«ايقاپتاعى» ماعجان ولەڭدەرى

ماعجان ولەڭىندە باسقا حالىقتاردىڭ ونەر-ءبىلىمنىڭ كىلتىن اشىپ, كۇنبە-كۇن ىلگەرىلەپ جاتقانىن العا تارتىپ, «ويلاماي ءبىزدىڭ قازاق تەككە جاتىر, ءبىر ىسكە جاناسا الماي, شەتتە جاتىر» دەپ قازاقتىڭ كەرى كەتىپ بارا جاتقانىنا قىنجىلادى. «كەڭ جەرى كۇننەن-كۇنگە قۇرىپ جاتىر, سۇر جىلان قانىن-ءسولىن سورىپ جاتىر» دەپ اشىنادى. ءدال وسى جولداردى سول نيكولاي كاتانوۆ باستاعان اۋدارماشىلار ورىس تىلىنە «شيروكايا زەمليا (كازاكا) چتو ني دەن, گيبنەت, ا چەرنايا زمەيا ۆسيۋ كروۆ ەگو (كازاكا) سوسەت» دەپ «ەرەكشەلەپ» اۋداردى. پروفەسسور زارقىن تايشىباي جازعانداي, «...كۇدىكتى-اۋ دەگەن جولدار مەن شۋماقتاردى ۇعىنىقتى ەتىپ, جولما-جول ورىسشاعا اۋدارىپ بەرە العان. جاقشا ىشىنە كەيبىر سوزدەردىڭ استارلى ماعىناسىن دا اشىپ كورسەتكەن». سونداي-اق ولار وزدەرىنىڭ تاپقان «ولجالارىن» بيلىككە جولداپ وتىرعان. سونىڭ سالدارىنان ماعجاننىڭ «جاتىر» ولەڭى پاتشا ۇكىمەتىنە قارسىلىق رەتىندە قابىلدانعان. اقىن بۇل ولەڭدى ەلدىڭ جاعدايىنا الاڭداپ, ەت جۇرەگى ەزىلىپ وتىرىپ جازعان بولاتىن. بۇل كەزدە ماعجاننىڭ جاسى 18-دە ەدى.

ماعجاننىڭ «ايقاپتا» جاريالانعان ولەڭى «جاتىر» عانا ەمەس. جۋرنالدىڭ 1911 جىلعى ساندارىندا اقىننىڭ «شىن سورلى» (№9), «كۇز كۇنى» (№12) دەگەن تاعى ەكى ولەڭى جاريالانعان. ماعجاننىڭ «شىن سورلى» ولەڭى دە «جاتىرعا» ۇقسايدى. مۇندا قازاق قوعامىنداعى ايەلدىڭ اۋىر ءحالى سۋرەتتەلەدى. ماعجان ولەڭىندە «بالتاباي ورازكەندى شاشتان ۇستاپ, نىعارلاپ ءار تۇكپىرگە سۇيرەپ تاستاپ» دەي كەلىپ, بوراندى كۇنى بالتابايدىڭ جۇكتى ايەلى ورازكەندى دالاعا قۋىپ شىعۋى ارقىلى ايەل تەڭسىزدىگىن, ەر ادامنىڭ وزبىر­لىعىن اشكەرەلەيدى. جىردا­عى بوران – قاتىگەزدىكتىڭ, ال قارا ءتۇن – ۇمىتسىزدىك بەلگىسى. «ورازكەن ەكپىنمەنەن قۇلاي كەتتى, ەسى اۋىپ, جانسىز بولىپ, سۇلاي كەتتى» دەپ سۋرەتتەيدى اقىن. مۇنداعى ورازكەن قازاق ايەلدەرىنىڭ جيىنتىق بەينەسى بولسا, بالتاباي – قاتىگەز, تاسجۇرەك كەيىپكەر. وسىلايشا, ماعجان ادامنىڭ قاتالدىعىن تابيعاتتىڭ قاتالدىعى ارقىلى بەينەلەي سۋرەتتەپ, قوعامدى قاتىگەزدىككە, ادىلەتسىزدىككە قارسى تۇرۋعا شاقىرادى.

ال «كۇز كۇنى» ولەڭىندە ماع­جان «قارا داۋىل سوعىپ تۇر­عان» كۇز مەزگىلىن كەمپىرگە تەڭەپ, «كەمپىر بولعان بەت-اۋزى قات­پارلانىپ, بۇراڭداعان كەشەگى سۇلۋ قىزى» دەپ جازادى. مۇندا دا اقىن تابيعاتتىڭ سۇرقاي كورىنىسى ارقىلى قازاق قوعامىنىڭ مۇشكىل ءحالىن مەڭزەپ وتىر. «باسقا جۇرت بالالارى وقۋ قۋعان, بىلىممەن ءوز جۇرتىنىڭ بەتىن جۋعان» دەۋ ارقىلى «جاتىردا» جازىلعان ويدى قايتالايدى. «قور بولدىق, ونەر قۋماي, قايران ەلىم! كۇش كەتىپ, تالاي جاننان كوردىك كەرىم» دەپ كوڭىلى قۇلازيدى. ماعجاننىڭ وسى جىرىن ابايعا ەلىكتەپ جازعانى دا بايقالادى. اباي «جازعىتۇرى» جىرىندا: «جازعىتۇرى قالمايدى قىستىڭ سىزى, ماساتىداي قۇلپىرار جەردىڭ ءجۇزى», دەسە, ماعجان «كۇز كۇنى» ولەڭىندە: «ماساتىداي قۇلپىرعان جەردىڭ ءجۇزى, اياق باسساڭ – تابانعا وتەر سىزى», دەيدى. سول سەكىلدى اباي «كۇز» ولەڭىندە: «كەمپىر, شال قۇرجاڭ قاعىپ, بالا بۇرسەڭ, كوڭىلسىز قارا سۋىق قىردا جۇرسەڭ», دەپ سۋرەتتەسە, ماعجاننىڭ «كۇز كۇنىندە» بۇل جولدار: «قاقتانعان, جامىلا ءتۇسىپ, وت مازداتىپ, كورەسىڭ كەمپىر-شالدى ۇيگە كىرسەڭ», دەپ قۇبىلادى. مۇنداي ءتاسىلدى ادەبيەتتانۋشى ايگۇل كەمەلباەۆا: «ماعجاننىڭ اقىن­دىعى ارناسىنا سىيماي لىقسي­تىنى سونشا, وندا ابايدان بۇتىن­دەي الىنعان سويلەمدەر كەزدەسەدى, بۇل ونىڭ قازاق ولەڭىنە ەنگىزگەن ستيلدىك ەرەكشەلىگى, سەبەبى, ونىڭ ولەڭىنىڭ ءبيسميللاسى – اباي», دەپ تۇسىندىرگەن ەدى.

سونىمەن قاتار «ايقاپتىڭ» 1912 جىلعى №4 جانە №5 ساندارىندا ماعجاننىڭ «جازعى­تۇرى» ولەڭى ەكى ءبولىپ جاريالاندى. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى جازعانداي, «بولماشى نارسە ونى جابىقتىرادى, بولماشى نارسە ونى قۋانتادى». ماعجاننىڭ «كۇز كۇنىندەگى» جابىققان كوڭىلىن «جازعىتۇرى» جۇباتقان سەكىلدى. سەبەبى مۇندا كوكتەمنىڭ لەبى, بولاشاققا دەگەن ءۇمىت بار. «سۋ اقسا, تاۋ جاڭعىرار سىلدىر قاعىپ, ءدال سۇلۋ بۇراڭداعان شول­پى تاعىپ» دەپ تابيعاتتىڭ تا­ما­شا ءساتىن كوركەم سوزبەن كەستەلەسە, «ماي كىردى, جەر قۇلپىردى, گۇلدەر جايناپ, جى­بەك­تەي كوك­ورايلار جاتقان جايراپ» دەۋ ارقىلى تابيعاتتىڭ جاڭار­عانى­نان, تىرشىلىكتىڭ جاندان­عانىنان حابار بەرەدى.

جۋرنالدىڭ وسى جىلعى №7 سانىندا جاريالانعان «بۇلبۇل» ولەڭىندە ماعجان بۇلبۇل قۇس ارقىلى ءوزىنىڭ جۇرەك سىرىن جەتكىزەدى. «دەرتىمە سەنەن عانا دارمەن بولار, باسقادان, انىق ءبىلدىم, ەش پايدا جوق» نەمەسە «تەز, بۇلبۇل, مۇڭدى داۋىس, سي­قىر ءتىلدىم, دارمەندى قا­لىڭ دەرتكە سەنەن ءبىلدىم» دەۋ ارقى­لى بۇلبۇل­دى دەرتىنىڭ شيپاسىنا بالايدى. ءبىر قىزىعى 1961 جىلى ۇشكىلتاي سۋبحانبەردينا قۇراستىرعان «ايقاپ بەتىندەگى ماقالالار مەن حات-حابارلار» بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىن­دە ماعجاننىڭ وسى ولەڭدەرى­نىڭ ەشقايسىسى جوق. ءتىپتى ەش جەرىندە ماعجاننىڭ ەسىمى دە كورسەتىلمەگەن. ونىڭ سەبەبى بۇل كەزدە اقىن ءالى اقتالماعان ەدى. ال 1995 جىلى شىققان «ايقاپ» ەنتسيكلوپەدياسىندا ماعجاننىڭ ەسىمى دە, ولەڭدەرى دە قوسىلدى.

بيىل – «ايقاپ» جۋرنالى­نىڭ جارىققا شىققانىنا 115 جىل. «ايقاپتا» جاريالانعان ماعجاننىڭ «جاتىر», «شىن سورلى» ولەڭدەرىنىڭ جازىلعانىنا دا تۋرا 115 جىل تولدى. مۇحتار اۋەزوۆ: «...بۇگىنگى كۇننىڭ بار جازۋشىسىنىڭ ىشىنەن كەلەشەككە بوي ۇرىپ, ارتقى كۇنگە انىق قالۋعا جارايتىن ءسوز – ماعجاننىڭ ءسوزى», دەگەن بولاتىن. سول ءسوز – انىق اقيقات. جازىلعانىنا ءبىر عاسىردان اسسا دا, ماعجاننىڭ سۇپ-سۇلۋ سوزدە­رىنە, جىپ-جىلى جىرلارىنا قاي­تا-قايتا اڭسارىمىز اۋىپ تۇرا­تىنى دا سودان.