاندارى ءسوز الاتىن. بۇل جولى باسقاشا بولدى. اسىعىستىق تانىتقان ءبولiم مەڭگەرۋشiسi نۇرجامال بايساقال ورتادان كيiپ كەتتi. وسى كەزدە جاسى ۇلكەندەردiڭ ساناتىنداعى وتەش قىرعىزباي: – ويپىر-اي, اقساقالدار وتىرىپ, بايساقالدار سويلەيتiن بولعان با؟ – دەگەن ەكەن. «جاعىڭ سىنسا دا...» كىشىگىرىم جول اپاتىنا ءتۇسىپ, جاعىنا ازداپ زاقىم كەل­گەن ءبىر دوسى قالي سارسەنبايعا «كوڭىلىمدى سۇرا­ما­دىڭ» دەپ رەنجىپ ءجۇرىپتى. بىردە كوڭىل سۇراي بار­عاندا دوسى تاعى دا رەنىشىن ايتىپ قالىپتى. سوندا قالەكەڭ: – سەندەي جىگىتكە مۇنداي وقيعا نە تۇرادى؟! ەڭ باس­تىسى, امانسىڭ, جاعىڭ سىنسا دا, ساعىڭ سىنباسىن, – دەگەن ەكەن. كورگەن بىلگەنوۆ استانا * تاتار ازىلدەرى جىرشى جىرشى ءبىر جولداسىنا: – كەشەگى مەنىڭ كونتسەرتىمدە بول­عان شىعارسىڭ. ەل سىيمادى دەي مە؟ – بولعاندا قانداي. سەنىڭ دا­ۋى­­سىڭا ورىن قالدىرۋ ءۇشىن ادام­دار بۇتىندەي زالدى بوس قال­دى­رىپ, ۇيلەرىنە قايتىپ كەتىپ بارا جاتتى... ەكى ساۋداگەر ساۋداگەرلەر ايتىسىپ وتىرىپ, ءبىرى: – سەن مەنى ءبىر رەت ساتقانشا, مەن سەنى ون مارتە ساتىپ جىبەرە الامىن, – دەپتى ءبوسىپ. سوندا ەكىنشى ساۋداگەر: – دۇرىس ايتاسىڭ, دوستىم. مە­نى ساتۋعا بولار, ال ءوزىڭدى ساتىپ بول­مايدى. ويتكەنى, سەنى ەش­كىم ءبىر تيىنعا دا المايدى... – دەگەن ەكەن. كىم وبىر؟ بىرەۋ ۇيىنە كەلگەن قوناعىنىڭ الدىنا قۇرما قويىپ, ونى ءوزى دە قوسىلا جەپ, جەلىنگەن سۇيەكتەرىن جايلاپ قوناعىنىڭ الدىنا ىسىرا بەرىپتى. جەمىس تاۋسىلعان سوڭ يەسى: – ءاي, سەن ءوزى جەبىر ەكەنسىڭ, قان­شاما قۇرما جەگەنسىڭ؟ قارا­شى, الدىڭدا سۇيەك دەگەن ءۇيىلىپ قالىپتى عوي, – دەگەندە, قوناعى: – ءوزىڭ مەنەن وتكەن وبىرسىڭ-اۋ! سەبەبى, الدىڭدا ءبىر دە ءبىر ءسۇ­يەك جوق, قۇرمانى سەن سۇيە­گى­مەن اساعانسىڭ-اۋ, شاماسى... – دەپتى. قام جەمەڭىز ءبىر ايەل مال دارىگەرىنە شاعىنىپ: – ءيتىم بەنزين ءىشىپ قويىپ, اينالشاق بولىپ قالعان سياقتى, – دەگەندە, دارىگەر: – وعان ءسىز ەش ۋايىم جەمەڭىز, بەنزينى تاۋسىلعان سوڭ وزىنەن-ءوزى توقتايدى, – دەپ جۇباتىپتى. اۋىر ساداقا ءبىر مولدا قالادا جۇرگەندە, سوڭىنان بىرەۋ قالماي ساداقا بەرەدى. دۇعانى قىسقا قايىرىپ, مولدا ءجۇرىپ كەتەدى. مولداعا تاعى ءبىر كىسى ساداقا بەرەدى. ول وعان ۇزاق-ۇزاق دۇعا وقيدى. – حازىرەت, – دەيدى سوندا ءبىرىن­شى كىسى, – نەگە سەن وعان دۇعانى كوبىرەك وقيسىڭ, ماعان شولاق قايىرىپ ەدىڭ عوي؟ – سەنىڭ بەرگەنىڭدى قۇداي تا­عالا جىلدام الىپ كەتتى... ال مىنا كىسىنىكى كوپتەۋ ءارى اۋى­رىراق ەدى, سون­دىقتان اللا ونى كوپكە دەيىن الىپ كەتە الماي تۇردى, – دەپتى مولدا. شىرىنحان الاش وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكە-بالا ءاجىڭ-گۇجىڭى قىزى اكەسىنە تەلەفون شالادى: – اكە, مەنى الىپ قاشىپ كەتتى. – نە دەپ تۇرسىڭ, قانداي وڭباعاندار سەنى الىپ قاشقان؟ – بىلمەيمىن, ايتەۋىر, «لەكسۋس» دەگەن كولىگى بار,  ءنومىرى 777... – ا-ا, ءجون ەكەن, باقىتتى بول, قىزىم... *  *  * اكەسى وقۋشى بالاسىنا: – بۇگىن نەشە الدىڭ؟ – بەس! – جارايسىڭ, قاي ساباقتان؟ – انا تىلىنەن ءۇش, ماتەماتيكادان ەكى... *  *  * وقۋشى بالا اناسىنا: – ماعان 100 تەڭگە بەرىڭىزشى. – وتكەن جولعىداي جوعالتىپ الساڭ شە؟ – وندا 500 تەڭگەلىككە وراپ بەرىڭىز... *  *  * – بالام, ساباق قالاي؟ – وتە جاقسى, اكە. 5-سىنىپپەن كەلىسىمشارت ءبىر جىلعا سوزىلدى! حا...حا... تاعى دا – بارەكەلدى, تورلە! كىرگەلى تۇرعاسىڭ جوق قوي كورگە! ا... ا, قالباعاي, سەن بە؟ – ءيا... باكە! ە, باكە! – حال قالاي؟ (باكەڭ ىڭىراندى, ءبىر-بىرىنە ۇقساپ تۇرعان قارىنى مەن بەتىن سيپالادى, بەس تال شاشىن ۇيپالادى. بۇل قىلىعى: بويىندا جوق جورتاعى كادىمگى ۇلىلاردىڭ «ۇرپاعى»). – جۇتىپ جاتىرمىز عوي, تالعاماي! – بالالار شە؟ – قول-اياعى بالعاداي. – جارىڭىز شە؟ – ەكى ات تارتار ارباداي. – ارمان جوق ەكەن. – وھ, نەگە؟ ءبىر بۇيىردە ورىن تۇر عوي, مىنانى, انانى... انا بىرەۋىن تولار ەمەس جالماماي. – و, جالعان-اي! – ن... ە, جالعان-اي! ەي, قايدان ءجۇرسىڭ, قالباعاي؟ ءجونىڭدى ايت...شى زارلا...ماي. – باكە, بارەكەلدى انە, ءبىرىن اكەلدى. – حا... حا... تاعى دا كەلىپ جاتىر باعىما. – ءاي, قالباعاي, ءتىل مەن جاعىڭدى بەزەمەي ارى تۇر ال سەن, ۇيگە ءجۇر. * * * ءبىر جالاپ الىپ ەرىندى, قالباعاي ارتقا شەگىندى. الىستان نۇرا ۇلى الماتى وبلىسى ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر