ەلىن, جەرىن, وتانىن سۇيگەن, ءادىل, ءوز سوزىنە بەرىك, ار-نامىسى بيىك, اۋىرتپاشىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتى بىردەي كوتەرگەندەر عانا قۇرمەت پەن ابىرويعا بولەنەدى. الا-قۇلا تىرشىلىكتە ءومىر سىنىنان اداسپاي ءوتۋ, جۇرەكتە ۇيالاعان ارمانعا جەتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىنى حاق. بۇگىن ەسىمى ەلىمىزگە ايگىلى بولعان ابزال ازامات قۋات ەسىمحان ۇلى جونىندە ايتپاقپىز.
قۋات ەسىمحان ۇلى اياۋلى قوس انادان تاربيە كورگەنىن ءجيى ايتاتىن. دۇنيەگە كەلگەندە كامەش اجەسى قىرقىنان شىققاننان باۋىرىنا باسىپ, تاربيەلەگەن. بەتىن قايتارماي ەركە قىلىپ وسىرگەن. بالا كەزىندە ۇيرەكتەرى كوپ جيرەن شاشتى كورشىلەرى وزەننەن بالىق اۋلاتپايدى ەكەن. ءبىر كۇنى سالعان قارماعىنا ۇيرەك ءىلىنىپ, كورشى ايەل ۇيرەكتى قارماعىمەن بىرگە قۋاتتىڭ اجەسىنە اكەلىپ جانجال شىعارعىسى كەلگەندە, اجەسى ۇيدەگى ءۇش قازدىڭ بىرەۋىن بەرىپ, ء«ارى ءجۇر, مەنىڭ بالام تەنتەك ەمەس», دەپ كەرى قايتارىپتى.
ءتورت جاسىنان قولىنا دومبىرا ۇستاپ, ءان ايتا باستاسا, توعىز جاسىندا اجەسى دۇكەننەن سىرناي ساتىپ اپەرگەن. جەتىنشى كلاسس وقىپ جۇرگەن كەزدە, كامەش اجەسى دۇنيە سالعاننان كەيىن جاكەن اناسى قۋاتتى ءوسىرىپ-جەتكىزگەنى بارىمىزگە ءمالىم. قىزمەت بابىمەن جاقىن ارالاسىپ, جاكەن انامىزدىڭ قولىنان تالاي ءدام تاتتىق. قۋات تۇستاس ازاماتتار ول كىسىنىڭ بالاسىنداي بولدىق. قوناقجاي, وقىعان-توقىعانى كوپ جان ەدى. ۇيلەرىنە كەلگەن ادامدى جايدارى مىنەزىمەن قارسى الىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, باۋىرىنا تارتاتىن. 1996 جىلى وسكەمەن قالاسىنا كوشىپ بارىپ, ەلىن ساعىنعاندا, تەلەفون شالىپ سالەم ايتساق, «اقسۋداعى التىندارىم» دەگەن ءسوزى اڭىز بولىپ قالدى.
قۋاكەڭ جاستايىنان ەرەكشە پاراساتتى, سوزىنە بەرىك, جالىنداپ, ەلىنىڭ ىسىنە جەگىلىپ قىزمەت ەتتى. وتىزعا تولار-تولماستا ماي اۋدانى جالتىر كەڭشارىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى. سول كەزدەن باستاپ قۋات ەسىمحان ۇلىنىڭ ىسكەرلىگى تۋرالى ءجيى ايتىلا باستادى. تۋرا سويلەيدى, قاراماعىنداعى ازاماتتارعا تالاپتى قاتتى قويادى. بىراق ءادىل. جۇمىس دەسە ءوزىن دە, وزگەنى دە ايامايدى. قاراماعىنداعىلاردىڭ رۋحاني ءوسۋىن, تۇلەپ-تولىسۋىن قاداعالاپ وتىرادى. جوعارىداعى باسشىلارعا دا تۋراسىن ايتىپ, تىكە سويلەيتىن. مانساپتان ايىرىلىپ قالامىن دەپ بۇگىلگەن, بۇگەجەكتەگەن كۇنىن كورگەن ەمەسپىز, ەستىگەنىمىز دە جوق. بىلايعى جۇرت قۋات ەسىمحان ۇلىن وسىنداي قاسيەتى ءۇشىن جاقسى كوردى.
ماي اۋدانىن ۋاحاپ سىزدىقوۆ باسقارعان ۋاقىت – اۋداننىڭ ورلەۋى, ءوسۋى بولعان كەز. جاس ماماندار وزدەرىن كورسەتىپ, ءار سالادا قابىلەتتى جاستار كوزگە تۇسە باستادى. ولار – تولەش اققۇلوۆ, ءماشراپ تولەۋباەۆ, ءشارىپ سارسەنباەۆ, يديات ابدىحالىقوۆ, جاقاي نۇرعاليەۆ. ارينە, بۇل تىزىمدە قۋات تا, مەن دە بولدىم. ۋاحاڭ جاس مامانداردى ءوزى سۇرىپتاپ, جاۋاپتى قىزمەتكە ساتىلاپ تارتا باستادى. ال وسى ءتىزىمنىڭ ىشىندە قۋات ەسىمحانوۆتى ۋاحاپ بەك ۇلى جەكە-دارا قادىرلەدى, جانىنا ەرتتى. قۋاكەڭ دە جولىنان تايىنعان ەمەس. بىلىمدىلىگى, شەشەندىگى, جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الا ءبىلۋى, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى دارالانىپ تۇراتىن. ورايى كەلگەندە قولىنا دومبىرا ۇستاپ ءان شىرقايتىن ونەرى دە بار-تۇعىن. جالتىر كەڭشارىندا جۇرگەندە اۋىل مادەنيەتىن دامىتۋعا باستاما جاسادى. انسامبل قۇرىپ, اۋىلداعى جيىن-توي جاس ديرەكتوردىڭ ءانى شىرقالماي وتپەيتىن. وسى ەڭبەكتەرى ءۇشىن قۋات ەسىمحانوۆ «قازاق كسر-ءىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى» اتانىپ, الماتىعا بارىپ, رەسپۋبليكا باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ قولىنان ماراپات الدى.
قۋات قاي قىزمەتتە دە ەل نەسىبەسىن ەسەلەندىرە تۇسۋگە ۇمتىلدى. كەڭەستىك قوعام كۇيرەپ, اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە ەل-جۇرتىن كوتەرىسۋگە ازاماتتاردىڭ باسىن قوسقان باسشى بولدى. اقىل-كەڭەسىمەن عانا ەمەس, جەكە ۇلگىسىمەن دە, جىلى سوزىمەن دە رۋحتاندىردى. ونىڭ ازاماتتىق مىنەزى قازىرگى اقسۋ, سول تۇستاعى ەرماك قالاسىندا انىق كورىندى. 1987 جىلى ەرماك اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, 1989 جىلى ءوڭىرىمىزدىڭ تاريحىندا ەڭ العاش بولىپ ەرماك قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قازاق ۇلتىنان شىققان ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. 1992 جىلى اقسۋ اۋدانى اكىمشىلىك باسشىلىعىنا تاعايىندالدى. جۇدىرىقتاي جۇمىلا جۇمىس ىستەگەن بىلگىر باسشىنىڭ كومانداسى ايتارلىقتاي تابىسقا قول جەتكىزدى. اۋداندا اگروونەركاسىپ كومبيناتى بوي كوتەردى, مول ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا زاماناۋي تەحنولوگيانى يگەرە باستادى. قۋات ەسىمحان ۇلى سول كەزدە رەتىن تاۋىپ شەتەلدەردى ارالاپ, كورگەن وزىق تەحنولوگيالاردى ورتاعا تالقىعا سالىپ, تۋعان ەلىنىڭ دامۋىنا جول ىزدەدى. ءوز كەزەگىندە باسشىلىق قىزمەتتە جۇرگەن بىرقاتار ازامات اقش, قىتاي, يتاليا مەن نيدەرلاندقا ارنايى ءىسساپارلار ۇيىمداستىرىپ, تاجىريبە الماسۋعا جىبەرىلدى. ءتىپتى بيدايدى شەتەلگە ساۋدالاۋ جولعا قويىلدى. يتالياعا جىلقى ساتىلسا, يران مەن اۋعانستانعا ۇن ساۋدالانا باستادى. ال گاگارين اتىنداعى كەڭشار نيدەرلاند ماماندارىمەن بىرلەسىپ, كارتوپتىڭ جاڭا تۇقىمىن ءوسىرۋدى قولعا الدى. اقسۋ قالاسىندا تاسجول بويىندا ەت, ءسۇت, قىمىز, ماي, قۇرت سىندى شارۋالار ءونىمىن ساتاتىن دۇكەندەر اشىلدى. وسىلايشا, 90-جىلداردىڭ باس كەزى, قيىن-قىستاۋ زاماندا اۋىل جۇرتىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا قۋات ەسىمحانوۆ ناقتى قادام جاسادى.
اۋداننىڭ ءار شارۋاشىلىعىندا قايتا وڭدەۋ تسەحتارى اشىلىپ, كۇنباعىس مايىن, ىرىمشىك پەن ماكارون ءوندىرۋ قولعا الىندى. فرانتسيادان كەلگەن ماماندار اۋدان ورتالىعىندا شۇجىق, «پۋت يليچا» شارۋاشىلىعى قاتتى ىرىمشىك, ءچيپسى تسەحتارىن سالدى, ناۋبايحانا, ديىرمەن, جارما كەشەندەرى ىسكە قوسىلدى. مال تەرىسىن يلەۋ, تىگىن تسەحتارى, اڭشىلىق فەرمالارى ىسكە كىرىستى.
1989 جىلى ناۋرىز ايىندا حالقىمىزدىڭ ۇمىت قالعان ۇلىق مەرەكەسى ناۋرىز مەيرامى اقسۋ وڭىرىندە جاندانا باستادى. ەرماك قالاسىندا كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, ۇلتتىق كيىم كيگەندەر قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن قالا تۇرعىندارىنا كورسەتتى. بۇل ەرماك قالاسى تۇرعىندارىنىڭ 87 پايىزىن قۇرايتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە كوكتەن تۇسكەن جاڭالىقتاي بولدى. پاۆلودار قالاسىنىڭ ورتالىق الاڭىندا وتكەن تەاترلاندىرىلعان كورىنىسكە 150 سالت اتتى ادام قاتىسىپ, وتكەن ءداۋىردىڭ كورىنىسى كورسەتىلدى. وسى جۇمىستىڭ بارلىعىن قۋات ەسىمحان ۇلى ۇيىمداستىرىپ, ءار شارۋانى ءوزى قاداعالادى. كوپ كەشىكپەي ول قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. تاعى ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ, ەرماك قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا ۇسىنىلدى.
ناقتى ءىس, ەرەكشە جۇمىس مانەرىنىڭ ارقاسىندا قۋاكەڭنىڭ باستاۋىمەن ءبىر توپ جىگەرلى, ىسكەر جىگىتتەر اۋدان مەن قالا ءوڭىرىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني دامۋىنا ۇلەس قوستى. ولاردىڭ اراسىندا مەيرام پىشەنباەۆ, سەرىك جاقىپوۆ, جامبىل ايمۋلدين, راحمەتوللا ماجيكوۆ, ۆلاديمير لەۆچەنكو, نۇرلان نابيەۆ, كەنجە كەڭەسباەۆ, امانگەلدى مەڭدىبەكوۆ, سەمەن دونسكوي, گەننادي رۋبتسوۆ سىندى ازاماتتار بار.
قۋات ەسىمحانوۆ جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى كەزىندە اكادەميك ماناش قوزىباەۆپەن جاقىن تانىستى. ءسويتىپ, عالىم ەرماك جونىندە زەرتتەۋ ماقالاسىن جاريالاتىپ, قوعامدىق وي-پىكىردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال جاسادى. پاراساتتى ازاماتتاردىڭ باسىن قوسىپ, قازاق حالقىنا وزبىرلىق جاساعان ەرماك تۋرالى تاريحي شىندىقتى جۇرتشىلىققا جەتكىزۋ جونىندە اقىلداستى. ەرماكتىڭ اتىندا قالادان باسقا اۋدان, كەڭشار دا بار ەدى. ەسكەرتكىش تە تۇر ەدى. الدىمەن كەڭشاردىڭ اتى وزگەرتىلىپ, وعان اقسۋ اتاۋى بەرىلدى. كەيىنىرەك اۋداننىڭ اتىن اۋىستىرۋعا كىرىستى. بۇلار – كەڭەس وكىمەتى قۇلاماي تۇرىپ جاسالعان ىستەر. كەيىننەن قالانىڭ اتاۋى دا اۋىسىپ, ەرماكتىڭ ەسكەرتكىشى دە تۇعىرىنان تايدى. سول جىلدارى اقسۋ قالاسىندا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى تۇڭعىش قازاق بالاباقشاسىن قۋات ەسىمحان ۇلى باستاپ اشقان ەدى. قۋاتتىڭ ىقپالى تيگەن تاعى ءبىر ءىس – اۋدان تاريحىندا «اقجول» قازاق گازەتى جارىق كوردى.
ىسكەر ازاماتتىڭ قىزمەت اۋىستىرۋى زاڭدىلىق قوي. قۋات ەسىمحان ۇلىنا دا ۇسىنىس ءجيى بولاتىن. قىزمەت ساتىسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, الماتى مەن استانادا ىرگەلى مەكەمەلەردە باسشىلىقتا بولىپ, ودان سوڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا اكىمنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا اۋىستى. 2004 جىلدان باستاپ زەينەتكە شىققانعا دەيىن «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك «تەمىرجول-سۋ» اق پرەزيدەنتى بولىپ قىزمەت ەتتى. قۋات ەسىمحان ۇلى 15 جىلدان استام تەمىرجول سالاسىندا ابىرويلى ىسىمەن, كوپشىل مىنەزىمەن, ىسكەرلىگىمەن, ەلدىڭ جۇگىن ارقالاعان پاراسات بيىگىنەن تۇسپەگەن بىرەگەيلىگىمەن كوپتىڭ ەسىندە قالدى.
جان-تانىمەن بەرىلىپ جاساعان ۇلكەن ءىسى – قازاقتىڭ ەلەۋسىز قالعان پەرزەنتتەرىن, اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالارىنىڭ رۋحىن قايتا جاڭعىرتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. دوستارىن ۇيىمداستىرىپ, كۇش-جىگەرىن جۇمساپ, قاراجاتىن سالدى. بۇل ەسكەرتكىش-بەلگىلەردىڭ ۇزىن سانى – مەنىڭ ەسەپتەۋىمشە 36. مىسالى, قازاقتىڭ ءدۇلدۇل اقىنى كەمپىرباي XIX عاسىردىڭ اياعىندا سەمەي قالاسىندا جەرلەنگەن. كەڭەس زامانىندا زيراتتىڭ ۇستىنەن اتاقتى بۇكىلوداقتىق ەت كومبيناتىن سالىپ جىبەرگەن. تاريحي ارحيۆتەردەن ىزدەپ, كالينيننىڭ ەسكەرتكىشى تۇرعان ورىنعا باياناۋىلدىڭ تاسىن قاشاتىپ, بەلگى قويدى. تاعى دا سول سەمەيدە ءسابيت دونەنتاەۆتىڭ 1933 جىلى كوتەرىلگەن زيراتى قاراۋسىز قالعانىن كورىپ, جۇرەگى اۋىردى. اقىننىڭ زيراتىن قورشاپ, جاڭادان بەلگىتاس ورناتتى. سەمەيدىڭ اقساقالدارىن شاقىرىپ, اس بەرىپ, دۇعا جاساتتى. ال پاۆلودار قالاسىنداعى مايرا كوشەسىندە ءانشى مايرا ۋاليقىزىنا بيۋست قويعانىن كەيبىرەۋلەر بىلمەۋى دە مۇمكىن. باياناۋىل اۋىلىنىڭ شەتىندەگى زيراتقا قاماريدەن قاجىنىڭ اتى-ءجونىن جازىپ, بەلگىتاس قويعان دا – ءبىزدىڭ قۋاتجان. ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ العاشقى ۇستازى بولعان, ول كەزدەگى ءبىلىمدى, بەلگىلى, اتاقتى ادامنىڭ بەلگىسىز زيراتتا جاتقانى قۋاتتىڭ جۇرەگىن اۋىرتقانى ءمالىم.
قايدا جۇرسە دە ابىرويمەن قىزمەت جاساعانى, جەرگىلىكتى حالىقپەن ەتەنە ارالاسىپ كەتەتىندىگى جونىندە بەلگىلى جۋرناليست كارىباي مۇسىرمان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بىلاي دەپ جازدى: «سول كەزدەگى وبلىستىڭ (سولتۇستىك قازاقستان) اكىمى قاجىمۇرات ناعىمانوۆ ءوڭىر تىزگىنىن العاننان كەيىن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزگەندە, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ازۋلى دا اتاقتى مەنشىكتى ءتىلشىسى, كىمنىڭ الدىندا تۇرسا دا يمەنۋدى بىلمەيتىن مالىك مۇقانوۆ جاڭا كەلگەن اكىمگە سۇراق قويادى: «بۇرىنعى اكىمىمىز پاۆلوداردان ءبىر ۆاگون كومانداسىن اكەلىپ ەدى. ءسىز نەشە ۆاگون اكەلەسىز؟» دەگەنگە قاجىمۇرات ناعىمانوۆ: ء«بىر ۆاگونعا تۇرارلىق ءبىر ازاماتتى عانا اكەلەمىن», دەپ, تەرىسكەيگە بارماي تۇرىپ-اق قۋاكەڭە جوعارى باعا بەرگەن ەكەن. 2004 جىلى قۋات ەسىمحانوۆ سولتۇستىكتەن استاناعا قىزمەتى اۋىسىپ اتتانعاندا, جۋرناليست كارىباي مۇسىرمان: «جالعىز مەن عانا ەمەس, كۇللى قىزىلجار ەلى ءوزىنىڭ تۋعان ۇلىنداي كورىپ كەتكەن قۋاتتى قيماعانى انىق», دەپ جازادى.
قۋاكەڭنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگىن ايتايىن. «ماعان دوسىڭدى كورسەت, مەن سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى ايتايىن» دەگەن سوزگە وراي قۋات ەسىمحان ۇلىنىڭ قاتارلاس, قاناتتاس, سىيلاس, سىرلاس, ارىپتەس دوس-جاراندارىنىڭ قاتارىندا كوپتەگەن نارقاسقا, ءبىرتۋار ازاماتتاردى اتاۋعا بولادى. ولار – سەرىك اقىنبەكوۆ, ەرلان سمايلوۆ, قاجىمۇرات ناعىمانوۆ, تيتو سىزدىقوۆ, ابىلحاق تۇگەلباەۆ, قوراباي شاكىروۆ, تولىمبەك ماناقباەۆ. سونداي-اق قۋات ەسىمحان ۇلىن اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋعا الماتى, قىزىلجار, قىزىلوردا, شىمكەنت, اتىراۋ, اقتاۋ, وسكەمەن, كوكشەتاۋ, سەمەيدىڭ ازاماتتارى دا كەلگەنىنە كۋا بولدىق.
اعا بۋىن اقىلشىلارى ەركەعالي راحماديەۆ, قويشىعارا سالعارا ۇلى, كاكىمبەك سالىقوۆ قۋاكەڭنىڭ وتباسىمەن وتە جاقىن ارالاسىپ, ءوز بالاسىنداي جاقسى كوردى. ءسوز اراسىندا ۇستازدارىم دەپ ناجميدەن دوعالوۆ, ۋاقاپ سىزدىقوۆ, رىسپەك مىرزاشەۆ اعالارىن ايتىپ جۇرەتىن. قۋات ەسىمحانوۆتىڭ ازاماتتىق ءبىتىم-بولمىسىنىڭ بيىگى وسىدان-اق ايقىن كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟
قۋاكەڭ ارزان اتاق شىعارۋعا ۇمتىلمايتىن, كوپشىل, دوستارىنا ادال, جومارت, اعايىنعا قامقور, جارقىن مىنەزدى ەدى. پەندە بولسا دا, پەندەشىلىكتەن اۋلاق, جاقسىلىق ىستەۋگە كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن. باقىت احمەتقىزى ەكەۋى – قاسيەتتى قازاقتىڭ داستارقانىنىڭ قادىرىن, مەرەيىن وسىرە بىلگەن بىرەگەي جاندار. كوپ ارداقتىلارمەن دامدەس بولىپ, ولاردىڭ باتاسىن العان. قاسيەتتى وتباسىندا تاربيە كورگەن ۇل بار, وعان ەرگەن نەمەرەلەرى بار. ەڭ باستىسى, ەرىن قادىرلەيتىن ەلى بار.
تىرىسىندە جۇرتى ابىز ازاماتىمىز دەپ اسپەتتەگەن ەل اعاسى قۋات ەسىمحانوۆ 70-كە قاراعان جاسىندا ومىردەن وزدى. ەلى مەن جۇرتى ابزال ازاماتپەن قيماي قوشتاستى. مىقتى ازامات تۋرالى تالاي ەستەلىك جازىلدى. جازىلا دا بەرمەك.
ءسوز سوڭىندا ۇلتتىق تانىم تۇرعىسىنداعى قۇندىلىقتى تەرەڭنەن ءتۇسىنىپ, ۇنەمى يگىلىكتى ءىستىڭ باسىنان كورىنگەن قۋات ەسىمحان ۇلىنىڭ ەسىمىن تۋعان جەرىندە, ءوزى قىزمەت ەتكەن وڭىرلەردە قالدىرۋ سوڭىندا قالعان قوعامعا پارىز ءارى مىندەت تە. وسى ورايدا اقسۋ قالاسىنداعى ءبىر كوشەنى ەسىمى اڭىزعا اينالعان تۇلعانىڭ اتىمەن اتاۋدى ۇسىنار ەدىك. ازامات ەسىمىن حالقى ۇمىتپاۋعا ءتيىس.
ەرمات بايقۇرمان,
قوعام قايراتكەرى
پاۆلودار وبلىسى