ءبىر ءۇمىت, ءبىر كۇدىك...

وبلىس ورتالىعىنان ماي اۋدانى جاققا قاراي اكەلەر جول, نەگە ەكەنى بەلگىسىز,  مىنە, ەكى جىلداي ۋاقىت بولىپ قالدى, جابىق, جارتىلاي جوندەلىپ, جارتىلاي بىتپەي قالعان با, قالىڭ قاردا «دجيپ» ماشينەسىنىڭ ءوزى باتىپ شىعا الماي, دالالىق جولمەن جۇرۋگە تۋرا كەلدى. قىستىڭ كۇنى, جولدان توڭىپ كەلگەن بىزدەر اۋداندىق مادەنيەت ۇيىنەن جىلىنارداي پانا تاپپادىق, داڭعاراداي قوس قاباتتى عيمارتتىڭ ءىشى تىم سالقىن ەكەن. «كارتوپ ەگىڭدەر, كيىز باسىڭدار!..» جاۋراعانىمىزدى بىلدىرمەي, اۋدان  اكى­مىنىڭ ەسەبىنە قۇلاق قويدىق. جالپى, اۋدان حالقى قانشا مال باعامىن دەسە دە, ەگىن ەكسە دە جەرى دە, جايىلىمى دا جەتەدى. اۋىلدار بولسا ەرتىس وزەنىنىڭ جاعاسىندا وتىر, بالىق شارۋاشىلىعى دا ازىق دەسە, اينالا 15 كول جانە بار.  وتكەن جىلى 2 ملرد. 569 ميلليون تەڭ­گەنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءون­دى­رىلىپتى. سونىمەن قاتار, 24 اۋىل شارۋا­شى­لىعى ونىمدەرىن دايىنداۋ ورىندارى بار بولعانىمەن, وكىنىشكە قاراي, ونىمدەرىنىڭ ءوت­پەۋىنە جانە شيكىزاتتىڭ بولماۋىنا باي­لا­نىستى  4 شاعىن كاسىپورىن توقتاپ تۇرعان كورىنەدى. ال, اۋدان بويىنشا 3107 جەكە اۋلا ەسەپكە الىنسا, ونىڭ ىشىندە 2408 اۋلانىڭ مالى بار, ال 699-ى مال ۇستامايدى. ءوز­دە­رىنىڭ شارۋاشىلىقتارىنىڭ ماتەريال­دىق-تەحني­كالىق بازاسىن نىعايتۋ ماقساتىندا «اقجار-ءوندىرىس» سەرىكتەستىگى, «اعايىن», «سار­تاي» شارۋا قوجالىقتارى جانە اق­شي­مان اۋى­لىنان  يمانشاريپوۆتەر ءارتۇرلى تەح­نيكالار  ساتىپ العان. وتكەن جىلى  418 توننا تارى, 140 توننا ارپا, 80 توننا بيداي, 1032 توننا كارتوپ, 467 توننا جەمىس داقىل­دارى جينالىپتى. «وسى ءبىز قازىر كارتوپ ءوسىرۋدى ۇمىتىپ بارامىز. نەگە كارتوپ ەكپەيمىز؟ ول ەكىنشى نان عوي! كيىز نەگە باس­پايمىز؟ قويدىڭ ءجۇنى ىسىراپ بولىپ جا­تىر. قازىر بازارعا بار­ساڭىز, جامىلعى كور­پەشەلەر قانداي قىمبات, قويدىڭ ءجۇنىن يگىلىگىمىزگە نەگە جاراتپاسقا؟ اينالا سۋ جەتەدى. قاپتاتىپ قۇس نەگە وسىرمەيمىز؟» دەپ اۋدان اكىمى نىعمان پىشەنباەۆ سۇراۋلى جۇزبەن زالعا قارادى. بىلتىر «اق­جار ءوندىرىس», «اعايىن» شارۋا قوجا­لىق­تا­رىنا ەگىن ەگىپ, ءشوپ دايىنداۋ ءۇشىن رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3 ملن. 211 مىڭ تەڭ­گە نەسيە بەرىلىپتى. وتكەن جىلى اۋدان بو­يىن­شا 75 700 توننا ءشوپ دايىندالىپتى. شال­عايداعى اۋىلدارعا ءشوپ جەتكىزىلىپ بەرىلگەن. جۇقپالى مال اۋرۋلارىن بولدىرماۋ ماق­ساتىندا 11 اۋىلدىق اۋماقتا مال سوياتىن الاڭدار ىسكە قوسىلىپ, ءاربىر اۋىلدا مال دارىگەرى شتاتى ەنگىزىلىپتى. ۆەتەرينارلىق-پرو­فيلاكتيكالىق جوسپار ازىرلەنىپ, جۇزەگە اسىرىلۋدا ەكەن. وتكەن جىلى اۋدان بو­يىن­شا برۋتسەللەز اۋرۋىنا قارسى 31 500 ءىرى قارا مال, 96 000  قوي, 200 باس جىلقى تەكسەرىلگەن كو­رىنەدى. اۋىلداعى قازاقتىڭ مالسىز كۇنى جوق. الداعى ۋاقىتتا, اۋدان اكىمىنىڭ بايان­دا­ماسىندا ايتىلعانداي, ەندى اۋىل­شارۋا­شى­لىق ونىمدەرىن ءوڭ­دەيتىن  تسەحتار اشپاي بول­مايدى,  اۋىلدان ءسۇت ساتىپ الىپ جيناۋ ءۇشىن باسكول, كوكتوبە اۋىلدارىندا  سىيىم­دى­لىعى 1000 ليترلىك  2 تو­ڭازىتقىش قويۋ جوس­پاردا تۇر. ال, «اقجار-ءون­دىرىس» سەرىكتەستىگى ەندى جىل بويى قىمىز ءوندىرىپ, ونى ءشول­مەككە قۇياتىن تسەح اشۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. قويدىڭ ءجۇنىن جۋىپ, تەرىنى يلەيتىن تسەحتار اشىلسا, جاڭا جۇمىس ورىن­دارى پايدا بولار ەدى. «سوندىقتان, بۇل سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋىمىز قاجەت. ەرتىس وزەنىنە جاقىن بۇرىنعى سۋارمالى جەرلەرگە كار­توپ وتىر­عىزىپ, باۋ-باقشا وسىرۋمەن اي­نالى­سۋىمىز كەرەك», – دەدى نىعمان پىشەنبەاۆ. اۋىلعا سۋ قۇبىرى قاشان جەتەدى؟.. وتكەن جىلى اۋدان ورتالىعى كوكتوبە اۋىلىندا سۋ مۇناراسىنا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. قازىر 19 سۋ الاتىن كولونكالار جۇمىس ىستەپ تۇر. ال, ەڭ باستىسى, بۇرىنعى ىستەن شىققان توپتىق سۋ قۇبىرلارىن قايتادان قال­پىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى باستالىپتى. بۇل ماقساتقا 65 ميلليون تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, باسكول, مايتۇبەك اۋىلدارى اۋماعىندا جەر استى سۋىنىڭ قورىن انىقتاۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلۋدە. اۋدان اكىمىنىڭ بايان­دا­ما­سىنان ۇقانىمىز وسى بولدى. ال, اۋىل حالقى, مى­سالى,  جۇمىسكەر, باسكول, ماي اۋىلدا­رىن­داعى اۋىز سۋ بەكەتى قۇرىلعىلارىنىڭ ەسكىرۋىنەن ىستەن شىعىپ قالۋ قاۋپى بار ەكەن. كبم-دار ورنالاسقان جەردەگى جەراستى سۋ كوزدەرىنىڭ تارتىلىپ قالۋ سەبەپتەرى – بۇرعىلاۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزگەن مەردىگەرلەر دە ءتيىستى تەرەڭ­دىككە دەيىن قازبايتىن كو­رىنەدى. ەگەر كولونكالار جۇمىس جاساپ تۇرسا, وندا سۋدىڭ تۇرعىن­دارعا كەستە بويىنشا ارنايى كولىكپەن تاسى­مال­داناتىنى قالاي؟.. بىلتىر اۋدان ورتالى­عىندا “جول كارتاسى” ارقىلى 2100 مەتر سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, 6 سۋ باعاناسى ىسكە قوسى­لىپتى. تۇر­عىندار بولسا, قىس كەزىندە 15-20 گرادۋستىق سۋىققا شى­داماي سۋ باعانالارى قا­تىپ قالادى دەيدى. ال, ەرتىس جاعاسىندا تۇرا­تىن­داردىڭ كوبىسى وزدەرى دە وزەن سۋىن تۇتى­نادى, مالىن دا وزەننەن سۋارادى. بوزشا, جاڭا­تىلەك, اقساراي, قىزىلەڭبەك, جالتىر سياقتى شاعىن اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى ساني­تار­لىق تالاپتارعا ساي كەلمەيتىن قۇدىق سۋ­لارىن ىشەتىن كورىنەدى. جالپى, اۋدانداعى اۋىز سۋ ماسەلەسى توپتىق سۋ قۇبىرى قۇرىلىسى اياق­تالىسىمەن تولىق شەشىلەدى دەپ ايتۋ دا قيىن. قۇرىلىسى باستالادى دەپ جۇرگەلى تالاي جىل ءوتتى. سويتسە, جەراستى سۋ قورى انىق­تالماعان بولىپ شىقتى. اقىرى, اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ كوميتەتى تەندەر وتكىزىپ, ماي اۋداندىق توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن “تسەنتر سترويكومپلەكس نس” سەرىكتەستىگى جۇرگىزەتىن بولدى.  قازىر سۋ قۇبىر­لا­رىنىڭ  جولدارى تازارتىلۋدا. اۋداندا  1798 وقۋشى عانا قالىپتى... بۇل – وبلىس ورتالىعىنداعى اباي اتىن­داعى ءبىر مەكتەپتىڭ وقۋشىلارىنىڭ سانىنا تەڭ. اۋدان  اكىمى نىعمان پىشەنباەۆ اۋ­دان­دا 14 جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبى بار ەكەنىن, ولاردا وسىن­شاما وقۋشى وقيتىنىن, كوك­توبە, سا­تى اۋىلدارىندا بالا­باق­شا اشىل­عانىن,  89 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىل­عا­نىن ايتىپ ءوتتى. وتكەن جىلى اۋدانعا 2 دارىگەر, 8 مەد­بيكە كەلىپتى. وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىمەن اۋ­دانداعى از قامتاماسىز ەتىلگەن وتبا­سى­لارىنىڭ 46 بالاسى وبلىس ورتالىعىنداعى جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا وقىدى. ءناتي­جە­سىندە, بىل­تىر وقۋ بىتىرگەن 10 مامان ديپ­لوم­دارىن الىپ اۋىلعا ورالدى. ال, «جول كار­تاسى» باعدار­لاماسى با­رى­سىندا 105 جۇمىسسىز جۇمىسقا ورنا­لاسىپ,  40 ادام جەر­­گىلىكتى كاسىپتىك ليتسەيدە كاسىبي دايار­لىق­تان وتكەن. وكىنىشكە قاراي, وتكەن جىلى 6 نارەستە شە­تىنەگەن. جيىندا ءسوز العان وبلىستىق ءماسليحات­تىڭ دەپۋتاتى, التى بالانىڭ اكەسى ايت­مۇحان­بەت قوجابەك 11 مىڭ عانا حالقى قال­عان اۋدانداعى دەموگرافيالىق اۋحالدىڭ نا­شار­لىعىن, اۋىل مەكتەپتەرىندەگى وقۋشىلار سانىنىڭ جىل سايىن ازايىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. اۋىلدى تاستاپ كوشىپ جاتقاندار بار. سەبەپ – جۇمىس جوقتىق. اۋدان اكىمى نىعمان پىشەنباەۆ قورىتىندى كەزدەسۋگە كەلگەنگە دەيىن بۇكىل اۋىلداردى ارالاپ شىعىپ تۇرعىندارمەن كەزدەسىپتى. الداعى ءىس-جوسپارلارىمەن ءبولى­سىپ­تى. بالا سانى دەمەكشى, اقجار اۋىلىنا  ەل ەگەمەندىگىن العان جىلدارى كەلگەن ورالمان اعايىندار كوپ تۇراقتاپ قالدى. اۋىل­دارعا باس-كوز بولاتىن ورالمان اعايىن­داردى شاقىرۋ ءۇردىسىن قايتا قولعا الىپ, ورتا تولتىرماساق, بارا-بارا اۋىل ءىشى بوس قالىپ جۇرەر دەگەن كۇدىك تە جوق ەمەس. اۋدان اكىمى نىعمان پىشەنباەۆقا زالدان سۇراق قوياتىندار قاراسى كورىنە قويمادى. ءۇن­سىزدىك. ەڭ جامانى وسى عوي. العاشقى جىل­دارى اۋىلداعىلار بەلسەندى ەدى. «سايلا­نىپ» كەلگەندەر دە تىم-تىرىس. جالعىز ءۇن شىعارىپ ءسوي­لەگەن رىمبيكە اپامىز اۋدان ورتالىعىمەن اق­جار اۋىلىنداعى مەشىت­تەر­دىڭ جاعدايىنا توقتالدى. حالقىم, مەشىتكە بارايىق, قۇ­بى­لا­مىزدى تانيىق, كۇيى كەتىپ تۇرعان مەشىتتەرگە ءبارىمىز ەل بولىپ كومەك­تە­سەيىك, دەدى. ودان كەيىن بۇكىل زالداعى قالىڭ قازاققا اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باس­تىعى ايجان قوي­سويماسوۆا ورىس تىلىندە بايانداما وقىپ بەردى. مەملەكەت وسىدان  ەكى جىل بۇرىن اۋدان ورتا­لىعىنا جارقىراعان جاڭا قازاق مەكتەبىن نە ءۇشىن سالىپ بەردى؟.. قازاق ءتىلىنىڭ وركەندەۋى ءۇشىن. وسى قۇرمەتكە باس ءيىپ سىيلاۋ كەرەك قوي. جارقىراعان اۋرۋحانا تۇرعىزدى. ەندى يگىلىگىن حالىق, قارا­پايىم اۋىل تۇرعىندارى كورۋى ءتيىس. جاڭا اكىم كەلگەلى  بۇرىننان تانىس قىزمەت جاساپ جۇرگەن ءبىلىمدى, بەدەلدى, ىسكەر دەگەن جىگىتتەر اۋىس-تۇيىستەردىڭ «قۇربانى» بولىپ كەتىپتى. كادردىڭ قادىرىنە جەتە بەرمەيتىن سياقتى­مىز. كۇنى كەشەگى ەلباسى جولداۋىندا اي­تىل­عان كەيبىر ماسە­لە­لەردىڭ  كەزىندە پوليگون جارىلىستارىنىڭ زار­دا­بىن كورگەن ماي اۋدانىنا دا قاتىسى بار. تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ, جۇ­مىس­پەن قامتۋ, حالىققا تازا اۋىز سۋ جەتكىزۋ ماسەلەلەرى جىلدار بويى كۇن تارتىبىندە تۇر. سوندىقتان, قولدا باردى ۇقساتىپ, قايت­كەندە اۋىلداردى ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك. فاريدا بىقاي. پاۆلودار وبلىسى.