وتانداستارىمىز ەلباسى شەشىمىن وسىلاي باعالاپ وتىر
ءبىرازدان بەرى كوپ كوڭىلىن كۇپتى ەتكەن, بارشا جۇرتتى ەلەڭدەتكەن ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلدى كەشە. تۇسكە دەيىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ۇيعارىمى جاريا ەتىلدى. تۇستەن كەيىن ەل ەلباسىنىڭ نە ايتارىن كۇتتى. ەلباسىنىڭ قازاقستاندىقتارعا ۇندەۋى تەلەديدار ارقىلى كەشكى ساعات بەستە تىكەلەي ەفيردەن بەرىلدى. وسىدان سوڭ-اق ءبىز دەپۋتاتتارعا حابارلاستىق, وبلىستارداعى مەنشىكتى تىلشىلەرىمىزگە, رەداكتسيانىڭ الماتى بولىمشەسىنە حالىق ويىن جەدەل جيناقتاۋدى تاپسىردىق. كەيبىرى كوزبە-كوز, كەيبىرى تەلەفون ارقىلى جازىلىپ الىنعان, كەيبىرى ەلەكتروندى پوشتامەن جەتكىزىلگەن سول پىكىرلەر توپتاماسىن وقيعانىڭ ءىزىن سۋىتپاي وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
«نۇر وتان» حدپ توراعاسىنىڭ
ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋلين:
كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپكە ادالدىق
– بۇگىن ەلباسىمىز اتا زاڭىمىزدىڭ كەپىلى ءجانە ناعىز دەموكراتيالىق تۇلعا رەتىندە بۇرىن ءالەمدىك ساياساتتا بولماعان تاريحي قادام جاسادى.
سەبەبى, ەلىمىزدەگى 5 ميلليوننان استام حالقىمىزدىڭ, سونىمەن ءبىرگە, پارلامەنتىمىزدىڭ, ءبۇكىل ازاماتتىق قوعامنىڭ رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى باستامانى قولداۋىنا قاراماستان, ەلباسىمىز كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل شەشىمدى پرەزيدەنتىمىز قازىرگى وكىلەتتىگى ەكى جىلعا قىسقاراتىنىنا دا قاراماستان قابىلداپ وتىر. سوندىقتان وسى وتە ماڭىزدى قادام – پرەزيدەنتىمىزدىڭ ارقاشاندا مەملەكەتىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ مۇددەسىن بارىنەن دە جوعارى باعالايتىنىن, كونستيتۋتسيالىق جانە دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرگە ءوزىنىڭ ادالدىعىن تاعى دا كورسەتتى.
* * *
ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرجان يساقۇلوۆ:
بۇل شەشىم – اسقان اقىلدىڭ ايعاعى
– جاقىندا پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا قاتىسقان قاۋىمنىڭ ءبارىنىڭ ەسىندە قالاتىنداي ادەمى ءبىر ءىس-شارا ءوتتى. ول اعىلشىن قالامگەرى دجوناتان ايتكەننىڭ ەلباسىمىز تۋرالى جازىلعان «نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە قازاقستاننىڭ قارىشتى قادامى» اتتى كىتابىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىنىڭ تۇساۋكەسەرى. ءراسىم كەزىندە زيالى ورتا وكىلدەرىنىڭ تالاي-تالاي تاماشا ويلارى ورتاعا سالىندى. سونىڭ ءبىرى اكادەميك جابايحان ءابدىلديننىڭ ەلباسىنىڭ اقىلدىلىعى جونىندە ايتقانى ەدى. اقىلدىلىق ەڭ الدىمەن جۇرتتىڭ ويىنا كەلمەيتىندەي شەشىمدەر قابىلداۋدان, سول شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرا الۋدان كورىنەدى, دەدى فيلوسوف اعامىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەشەگى جاريا ەتكەن شەشىمى ارقىلى جۇرتتان اسقان ساڭلاق ساياساتكەر ەكەنىن تاعى دا تاماشا تانىتتى.
نەگە دەيسىز عوي؟ سەبەبى – وسى ۇندەۋىمەن ەلباسىمىز بىرنەشە ماسەلەنى قاتار شەشىپ وتىر. ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ تىلەگىنە قۇرمەتىن قالتقىسىز كورسەتىپ وتىر. ودان كەيىن اتا زاڭدى ارداقتاۋدىڭ ادەمى ۇلگىسىن تانىتىپ وتىر. ودان كەيىن دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا ادالدىعىن, بۇكىل وركەنيەتتى الەم ۇستاناتىن قۇندىلىقتارعا قۇرمەتپەن قارايتىنىن ايشىقتاپ وتىر. وسى ءۇشىن ەلباسىمىز ءوزىنىڭ زاڭدى پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىلىگىن ءوز ەركىمەن ەكى جىلعا شەگەرۋدەن دە تايىنبادى. مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا عانا وڭاي. شىن مانىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وسى ماسەلەدە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋگە بولمايدى دەپ كەسىپ-ءپىشىپ ايتقان جوق بولاتىن. دەمەك, پرەزيدەنتتىڭ رەفەرەندۋمعا كەلىسىم بەرىپ, تەك وسى ۇسىنىستى قولداۋ يدەياسىنىڭ ءوزىن جاقتاپ 5 ميلليوننان استام ادام قول قويىپ وتىرعان تۇستا ءوز وكىلەتتىلىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتىپ الۋعا ابدەن-اق مۇمكىندىگى بار ەدى. ەلباسى ول قادامنان باس تارتتى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ءۇشىن ءبارىنەن بۇرىن ەلدىڭ ەرتەڭگى كەلبەتى, ازاماتتارىمىزدىڭ كونستيتۋتسيانى بەرىك ۇستاناتىن داستۇرمەن تاربيەلەنۋى ماڭىزدى. مۇنداي دانا شەشىمنەن سوڭ حالقىمىز تۇڭعىش پرەزيدەنتىن – ەلباسىن بۇرىنعىدان دا قاسيەت تۇتا قۇرمەتتەي تۇسەتىن بولادى.
* * *
ءماجىلىس دەپۋتاتى شالاتاي مىرزاحمەتوۆ:
قيىن ءتۇيىندى دانالىقپەن تارقاتتى
– قازاقستان پارلامەنتىنىڭ 15 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىس اياقتالىسىمەن ءبارىمىز دە اقوردا جاققا الاڭداۋمەن بولدىق. تۇسكە دەيىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءبىز قابىلداعان زاڭدى كونستيتۋتسياعا ءسايكەس كەلمەيدى دەپ تاپقاندا كادىمگىدەي قينالىپ قالعانىمىز راس. ءبىز ول شەشىمدى ەلەكتوراتتىڭ جارتىسىنان استام بولىگىنىڭ, ياعني 5 ميلليوننان استام ادامنىڭ تىلەگىن ەسكە الىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىنان ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىن مەملەكەت ءۇشىن اتقارعان قىزمەتىمەن قاتار, الدا دا اتقاراتىن قىزمەتىنىڭ اۋقىمى ۇلكەن ەكەنىن, قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعىن تەك تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسىنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىراتىنىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, قابىلداعان ەدىك. وسى ارقىلى ءبىز حالىقتىڭ ەركىن بىلدىرگەن بولاتىنبىز. پرەزيدەنت زاڭدى قابىلداماي تاستاعاندا دا, ءوز وكىلەتتىگىمىزدى پايدالانىپ, ءتيىستى وزگەرىستەردى قايتادان ەنگىزەتىن قادامدارعا بارعان ەدىك. مۇنىڭ ءبارىندە پارلامەنت ءوزىن سايلاعان حالىقتىڭ تىلەگىن باسشىلىققا الدى.
سونىمەن بىرگە, ەلباسىنىڭ ەل حالقىنا ۇندەۋىن ەستىگەندەگى قۋانىشىمىز دا تۇسىنىكتى دەپ ويلايمىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وتە ءبىر شيەلەنىسكەن, قيىن ءتۇيىندى وزىنە ءتان دانالىقپەن تارقاتىپ بەردى. قازىرگى شەشىم بويىنشا بارلىق تاراپتاردىڭ تالاپتارى ساقتالىپ وتىر. ەڭ الدىمەن حالقىمىزدىڭ ەلدى ەلباسىمىز الدا دا باسقارا بەرسە ەكەن, اسۋدان اسۋعا اسىرا بەرسە ەكەن, مەملەكەتىمىزدەگى سۇتتەي ۇيىعان تاتۋلىق ساقتالا بەرسە ەكەن دەگەن اق تىلەگى اقتالىپ وتىر. ويتكەنى, الدا بولاتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ەل-جۇرتىمىز مەملەكەتتىڭ مەرەيىن تاسىتقان, الاشتىڭ باعىن اسىرعان ازاماتتىڭ اتى وزىپ كەلۋى ءۇشىن قولداپ داۋىس بەرەتىندىگىنە ءبىز كامىل سەنەمىز. ەكىنشى جاعىنان, ەلباسىمىز وسى شەشىمى ارقىلى حالىق ءۇشىن قانداي قادامعا دا باراتىنىن كەمەل كورسەتىپ وتىر. پرەزيدەنت ەلدە قالىپتاسقان ساياسي احۋالدىڭ دۇرىس ارنادا باعىت الۋى ءۇشىن ءوزىنىڭ ەكى جىلدىق وكىلەتتىلىگىن ءوز قولىمەن قىسقارتۋدان دا باس تارتپادى. وسى ارقىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلدە دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ كوڭىلدەگىدەي جۇرۋىنە جاعداي جاسايتىنىن تانىتتى. كەلەشەكتەگى كەزەڭدەردىڭ ساياساتكەرلەرىنە اتا زاڭعا ايالاي قاراۋدىڭ اسىل ۇلگىسىن كورسەتتى.
ال ەندى الداعى وتەتىن سايلاۋدىڭ (ول ءجونىندەگى زاڭنىڭ پارلامەنت تاراپىنان قولداۋ تاباتىنىنا ەشقانداي كۇمان كەلتىرمەيمىن) ناتيجەسىنە كەلسەك, ونىڭ باسى اشىق دەپ ويلايمىن. قازاقستان حالقى ەلدى ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭدەردەن امان-ەسەن الىپ شىققان, ەكونوميكالىق داۋلەتىنە رۋحاني ساۋلەتى ساي مەملەكەت قۇرىپ, ونى بۇكىل الەمگە تانىتقان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا رازىلىعىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جاپپاي جاقتاپ داۋىس بەرۋ ارقىلى تاعى دا تانىتاتىنى تالاسسىز.
* * *
ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ:
سايلاۋ بولسا – سايلاۋ بولسىن
– جاس شاعىمنان كوپ كۇرەسۋگە, تالاي تىرەسۋگە تۋرا كەلگەندىكتەن بە ەكەن, ءوز باسىم ساياساتتاعى سايىستاردى جاقتاپ تۇرامىن. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءتۇسىندىرمەسىنە ءسايكەس قابىلداعان شەشىمى, ياعني مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنت سايلاۋىن ءوتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزەتىنىن جاريا ەتۋى قاي جاعىنان قاراعاندا دا كوكەيگە قونىمدى, زاڭعا تولىمدى. بۇل ارقىلى ەلباسىمىز حالىقتىڭ سايلاۋ قۇقىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, كەشە عانا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتوراعالىق ەتكەن, ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزگەن ەلدىڭ, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەيتىن مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندە ايداي الەم الدىندا ابىرويىمىزدى اسىرىپ وتىر. راسىندا دا, بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى وكىلەتتىلىگىن ۇزارتۋ جولىمەن جۇرەر بولسا, ەلدىڭ ءوز ىشىندەگى وپپوزيتسيا دا, ەل سىرتىنداعى سىنشىلار دا قيت ەتسە تىرناق استىنان كىر ىزدەپ, جىلدار بويى مۇنى كەمشىلىك رەتىندە بەتىمىزگە باسا بەرەتىنىن دە ەسكەرمەۋدىڭ ءجونى جوق. ەندى ماسەلە باسقاشا. ەندى ءبارىن دە حالىقتىڭ تاڭداۋى شەشەدى. ال حالىقتىڭ تاڭداۋى ەلىمەن ەتەنە ەلباسىنا ءتۇسەتىنى تالاسسىز. ويتكەنى, جۇرتشىلىق ءبارىن دە كورىپ وتىر, باعالاپ وتىر. كەشەگى كەڭەس وداعىنىڭ شيكىزاتتىق بازاسى عانا بولىپ كەلگەن ءوڭىردىڭ قالاي وزگەرگەنىن دە, سول وڭىردەگى ءومىردىڭ قالاي وزگەرگەنىن دە, سول وڭىردەگى كوڭىلدىڭ قالاي ءوزگەرگەنىن دە كورىپ, تاۋبە دەپ, شۇكىرشىلىك ايتىپ وتىر.
كەشە عانا ارامىزدان وتكەن ۇلى اقىنىمىز قادىر مىرزا ءالىنىڭ 2005 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ماقالا جازىپ, رەداكتسيا ماقالانىڭ تاقىرىبىنا ايتقىش اۆتوردىڭ «بىرەۋلەرگە پرەزيدەنتتىڭ وتىرعان ورنى كەرەك, حالىققا پرەزيدەنتتىڭ ورنىندا وتىرعانى كەرەك» دەگەن سويلەمىن شىعارعان ەدى. سول ءسوز – ءسوز. قادىردان قاتىرىپ ايتۋ قيىن. سايلاۋعا تالايلار سايلانىپ شىعاتىن دا بولار. ول تابيعي نارسە. ولاردى دا جاقتايتىن ادامدار تابىلار. ول دا تابيعي نارسە. ءومىر عوي. بۇل ومىردە بارشانىڭ بىردەي كوڭىلىنەن شىعۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق, حالىقتىڭ بارشاسىنىڭ دەرلىك قالاۋى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەل تىزگىنىن الداعى كەزدە دە ءوز قولىندا ۇستاۋى بولىپ شىعاتىنىنا كۇمان كەلتىرۋدىڭ ءتىپتى ءجونى جوق. سوندىقتان, سايلاۋ بولسا – سايلاۋ بولسىن. مۇنىڭ ءوزىن, ەلباسىمىز ايتقانداي, دەموكراتيانىڭ تاريحي تاعىلىمى دەپ قابىلداۋ ءجون. حالىق قانداي جولمەن دە ءوزىنىڭ جۇرەك قالاۋىن بىلدىرۋگە دايىن. ءبىز ەلباسىمەن بىرگەمىز!
* * *
اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور تولەۋىش سەرىكوۆ:
اتا زاڭدى سىيلاۋدىڭ ۇلگىسى
– تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعى 6 جەلتوقسانعا دەيىنگى مەرزىمگە ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزۋگە بايلانىستى وتە دۇرىس قادام جاسادى. ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن, ءار بۋىنىنان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋدى قولداعانداردىڭ داۋىسى 5 ميلليوننان اسقانىمەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەموكراتيانىڭ قاعيداتتارىنان اتتاپ كەتپەدى. تاعى دا كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىندى. ەلباسى كەشە ءوز وكىلەتتىگىن ۇزارتۋعا بايلانىستى رەفەرەندۋم وتكىزبەۋ تۋرالى ناقتى شەشىمىن ايتتى دەگەنىمىزبەن, قازاقستان حالقىنا, ءتىپتى, جاھان ەلدەرىنىڭ جۇرتشىلىعىنا ۇلگى-ونەگە كورسەتتى. ول – اتا زاڭدى سىيلاۋ! ول – كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىن ساياسي قادامعا بارماۋ! ءسويتىپ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەموكراتيانى قولدايتىن كەمەڭگەرلىگىن تاعى ءبىر رەت انىق دالەلدەدى.
شىندىعىندا, حالىق قولداعاننان كەيىن رەفورمانى وتكىزۋگە بولار ەدى. الايدا, حالىقتىڭ شىنايى سەنىمىن ارقالاعان ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسىرەسە, جاس ساياساتكەرلەر ءۇشىن تاعىلىم الارلىق تاڭداۋ جاساپ, رەفورما وتكىزبەۋ قاجەت دەپ تاپتى. زاڭدى قۇرمەتتەيتىن, ءبىر اۋىز سوزگە توقتايتىن تۇسىنىگى مول, پاراساتتى جاندارعا وسىدان ارتىق قانداي تۇسىندىرمە قاجەت! ەلباسى ءوزىن ەشكىمنەن ەرەكشەلەمەيتىنىن وسىلاي ۇعىندىردى. جالپى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىم اسىرا ماقتاۋعا قارسىلىق ءبىلدىرۋى تەك ءبىر بۇل ەمەس. بۇدان بۇرىن دا تالاي رەت ءدال وسىلاي قارسىلىعىن تانىتقان. كەزىندە استانا قالاسىن ءوز اتىمەن اتاۋ جونىندەگى ۇسىنىستى قابىلدامادى. ەلباسىنىڭ ءوزى ايتقانىنداي, ءارقاشان ءتۇرلى ماقتاۋ مەن ماداقتان بيىك تۇرۋعا تىرىسادى. وسى ۇستانىمىندا قالا بەرەتىندىگىن جانە ءبىر رەت دالەلدەدى. ەلباسىنىڭ وسىناۋ قادامىنان ونىڭ ءوز قامىن كۇيتتەمەيتىن, ءوز ابىروي-بەدەلى ءۇشىن ەمەس, قازاقستانداي تاۋەلسىز ەلدىڭ شىن جاناشىرى, شىن مانىندەگى مەملەكەتشىل قايراتكەر ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتە ءتۇستى. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوپ ادامنىڭ ءبىرى ەمەستىگى اۋەلدەن بەلگىلى ەدى. بۇعان اتىراۋعا كەلگەن ساپارىندا تالاي رەت كوز جەتكىزگەنبىز. ونىڭ قيىندىقتان جول تابا بىلەتىندىگى, شەشەندىگىنە قوسا كوسەمدىگى ءوز الدىنا, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ونەرى, مادەنيەتى, تاريحى مەن ادەبيەتى ءجونىندەگى كەمەل ويلارى كىم-كىمنىڭ دە ىنتازارلىعىن وياتپاي قويمايدى. قازاقستاندى الەمنىڭ ەڭ مىقتى ەلدەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرسام دەگەن اسقاق ارمانىن ىسكە اسىرۋداعى ەرەن ەڭبەگىنە بارشا كۋا. قازاق جەرىن مەكەن ەتكەن بارشا ۇلتتىڭ وكىلدەرىنە بىردەي قۇقىق بەرىلىپ وتىر. قازاقستاندا ەشكىم ەشبىر ۇلتتىڭ وكىلىن وزەگىنەن تەپپەيدى. كەرىسىنشە, ءار ۇلتتىڭ ءوز مادەنيەتىن, ءتىلىن دامىتۋعا بارىنشا جاقسى جاعداي جاسالىپ وتىر. بۇل الدىمەن, قازاق حالقىنىڭ كەڭپەيىلدىگى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەرلىگى دەسەك ارتىق ەمەس.
ەلباسىمىز ەلدى ءوزىنىڭ ادامي بولمىسىنا ءتان قاسيەتتەرىمەن ءاردايىم ءتانتى ەتىپ كەلەدى. كۇنى كەشە بۇعان تاعى دا كۋا بولدىق. مىنە, وسىلايشا, ەلباسىمىزدىڭ كەمەڭگەرلىك بولمىسى كوز الدىمىزدا ايشىقتالا ءتۇستى. ەلىنىڭ, ۇلتىنىڭ, جەرىنىڭ كەلەشەگىن ويلاعان ناعىز ساياساتكەرلەر ءوز قامىنان گورى مەملەكەتتىڭ, ونىڭ نەگىزگى بايلىعى ادامدارىنىڭ قامىن وسىلاي ويلاسا كەرەك-ءتى. ءسويتىپ, قازاقستان حالقىنىڭ قۇرمەتى مەن ءىلتيپاتىنا بولەنگەن ۇلت كوشباسشىسى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەموكراتيالىق جولمەن سايلاۋ وتكىزۋدى تاڭدادى. بۇل – كونستيتۋتسيالىق نورماعا سايكەس كەلەتىن ەڭ دۇرىس شەشىم. سونىمەن بىرگە, مۇنى ەلباسىنىڭ تاريحي شەشىمى دەپ باعالاعان ورىندى بولماق.
اتىراۋ.
* * *
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بايزاق مومىنباەۆ:
ەلباسىمەن – ەرتەڭگە
– اتاقتى قولباسشى, قازاقتىڭ قاھارمان ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلى ايتپاقشى, «تارتىپكە باس يگەن قۇل بولمايدى». كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءمۇشەلەرى شەشىمدەرىن شىعارعاننان كەيىن «ەلباسى اتالعان شەشىمگە ءبىر ايدىڭ كولەمىندە نارازىلىعىن بىلدىرۋىنە بولادى» دەگەن. ال پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمىنە قارسى ەمەس ەكەنىن, ونىمەن كەلىسەتىنىن بىردەن اشىپ ايتتى. مۇنىڭ ءوزى جالپىعا ورتاق زاڭعا ەلباسىنىڭ باعىناتىنىن, مەملەكەتىمىزدە شىن مانىندە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالاتىنىن, زايىرلى, ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسقانىن, وي ەركىندىگى مەن ءسوز بوستاندىعىنىڭ بار ەكەنىن ايقىن كورسەتتى. ەلىمىزدىڭ دۇرىس باعىتتا دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەتىن, الەمدىك وركەنيەتتىڭ كوشىنە ىلىسكەن كەمەل ەل ەكەنىن تانىتاتىن تاريحي شەشىم ەدى بۇل. مۇنداي تاريحي ءسات كەشە اقوردادا ورىن الدى.
ەلباسى رەفەرەندۋم وتكىزىپ, ءوزىنىڭ وكىلەتتىلىگىن تاعى ون جىلعا سوزىپ الۋىنا تولىق ءمۇمكىندىگى بار ەدى. بىراق كورەگەن كوشباسشى, كەمەڭگەر ساياساتكەر ونداي شەشىمگە بارعان جوق. رەفەرەندۋمنان باس تارتتى. تاڭداۋدى حالىقتىڭ ەركىنە بەردى. وسى ارادا مىنانى ەسكەرۋىمىز كەرەك: ەلباسى مەرزىمىنەن بۇرىن سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىستى ايتا وتىرىپ, ءوزىنىڭ ەكى جىلداي پرەزيدەنتتىك مەرزىمىن قىسقارتىپ وتىر. ەلدىك مۇددە, مەملەكەتتىك مۇرات جولىنداعى تاۋەكەل عوي. مۇنداي شەشىمدى قابىلداۋدىڭ ءوزى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باق. ەلباسى ءسات سايىن ەلدىڭ سەنىمىنە سۇيەنەتىنىن ايتادى. كوشباسشى ءۇشىن كوشىنىڭ كولىكتى بولعانى دۇرىس.
تاعدىردىڭ ءوزى ۇسىنعان تاڭداۋى جاسالدى. ەندى ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتۋى بەك مۇمكىن. ەلباسىنىڭ وكىلەتتىلىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى قولداعان حالىق پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن ءبىر-اۋىزدان قولدايدى دەگەن سەنىمدەمىن. سەبەبى سارابدال ساياساتكەر قازاقستان كوشىن ءتۇزۋ, تۋىن تىك ۇستاپ كەلەدى. ەلباسىمەن – ەرتەڭگە!
قىزىلوردا.
* * *
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق كاسىپوداقتار كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى جامال احمەتوۆا:
بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەل حالقىنا ۇندەۋى مەملەكەت مۇددەسى مەن قالىڭ جۇرتشىلىق يگىلىگىن ورنىقتىرۋعا, ۇلتتار مەن ۇلىستاردى ودان ءارى جاقىنداستىرۋعا باعىتتالعان بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم دەپ سانايمىن. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەندەي, ءبىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعىمىز – بەرەكەلى بىرلىگىمىز. بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم 20 جىل ىشىندە قول جەتكەن تابىستارىمىزدىڭ, ايدىندى مەملەكەتكە, قۋاتتى ۇلتقا اينالۋىمىزدىڭ التىن ارقاۋى بولعانىن ەشكىم جوققا شىعارا الماسى انىق. كوپتىلدى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامدا قازاقستان جولىنىڭ – بوستاندىق, بىرلىك, تۇراقتىلىق, وركەندەۋ سەكىلدى قۇندىلىقتارىمىز قالىپتاستى. مەملەكەت باسشىسىنا دەگەن تەرەڭ ءسۇيىسپەنشىلىك, ىستىق ىقىلاس, بيىك سەنىم پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى جالپىحالىقتىق باستاماعا ۇلاستى. وعان العاش ءۇن قوسۋشىلاردىڭ قاتارىنان الەۋەتتى كاسىپوداق تا تابىلدى. تەك قىزىلجار ءوڭىرى بويىنشا عانا سايلاۋشىلاردىڭ 56 پايىزدايى اكتسيا باستاماشىلارىن قۋاتتاپ, رەفەرەندۋم وتكىزۋدى جاقتاپ, قول قويدى. حالىقتىق باستاما «نۇر وتان» حدپ, پارلامەنت, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ونى پرەزيدەنت كەزەكتى جولداۋىندا دا اتاپ ءوتىپ, پارلامەنتتىڭ ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىگىن پايدالانىپ, كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى زاڭىن تاعى ءبىر ساراپتامادان وتكىزۋ ماقساتىمەن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جولداعانىن, كونستيتۋتسيالىق ايقىندىعىن ساراپتاعاننان كەيىن عانا شەشىم قابىلدايتىنىن ءمالىم ەتتى.
الايدا, قاشاندا بار عۇمىرى ەل تاعدىرىمەن ەنشىلەس, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ جولىندا بار جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الىپ, كۇرمەۋى قيىن ىستەردى پاراساتتىلىقپەن, ۇلكەن ساياساتكەرگە ءتان كورەگەندىلىكپەن شەشىپ, ەل-جۇرتىن ورتاق ماقسات, كەمەل بولاشاق جولىنا سۇتتەي ۇيىتا بىلگەن ۇلى تۇلعامىز كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پارلامەنتتىڭ اتا زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە بايلانىستى ۇسىنىسىن زاڭدى كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەس دەپ تابۋىنا بايلانىستى رەفەرەندۋم تاعدىرى جايلى ءوز ايقىنداماسىن جاريالادى. نەگىزگى زاڭىمىزدى, دەموكراتيا تالاپتارىن, زاڭدى قۇندىلىقتارىمىزدى بارىنەن جوعارى قوياتىنىن تاعى ءبىر تانىتتى. ءيا, حالىق ەركى — بارىنەن بيىك. الايدا, ەلباسى قازاقستان حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىن قاتاڭ ساقتاۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كەپىلدىك, وزىنە جۇكتەلگەن مارتەبەلى مىندەتىن ادال اتقارۋ انتىنان اينىمادى.
بۇگىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا بالاما جوقتىعى داۋسىز شىندىق. ونىڭ حالقى ءۇشىن ەشنارسەدەن ايانبايتىنىن, جۇرەكتىلىگىن دە جاقسى بىلەمىز.
ارينە, اتا زاڭىمىزدا جۇرتشىلىق رەفەرەندۋم ارقىلى ءوز ەركى-كوزقاراستارىن بىلدىرۋگە تولىق قۇقىلى ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. ەلباسىمىز بولسا ەل-جۇرتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى ءوز تۇجىرىمىن جاريالاۋ ارقىلى حالىق الدىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىنۋمەن قاتار كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماس كەپىلى ەكەنىن تاعى ءبىر تانىتتى. بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىمدى سولتۇستىكقازاقستاندىقتار دا قولدايدى.
* * *
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى مالىك اسىلبەكوۆ:
پاراساتتى ءتۇيىن
كەشە تەلەديداردان كورىپ, تىڭداعان پرەزيدەنتتىڭ ءۇندەۋىن ادەپتىلىكتىڭ, حالىققا دەگەن قۇرمەتتىڭ جاقسى ۇلگىسى دەگىم كەلەدى. سىرت قاراعاندا, رەفەرەندۋم ءوتكىزۋدى بەس ميلليوننان استام ادام ماقۇلداسا, پرەزيدەنت وعان قۇلاق اسپاعانداي كورىنۋى دە ءمۇمكىن-اۋ. ال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول حالىققا ىقىلاس-سەنىمى ءۇشىن ۇلكەن كىشىلىكپەن, كىسىلىكپەن راحمەتىن ايتىپ, پاراساتتىلىققا جۇگىنە وتىرىپ, زاڭعا قايشى كەلەتىن قادامعا بارا المايتىنىن ءمالىمدەدى. ءدال وسىنداي سوزدەردەن كەيىن ەشكىمنىڭ دە كوڭىلىندە كىربىڭ قالا قويمايدى.
تاعى ءبىر ايتاتىن نارسە – رەفەرەندۋمعا بايلانىستى باستاماشىلاردىڭ ءىس-شارالارى, بۇل جايىندا حالىقتىڭ اراسىنداعى اڭگىمەلەر بوس اۋرە دەۋگە دە استە بولمايدى. حالىق ەلباسى تۋرالى ءوزىنىڭ پىكىرىن ءبىلدىردى, ەلىمىز ۇستانعان باعىت تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. سونىسىمەن دە ول قۇندى.
ەندى ايرىقشا ايتاتىن ماسەلە – الدا سايلاۋ وتكىزۋ جونىندە پرەزيدەنتتىڭ شەشىم قابىلداۋى. مۇنى جۇرت بارىنشا قولدايدى دەپ ويلايمىن. رەفەرەندۋم دا حالىقتىڭ قالاۋىن بىلدىرەدى دەسەك تە, ول كەيبىرەۋلەردىڭ قارسىلىعىن, ارتىق-اسپاي ءسوزدەرىن تۋدىرار ەدى. ال سايلاۋ – بۇكىل الەم قابىلداعان دەموكراتيالىق ءۇردىس جولى. پرەزيدەنتتىڭ سول جولدى قالاعانى دا بارىنشا قۇپتارلىق.
ساياسي وقيعالارعا جۇرتتىڭ كوزقاراسى ءارتۇرلى بولاتىنى دا زاڭدىلىق. اركىمنىڭ ءارتۇرلى ءمۇددەسى بار. پرەزيدەنتتىڭ شەشىمىن بۇكىل حالىق قولدايدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ول حالىقتىڭ ءمۇددەسىمەن ۇيلەسىپ جاتىر.