ەلىمىزدە 2004 جىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدىڭ ەرەجەسى بويىنشا ءبىر مەزگىلدە بىرىكتىرىلگەن ەكى سىناق وتكىزىلەتىن, ياعني مۇندا ءبىر جاعىنان مەكتەپ بىتىرۋشىلەر اتتەستاتسياعا, ال ەكىنشىدەن, جوو-نا ءتۇسۋ ءۇشىن سىناق تاپسىراتىن. سوعان وراي ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى» رمقك ديرەكتورى قالي ابديەۆ كەلەسى وقۋ جىلىنان باستاپ بۇل سالادا بولاتىن وزگەرىستەر تۋرالى ايتىپ بەردى.
– قالي سەيىلبەك ۇلى, جالپى بيىل ەلىمىزدە قانشا تەست تاپسىرۋ پۋنكتى جۇمىس ىستەدى؟
– بۇل ءبىلىم سالاسىنداعى ءبىر جىلعى جۇمىستىڭ جەمىسى ەمەس, مۇنى ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراۋعا بولادى. مىسالى, 1992-1999-جىلدار, ودان كەيىن 1999-دان 2004 جىلعا دەيىنگى كەزەڭ, سوڭعىسى 2004 جىلدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدانىستا بولعان ەرەجە, ەندى مىنە, ءارى قاراي تاعى دا وزگەرىستەر بولادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ال, ءبىزدىڭ تەست ورتالىعىنىڭ اتقاراتىن جۇمىسى شاراعا وراي تەحنولوگيا ازىرلەۋ, قاجەتتى تەست تاپسىرمالارىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى, مۇنىمەن قابات تەست قابىلدايتىن وكىلدەردىڭ بارلىعى بىزدەن ارنايى دايىندىقتان وتەدى. قازىرگى ۇبت وتكىزۋ پۋنكتتەرى ءبىزدىڭ فيليالدارىمىز بولىپ ەسەپتەلەدى, مۇنىڭ ارقايسىسىندا ەكى ادام جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە 154 فيليال بار دەسەك, ولار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلادى. ودان باسقا جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن تاعى دا 11 پۋنكت بار, ءبارىن قوسقاندا, بيىل 165 پۋنكتتە ۇبت وتكىزىلدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى اۋدان ورتالىقتارىندا ورنالاسقان, مەكتەپتەردىڭ بازاسىندا, اتاپ ايتقاندا 106-سى مەكتەپتە, ال قالعاندارى الماتى, استانا قالالارىندا جانە وبلىس ورتالىقتارىندا ورنالاسقان جوو-دا.
– تەستىڭ قورىتىندىلارىن شىعارۋمەن كىمدەر اينالىسادى؟
– رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ وتىرىسى ادەتتە تامىز ايىندا بولادى. سول كەزدە ۇبت-دان وتكەن تۇلەكتەردىڭ ناتيجەلەرى, تاپسىرعان قۇجاتىنا بايلانىستى ماماندىقتىڭ ۆەدوموستارى, ياعني بالى بويىنشا ورىندارى كورسەتىلگەن تىزىمدەر بىزدە دايىندالادى. ءسويتىپ بارىپ, كوميسسياعا تۇسەدى. ءبىرىنشى كەزەڭ – تەست تاپسىرۋ, ەكىنشى كەزەڭ – رەسپۋبليكالىق كونكۋرسقا قاتىسۋ ءۇشىن ءوتىنىش تاپسىرۋ, ماماندىق تاڭداۋ, سول ماماندىققا گرانت ءۇشىن باسەكەگە ءتۇسۋ, ودان كەيىنگى ءۇشىنشى كەزەڭ – جوو-عا بارىپ قۇجاتتار تاپسىرۋ. وسىنىڭ ءبارى قازىرگى كەزدە مەكتەپ تۇلەكتەرىنە ىڭعايلى تۇردە قالىپتاستىرىلعان. بيىلعا دەيىن وسىنداي ادىسپەن جۇرگىزىلىپ كەلدى.
– ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– بىزدە ءبىلىم ساپاسىن باعالاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسى دەگەن جالپى اتپەن بىرىكتىرىلگەن جۇيە بار. ءبىز سول ۇلتتىق جۇيەنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگىمىز. وتكىزەتىن سىناقتارىمىز بەن مونيتورينگتەرىمىز كوپ, ءبىر عانا ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەن وسى 13 جىلدىڭ ىشىندە 1 ميلليون 588 مىڭ ادام ءوتىپتى, باسقالاردان دا قاتىسۋشىلار كوپ, مىسالى, جىلىنا ماگيستراتۋراعا ءتۇسۋ ەمتيحانىنا 30 مىڭنان استام ادام قاتىسادى. وتكەن جىلى مەكتەپ ءبىتىرگەندەر مەن كوللەدج تۇلەكتەرى ىشىنەن ەمتيحانعا قاتىسۋشىلار از بولعان جوق. سوڭعى جىلدارى ورتا ەسەپپەن, 82-84 مىڭداي ادام قاتىسىپ ءجۇر. بۇل دا ۇلكەن ءبىر سىناق. مەملەكەتتىك اتتەستاتسيا كەزىندە دە جۇمىس ىستەيمىز. مەكتەپتەردە, جوو-دا مەملەكەتتىك اتتەستاتسيادان وتۋگە مىندەتتەيتىن زاڭ بار. ءاربىر وقۋ ورنى بەس جىلدا ءبىر رەت وتەدى. وسىنداي كەزدە اتتەستاتسيالىق كوميسسيانىڭ ىشىنە ءبىزدىڭ دە تەستىمىز ەنگىزىلگەن. ودان جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرى, مەكتەپ وقۋشىلارى وتەدى.
بيىلعى جىلعى بىرىڭعاي تەستىلەۋگە كەلسەك, ءبىز دايىندىقتى ادەتتە ۇبت بىتكەننەن كەيىن بىردەن باستايمىز, سەبەبى, ەڭ نەگىزگى ماسەلە تەست تاپسىرمالارىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى, ايتار بولساق, تەست تاپسىرمالارى قانشالىقتى ساپالى بولدى, قانداي كەمشىلىكتەرى بار, مىنە, سونىمەن شۇعىلدانامىز. ودان كەيىن وقۋ جىلىنىڭ باسىندا ءبىز بۇكىل وقۋ ورىندارىنىڭ قورىن جينايمىز, وندا ءاربىر وقۋ ورنىنداعى وقۋشىلار تۋرالى مالىمەتتەر الىنادى. ونىڭ قانشاسى ورىس, قانشاسى قازاق, قانشاسى باسقا تىلدە وقيدى, ت.س.س. باسقا دا ءتۇرلى ءمالىمەتتەر جينايمىز. ول مەكتەپ, ءبىزدىڭ پۋنكتتەن قانشا شاقىرىم جەردە ورنالاسقانىن ءبىلۋ ماڭىزدى. ەگەر ول 50 شاقىرىمنان الىس ورنالاسسا, ونداعى بالالاردى تەستىلەۋدەن ءبىر كۇن بۇرىن اكەلىپ, دايىنداۋ كەرەك, 50 شاقىرىمنان جاقىن بولسا, ولار دا تاڭەرتەڭگى ۋاقىتتا تاسىمالدانادى, بۇل ىستەر جەرگىلىكتى جەردەگى كوميسسيالارعا جۇكتەلگەن. ال, ءبىز ولارعا وسى جۇمىستى ورىنداۋ ءۇشىن مالىمەتتەر جينايمىز.
– ۇبت-نىڭ بيىلعى كورسەتكىشتەرى كوڭىل كونشىتەرلىك پە؟
– وقۋشى وتىنىشتەرى 13 ناۋرىزدان 25 ءساۋىرگە دەيىن وتكىزىلەدى. سەبەبى, انىقتاماعا سايكەس ۇبت-عا بارلىعى بىردەي قاتىسۋى قاجەت دەپ تابىلمايدى, تەك قانا بيىلعى جىلى جوو-نا بارعىسى كەلەتىندەرگە مىندەتتەلەدى. سوندىقتان ولار ءوتىنىش جازادى, مىنە, سول وتىنىشتەردى جيناعان كەزدە ءبىز تەستىلەۋگە قانشا ادام قاتىسادى, ونىڭ قانشاسى قاي ءتىلدە دەگەن ءمالىمەتتەردى الامىز. بيىلعى جىلى مىسالعا ايتار بولساق, 25 ءساۋىرگە دەيىن 869 99 ءوتىنىش بەرىلدى, ونىڭ ءىشىندە 63026-سى قازاق تىلىندە, ال 23 973-ءى ورىس تىلىندە وقىعاندار. ارينە, ءوتىنىش بەرگەندەردىڭ بارلىعى بىردەي كەلە بەرمەيدى, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قاتىسپاي قالاتىندار دا كەزدەسىپ جاتادى. بيىلعى ۇبت-عا 84 079 ادام قاتىستى. بۇل جالپى بيىلعى جىلى مەكتەپ ءبىتىرۋشىلەردىڭ 69,5 پايىزى دەگەن ءسوز, ونىڭ ىشىندە قازاق تىلىندەگىلەر – 61739, ال ورىس تىلدىلەرى – 22340 ادام. مىنە, ەندى سانى بەلگىلى بولعاننان كەيىن تەست تاپسىرمالارىنىڭ كىتاپشالارىن دايىنداي باستايمىز.
تەستتىڭ مازمۇنىنا كەلسەك, 125 سۇراق قامتىلادى, بارلىعى بەس ءپان بويىنشا, ءارقايسىسىندا 25 سۇراقتان. ونىڭ ىشىندە ءمىندەتتى پاندەر – قازاق ءتىلى, ماتەماتيكا, قازاقستان تاريحى, ورىس ءتىلى جانە دە بەسىنشىسى ماماندىققا بايلانىستى مەكتەپ ءبىتىرۋشىنىڭ ءوزى تاڭدايتىن ءپان بار. تاڭداۋ پاندەرى ماماندىق ايقىنداۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, ءار تۇلەككە ءتورت ماماندىق تاڭداۋعا ءمۇمكىندىك جاسالادى.
– وقۋشىلار كوبىنە قانداي ماماندىقتاردى تاڭدايدى؟
– بارلىعى گرانتتاردىڭ سانىنا بايلانىستى. مەملەكەتىمىزدىڭ ساياساتى بويىنشا گرانتتار ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ارنالعان ەڭ قاجەتتى ماماندىقتارعا بەرىلەدى. اتاپ ايتقاندا, تەحنيكالىق عىلىمدار جانە تەحنولوگيالار سالاسىنا كوپ ءبولىنەدى. ودان كەيىن ءبىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى باعىتىنا باسىمدىق بەرىلگەن, گرانتتاردىڭ كوپشىلىگى وسىلارعا بەلگىلەنەدى. سوعان بايلانىستى تەحنيكالىق عىلىمدار مەن تەحنولوگيالار بويىنشا ماماندىق تاڭداعاندا وقۋشى نەگىزگى ءپان رەتىندە فيزيكانى تاڭدايدى, سول سياقتى بيولوگيا ءپانىن تاڭداۋشىلار دا وتە كوپ, سەبەبى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءبىراز ماماندىقتار بيولوگيانى قاجەت ەتەدى. ودان كەيىن گەوگرافيا مەن شەت ەل ءتىلدەرى دە كوپ تاڭدالاتىن پاندەرگە جاتادى. بۇل گرانتقا قاتىستى اڭگىمە. ءويتكەنى, تۇلەكتەردىڭ كوپشىلىگى مەملەكەت ەسەبىنەن تەگىن وقۋدى قالايدى. سەبەبى ءتۇسىنىكتى, ءبىرىنشى, الەۋمەتتىك جاعدايعا بايلانىستى, ەكىنشىدەن, تۇلەكتەرگە جاتاقحانا بەرىلەدى. مۇنان كەيىنگى تاعى ءبىر كاتەگوريانى ايتساق, اۋىل بالالارىنا ارنالعان كۆوتا بار. وسى جوعارىداعى ماماندىقتارعا بولىنەتىن ورىنداردىڭ وتىز پايىزى مىندەتتى تۇردە اۋىل مەكتەپتەرىن بىتىرگەندەرگە بەرىلەدى. ەندى وسىنداي جەردە ءبىر كەمشىلىكتى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. جاڭا ايتقانىمىزداي, ءبىر ءپان ءتورت ماماندىقتى تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىعان بايلانىستى كەيدە مەكتەپ بىتىرۋشىلەر ماماندىقتى دۇرىس تاڭداماي قالۋى مۇمكىن. قانداي ماماندىققا وقۋعا باراسىڭ دەگەن سۇراققا بالالار ونشا جاۋاپ بەرە الماي كۇمىلجىپ قالادى, ال ەندى قانداي ءپاندى تاڭدادىڭ دەسە, مۇدىرمەي بىردەن جاۋاپ بەرىپ جاتادى. نەگە؟ ويتكەنى, ءپاندى تاڭداپ الادى دا, ودان كەيىن بالعا بايلانىستى قاي جەرگە باراتىنىن شەشەدى. سوندا ەندى قاراڭىز, مىسالى, بيولوگيا ءپانىن تاڭداعان بالا قاي وقۋ ورنىنا بارا الادى؟ بىرىنشىدەن, جالپى مەديتسينا ماماندىعىن تاڭداۋ قۇقى بار. الايدا بالل دەڭگەيى بويىنشا وتپەي قالعان جاعدايدا, تاعى قانداي ماماندىقتى تاڭداۋعا بولادى دەگەندە, ەندى ابيتۋريەنت ايتەۋىر بىرەۋىن تاڭداۋعا كوشەدى, ءسويتىپ, تاڭداۋ بارىسىندا مۇلدە باسقا جاققا كەتىپ قالادى. مىسالى, ەكىنشى ماماندىق رەتىندە اگرونوميانى كورسەتسە, ءۇشىنشى مۇمكىندىك – ەكولوگيا, ءتورتىنشى ماماندىق بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى. سوندا قاراپ وتىرساڭىز, ءبىر ءپان ارقىلى ءتورت ءتۇرلى باعىتتاعى ماماندىقتى تاڭدايدى. مۇنداعى ولاردىڭ ماقساتى قالاي بولعان جاعدايدا دا گرانتپەن وقۋعا ءتۇسۋ كەرەك دەپ ويلايدى. وسىنداي كەمشىلىكتەر بار. بىراق ەندى شىنىمەن دە گرانتپەن وقۋ وتباسىنا اۋىرتپالىق تۇسىرمەيدى, ەكىنشىدەن, گرانتتاردىڭ باعاسى جىلىنا 360 مىڭنان باستاپ ءارى قاراي 700-800 مىڭعا دەيىن جەتەدى. بيىل دا سول دەڭگەيدە.
– كەيدە الدىن الا دايىندىق تەستىلەرىنىڭ كورسەتكىشى بويىنشا 100-دىڭ ۇستىندە بالل الىپ جۇرگەن وقۋشى نەگىزگى سىناقتا ودان الدەقايدا تومەن باعا الىپ شىعادى دەگەن شاعىمداردى قۇلاعىمىز شالىپ قالادى. بۇل قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى؟
– مۇنداي جاعدايلار وتە سيرەك كەزدەسەدى. ولاردىڭ وقۋ جىلىنىڭ باسىنان بەرى العان بالدىق كورسەتكىشتەرى كوپشىلىك جاعدايدا ۇبت ناتيجەسىمەن ءسايكەس كەلەدى. ارينە, اۋىتقۋلار بولادى, بىراق ولار سونشالىق جەر مەن كوكتەي ەمەس.
– سىناق كەزىندە جەرگىلىكتى كوميسسيالار قانداي جۇمىستارمەن اينالىسادى؟
– نەگىزگى كەزەڭگە دايىندىقتىڭ تاعى ءبىر ءتۇرىن ايتاتىن بولساق, تەحنيكالىق قۇرالداردى, ونىڭ ىشىندە بەينەباقىلاۋ, مەتالل ىزدەگىشتەر, قاتىسۋشىلاردىڭ قالتاسىنداعى ۇيالى تەلەفونداردى نەمەسە باسقا دا رۇقسات ەتىلمەگەن زاتتاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, ۇيالى بايلانىستى تۇنشىقتىراتىن قۇرالداردى جەرگىلىكتى كوميسسيالار وتە قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستايدى. ءبىز جىبەرگەن مينيسترلىك وكىلدەرى ىشىندە ءبىر تەحنيكالىق مامان بولادى, سول بارعان كەزدە قۇرالداردىڭ دايىندىعىن تەكسەرەدى, بۇل جۇيە دە سوڭعى كەزدەرى قالىپتاسقان. مىسالى, جەرگىلىكتى بيۋدجەت ارقىلى اشىلعان پۋنكتتەرگە دە سونداي تالاپ قويامىز.
– ناتيجەلەر قانداي جولدارمەن جەتكىزىلەدى؟
– بىلتىرعى جىلدان باستاپ ءناتيجەلەردى جاريالاۋدىڭ ادىستەرىن وزگەرتتىك. ءۇش ءتۇرلى جولمەن, بىرىنشىدەن, مەكتەپتەرگە ءتىزىم بويىنشا فاميلياسى كورسەتىلگەن ۆەدوموستار جىبەرىلەدى, بىزدە ەرەجە بويىنشا تەست قاي كۇنى بولسا, ءناتيجە دە سول كۇنى شىعارىلادى, سوعان وراي قورىتىندى مەكتەپكە سول كۇنى جىبەرىلەدى. مۇندا وقۋشىلاردىڭ اتى-ءجونى, باعاسى تولىق كورسەتىلەدى. ەكىنشى ءتۇرى, تەست وتكەن جەردەگى تاقتاعا ءتىزىمدى ءىلىپ قويۋ ارقىلى حابارلانادى. مۇندا وقۋشىلاردىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلمەيدى. بىلتىردان باستاپ وسىلاي ىستەپ ءجۇرمىز.
– نومىرلەر ارقىلى بەلگىلەۋدى ايتىپ وتىرسىز با؟
– ءيا. ءار قاتىسۋشىنىڭ ءوزىنىڭ جەكە سايكەستەندىرىلگەن ءنومىرى بار, ەكىنشىدەن, تەست تاپسىرۋشىنىڭ جەكە كودى بەرىلەدى. سول ارقىلى كورسەتىلەدى. ءۇشىنشى وڭاي جولى, كود ارقىلى ينتەرنەتتەن تابا الادى. ياعني, ءبىزدىڭ سايتتان تەستىلەۋدىڭ ناتيجەسىن كورە الادى.
– گازەتتەردە جاريالانباي ما؟
– گازەتتە كونكۋرستىڭ ناتيجەسى تامىز ايىندا جاريالانادى.
– سىناق كەزىندە قانداي ارەكەتتەرگە قاتاڭ تىيىم سالىنادى؟ بيىل سونداي قانشا زاڭ بۇزۋشىلىق بايقالدى؟
– سىناق قويماداعى سۇراق-كىتاپشالارىن الىپ كەلۋدەن باستالادى. بۇل جەردە ۇقك-ءنىڭ ادامدارى الىپ كەلىپ, تەست وتكىزەتىن مينيسترلىك وكىلدەرىنە تاپسىرادى. ءاربىر اۋديتورياداعى ءبولىنگەن بالالاردىڭ سانى بەلگىلى بولعاندىقتان كىتاپشالار سول رەتپەن دايىندالادى, جالپى ۇبت وتكىزۋگە, جاۋاپتارىن تولتىرۋعا ءۇش جارىم ساعات بەرىلەدى. جىلداعى ءبىر كەمشىلىك: وقۋشىلار اراسىندا سىناققا تەلەفون الىپ كىرۋ تىيىلماي وتىر. ءتىپتى, بىرەۋ ەمەس, بىرنەشەۋىن الىپ كەلۋشىلەر سانى مۇلدە ازايار ەمەس. بيىلعى جىلى مىسالى تەستىلەۋگە كىرگىزۋ كەزىندە 15700 تەلەفون الىندى. ال تەست ءوتىپ جاتقان كەزدە 13700 تەلەفون قولعا ءتۇسىرىلدى. ءاربىر ەكى ادامنىڭ بىرەۋىندە تەلەفون بار دەگەن ءسوز. وسى ماسەلە الاڭداتادى. بىراق مۇنداي جاعدايلاردى مينيسترلىك وكىلدەرى ءجىتى باقىلايدى. بىرەۋگە تەلەفونمەن سىرتتان كومەك كورسەتىلىپ جاتسا, ارينە, تەلەفونى تاركىلەنەدى, ەسكەرتۋ بەرىلەدى, ەسكەرتۋگە كونبەسە, وندا اۋديتوريادان شىعارىلادى. بيىل 38 بالا سونداي تەلەفون ءۇشىن اۋديتوريادان قۋىلدى. بىرەۋدىڭ ورنىنا بىرەۋدىڭ كىرىپ كەتۋى بىلتىر كوپ كەزدەسكەن. الماتى وبلىسىندا, ۇزىناعاشتا 13 ادامنىڭ ورنىنا ارنايى دايىندالعان ستۋدەنتتەر كىرگەن, ۇيىمداستىرۋشى توپ جۇمىس ىستەپ, اقشا جيناعان, مۇنداي جاعدايلار بىلتىر جاريا ەتىلدى. بيىل وسىنداي ءبىر جاعداي وقو-دا, سارىاعاش قالاسىندا ورىن الدى. ەندى ءبىر كەمشىلىك, جەرگىلىكتى جەردەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا مەن سىناق تاپسىرۋعا جىبەرىلگەن وكىلدەر اراسىندا كەيدە كەلىسپەۋشىلىكتەر كەزدەسىپ قالادى. ونداي دا جاعداي بولدى. ءبىر-ەكى رەت مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى, وكىلدەرى اۋىستىرىلدى, ءسويتىپ, ماسەلەلەر دەر كەزىندە شەشىلدى. اقتوبە قالاسىندا 6 ماۋسىم كۇنى ءبىزدىڭ ەكى پۋنكتتە سىناق ءوتۋى كەرەك بولاتىن, بىراق سونداعى تەررورلىق ارەكەتكە بايلانىستى كەيىنگە قالدىرىلىپ, 7 ماۋسىمدا وتكىزدىك. ءبىر كۇن كەشىككەنى بولماسا, تەستىلەۋگە باسقا اسەرى تيگەن جوق...اپەللياتسيالىق كوميسسيا, سونداي-اق ءاربىر پۋنكتتە جەرگىلىكتى كوميسسيا بار. ورتالىقتا رەسپۋبليكالىق كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. جەرگىلىكتى جەردەگى كوميسسيانىڭ قۇرامىنا سول جەردەگى ءپان مۇعالىمدەرى تارتىلادى, ءبىز تەك ولارعا ءبىر ادامدى عانا ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا قوسامىز. ءبىرىنشى شاعىم جەرگىلىكتى كوميسسياعا كەلىپ تۇسەدى. ولار تەست سۇراقتارىندا كەمشىلىك بار دەپ تاپقان جاعدايدا ورتالىققا جىبەرەدى. مۇنى ورتالىقتاعى رەسپۋبليكالىق كوميسسيا بەكىتەدى. بيىل سونداي 541 شاعىم ءتۇستى. بىراق سونىڭ 139-ى قاناعاتتاندىرىلدى. سەبەبى, كوپ اقاۋ تەحنيكالىق جاعدايدان كەتكەن. ءبىر-ەكىسىندە تەست تاپسىرماسى سۇراعىنداعى سۋرەتتەر جىلجىپ كەتكەن. دۇرىس شىقپاي قالعان, انىق كورىنبەيدى. كەي جاعدايدا باسقا جاۋاپ بەلگىلەنگەن. بۇل ءارتۇرلى وقۋلىقتاعى ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەي قالعان جاعدايدان ورىن العان ولقىلىقتار.
– بۇكىل ۇبت تاپسىرمالارىنان قانشا قاتە تابىلدى؟
– بيىلعى قاتە 0.14 پايىزدى قۇرايدى. سوڭعى جىلدارى تەست تاپسىرمالارىنىڭ ساپاسى جامان ەمەس. بيىلعى جىلعى جەتىستىگىمىز – ءبىراز كىتاپشالاردى ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتپەن شىعاردىق. سەبەبى, سۋرەت تاپسىرمانى قۇراستىرعان كەزدە كورنەكىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءار ۋاقىتتا دياگراممالاردى, فۋنكتسيانىڭ گرافيكتەرىن, كەستەلەردى كوپ قولدانامىز. بۇلار تەست تاپسىرماسىن تەز تۇسىنۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى. سىناق كىتاپتارى شامامەن 50-60 بەتتەي بولادى, كەيدە مۇنان دا از بولۋى ءمۇمكىن, ءبىراق سونىڭ ءبارىن ساپالى شىعارۋعا بارىنشا كوڭىل بولىنەدى. ولاردى سىرتقى باسپالارعا بەرمەيمىز, ءوزىمىزدە شىعارىلادى. مەملەكەتتىك قۇپيانى ساقتاۋ تالابى بويىنشا سولاي. مىندەتىمىز – ونىڭ ساپاسىن جىلدا جاقسارتىپ وتىرۋ. سوعان بايلانىستى باسپاحانا سوڭعى جىلدارى جاڭا تەحنيكامەن جابدىقتالىپ, ءتۇرلى-ءتۇستى كىتاپشا شىعارۋعا جاعداي تۋعىزىلۋدا.
– جەرگىلىكتى جەرلەرگە سىناق كىتاپشالارى قالاي جەتكىزىلەدى؟
– مەملەكەتتىك قۇپيانى ساقتاۋ ەرەجەلەرى بويىنشا ارنايى قاپقا سالىنىپ, مۇقيات قاداعالانادى.
...2011 جىلى مىناداي ءبىر جاعداي ورىن الدى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىندا وراماداعى كىتاپتار اشىلىپ, قويمادا تۇرعان جەرىنەن ۇرلانعان, سۇراقتارعا جاۋاپ دايىنداپ, مۇعالىمدەرگە تاراتىلىپ كەتكەن, كەيىن زاڭ بۇزعاندار سوتتالدى. مۇنداي جاعدايلار قايتالانباس ءۇشىن بۇگىندە بارلىق شارالار قاراستىرىلعان.
– ماماندار از ۋاقىتتا قالاي دايارلانادى؟
– ماماندار دايارلاۋ وڭاي شارۋا ەمەس, بىرىنشىدەن, بۇل تىڭ سالا, ەكىنشىدەن, جوو-دا ارناۋلى تەستولوگيا تۋرالى ءپان جوق. سوندىقتان مامانداردى ءوزىمىزدە وقىتىپ جاتىرمىز. ول ءۇشىن شەتەلدەن ماماندار شاقىرىلادى. بولماسا تاجىريبە جيناقتاپ قايتۋ ءۇشىن ماماندار شەتەلگە جىبەرىلەدى. وسى ماقساتتا ەكى حالىقارالىق اسسوتسياتسياعا مۇشەمىز. ءبىرى حالىقارالىق ءبىلىم سالاسىنداعى باعالاۋ اسسوتسياتسياسى دەپ اتالادى, ەكىنشىسى – ەۋرازيالىق ءبىلىم باعالاۋ اسسوتسياتسياسى. ەكەۋىندە دە ءوزىمىز سياقتى ارىپتەستەرىمىز جۇمىس ىستەيدى, ودان تىس كونفەرەنتسيالارعا قاتىسامىز, باسقالاردىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنىپ, كاسىبي بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولىپ وتىرامىز.
– سىناقتاعى ساتسىزدىكتەرگە بولا جاڭا ومىرگە اياق باسقالى تۇرعان جەتكىنشەكتىڭ كەيدە تاعدىرى قيىلىپ كەتە باراتىن قايعىلى جاعدايعا تاپ بولىپ جاتاتىنىمىز وكىنىشتى. مۇنداي وقيعانىڭ الدىن-الۋ جاعى قالاي قاراستىرىلعان؟
– مۇندايدا ءاربىر مەكتەپتە بالامەن تىكەلەي قويان-قولتىق جۇمىس ىستەيتىن پسيحولوگتارعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىلادى. ەكىنشىدەن, ونىمەن اينالىساتىن باسقا مەكەمەلەر دە ءوز قىزمەتتەرىن ۇسىنادى. ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كەزىندە وسىعان باسا نازار اۋدارامىز. تەست ماڭىزدى, بىراق بالا ءومىرى بارىنەن قىمبات. سول ءۇشىن اتا-انا, مەكتەپ تاراپىنان قىسىم بولماۋ جاعى قاداعالانادى. بۇكىل جۇمىستى بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ ەرەجەلەرىن مەڭگەرگەن مامان پەداگوگتار اتقارادى. بيىلعى ۇبت-نىڭ ەرەكشەلىگى, بىردە-ءبىر مۇنداي كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىن جاعداي ورىن العان جوق.
– تەست سۇراقتارىن كىمدەر دايىندايدى؟
– ەڭ ءبىرىنشى بۇل جۇمىسقا مەكتەپتىڭ مۇعالىمدەرىن قاتىستىرامىز. ولارعا بىلىكتىلىك كاتەگورياسى جوعارى, ەڭبەك ءوتىلى بار, وسىنداي جۇمىسقا بۇرىن قاتىسىپ جۇرگەن تاجىريبەلى ادام بولۋى كەرەك دەگەن تالاپتار قويىلادى. جانە ونى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى ۇسىنۋى كەرەك. وسىلاردان ىرىكتەيمىز. كەي جاعدايدا جوو-نىڭ وقىتۋشىلارى دا قاتىسادى. بۇلارعا ارنايى سەمينار وتكىزىلەدى. سودان كەيىن ولار تەست تاپسىرمالارىن جاسايدى, ءارى قارايعى جۇمىستى باسقا توپ جۇزەگە اسىرادى. تەست ساپاسىن تەكسەرۋدىڭ ءتيىمدى ءبىر جولى سىناقتى مەكتەپتەرگە بارىپ وتكىزۋ بولىپ تابىلادى. ياعني, اپروباتسيا ءتۇرى. مۇندا بالاعا باعا قويىلمايدى, كەرىسىنشە تەست ساپاسىن انىقتايمىز. قاراپايىم قاعيدا: تەست تاپسىرماسىن بالالاردىڭ بارلىعى ورىندايتىن بولسا, ەندەشە, ول جارامسىز دەگەن ءسوز, ويتكەنى, بۇل قاراپايىم جاي جەڭىل جول بولىپ شىعادى, مۇنىمەن ءبىر سىنىپتا وتىرعان وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى باعالانبايدى, ەكىنشى جاعداي –ەشكىم جاۋاپ بەرە الماسا دا سولاي, ونداي سىناق تاپسىرماسى اۆتوماتتى تۇردە جارامسىز بولىپ شىعادى. سەبەبى, ولاي بولۋى تاعى دۇرىس ەمەس.
– ۇبت-عا كوپشىلىكتىڭ سەنىمى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ۇبت-عا قوعامنىڭ كوزقاراسىنا وراي 2012 جىلى ارنايى ساۋالداما جۇرگىزىلگەن بولاتىن. مۇنى قازاقستان سوتسيولوگتارى مەن ساياساتكەرلەرى قاۋىمداستىعى جۇرگىزدى. ودان كەيىن 2014 جىلى مەملەكەتتىك ءبىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسى بويىنشا تاعى دا باسقا ۇيىمدار ساۋالداما جۇرگىزدى. سونىڭ ىشىندە ءبىر سۇراق, وسى قوعامنىڭ ۇبت-عا پىكىرىنە قاتىستى. سونداعى جاۋاپتارعا قاراپ وتىرساق, ساۋالداماعا قاتىسقان مامانداردىڭ 70 پايىزى, ودان ءسال ارتىعى ۇبت قالىپتاسقان جۇيە دەپ ەسەپتەيدى, جانە دە جوو-نا ءتۇسۋدى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيە دەلىنگەن. شىندىعىندا, سىرت كوزبەن قارايتىن ساراپشىلار ۇبت ءرولىن دۇرىس ءتۇسىنەدى دەپ ويلايمىن. سونىمەن قاتار, ول الەۋمەتتىك مىندەتتى اتقارۋشى, اۋىل مەكتەپتەرىندە وقىعان بالالاردىڭ جوو-نا كوپ شىعىنسىز, الىسقا ات ارىلتپاي-اق تۇسۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزاتىن جۇيە رەتىندە ماڭىزدى. ەندى ارينە, اتا-انالار كوبىنە ۇبت تۋرالى ءدال مالىمەتتى بالاسى وقۋ ءبىتىرىپ جاتقاندا بىلە باستايدى. بۇل جايت مۇعالىمدەرگە جاقسى ايان... مۇنى دامىتۋ كەرەك, جەتىلدىرە ءتۇسۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەر بار. وسىنىڭ قورىتىندىسى رەتىندە ءبىر نارسەنى ايتۋعا بولادى, بيىل ءبىلىم تۋرالى وزگەرىس ەنگىزىلدى. ۇبت-نىڭ انىقتاماسى وزگەرتىلدى. ەگەر 2004 جىلدان بەرى ول بىرىنشىدەن, اتتەستات ءۇشىن تاپسىرىلاتىن سىناق بولسا, ەكىنشىدەن, جوو-نا ءتۇسۋ ءۇشىن وتكىزىلەتىن, ەندى كەلەسى جىلدان باستاپ ۇبت سىناعى تەك قانا جوو-نا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني تاعى ءبىر جاڭا كەزەڭگە تابان تىرەگەلى تۇرمىز. ول ءۇشىن دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋىمىز كەرەك, ارينە. بۇل جۇمىستار ەندى عانا باستالىپ جاتىر. انىقتاما زاڭدا وزگەرتىلگەنمەن, باسقا قۇجاتتار ءالى دايىندالعان جوق. جوسپار جاسالعان جوق. سوعان بايلانىستى ءبىز قازىر ۇلكەن ءبىر جاڭا بەلەستى بەتكە العالى تۇرمىز.
– اڭگىمەمىزدى قورىتا كەلگەندە, بيىلعى ۇبت-نىڭ قورىتىندىسى قانداي؟
– بيىلعى سىناقتا 125 بالدى 19 وقۋشى الدى, ونىڭ كوپشىلىگى الماتى قالاسىنان جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان. سونداي-اق, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, باتىس قازاقستان وبلىستارى مەن استانا تۇلەكتەرى جاقسى ءناتيجەلەر كورسەتتى. مۇنداي جوعارى بالعا يە بولعاندار بىلتىر 5, ودان بۇرىن 7 ەدى. بىراق 2011 جىلى ولاردىڭ ۇزىن-ىرعاسى 30 وقۋشىعا جەتىپتى. 100 بالدان جوعارى جيناعاندار سانى دا بەلگىلى. بۇلار – 16565 قاتىسۋشى, ياعني بۇكىل تاپسىرۋشىلاردىڭ 19 پايىزدان استامىن قۇرايدى. ال, 50 بالل جيناي الماي قالعاندار سانى –14252. بىراق بۇل جەردە ءبىر جايتتى ەسكەرۋىمىز كەرەك, 50 بالدىق كورسەتكىش كەيبىر ماماندىقتارعا مىندەتتەلمەيدى, ويتكەنى, بىزدە 25 شىعارماشىلىق ماماندىق بار. ولارعا ءتۇسۋ ءۇشىن 50 بالل جيناۋ ءمىندەتتى ەمەس, وندا ەكى ءپان – قازاقستان تاريحى مەن قازاق ءتىلى پاندەرى ەسكەرىلەدى. قالعان ەكى ءپاندى جوو-دا تاپسىرادى. سوندىقتان ولاردى جولى بولماي قالعاندار ساناتىنا قوسۋعا ەشقانداي نەگىز جوق.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»