ايەل الەمىنىڭ اكادەميگى

قالامگەر ءشاربانۋ قۇماروۆا تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر تالانت ءتاڭىردىڭ سىيى. تاعدىرىنا تاۋداي ازاپ, تارىداي باق بۇيىرعان جازۋشى بولۋدىڭ ابىرويىنان جاۋاپكەرشىلىگى باسىم. قولىمەن بەسىك تەربەتىپ, ءبىر قولىنا قالام ۇستاعان ءشاربانۋ قۇماروۆا ەكى بىردەي قيىندىقتى ەركىن ەڭسەرگەن تالاسسىز تالانت. ءشاربانۋدىڭ جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن جازىلعان اڭگىمە-نوۆەللالارى ول قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن سوناۋ 1961 جىلى «قىز سىرى» دەگەن اتپەن «جازۋشى» باسپاسىنان جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا ديپلوممەن بىرگە تۇڭعىش كىتاپ قۋانىشىن تويلاعان ءۇش قالامگەر بار. ونىڭ ءبىرى – «ستۋدەنت داپتەرىنە» ۇڭىلدىرگەن اقىن تۇماعاڭ-تۇمانباي مولداعاليەۆ, ەكىنشىسى – وقۋشى قاۋىمدى «قىز سىرىنا» ورتاقتاستىرعان ءشاربانۋ قۇماروۆا. ول العاشقى شىعارماسىنىڭ ءىزى سۋىماي جاتىپ وقۋشى قاۋىم «تەرەزەلەرگە» ءۇڭىلدى. «جازۋشى» باسپاسى 1964 جىلى جارىققا شىعارعان بۇل جيناق تا اڭگىمە-نوۆەللالار اۋىلىنان ەدى. العاشقى اڭگىمەلەرىنىڭ وزىندە-اق ايەل جانىنىڭ يىرىمدەرىن تاپ باسىپ, تاماشا سۋرەتتەگەن قۇماروۆانىڭ قالام قارىمى وقۋشىلار مەن ادەبيەتشىلەر قاۋىمىن ەلەڭ ەتكىزدى. ءشاربانۋ قۇماروۆا قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا پروزا جازعان العاشقى قازاق قىزى

جۇماعالي ساين

ءشاربانۋ قۇماروۆا ءوزىن دە, وقۋشىسىن دا الداماعان تەگەۋرىندى تالانت. بۇدان كەيىن ءبىرىنىڭ ءىزىن ءبىرى سۋىتپاي جارىققا شىققان «قوس شىنار», «ءساۋىردىڭ اق تاڭى», «قازباۋىر بۇلتتار», «قىزىل قايىڭ», «ايەل شىراعى», «جەردىڭ تۇزى», «قۇلجا جولى» اتتى كىتاپتارىندا جازۋشى قالامىن ونان ءارى ۇشتاپ, شەبەرلىگىن شىڭداي ءتۇستى. سونىڭ مىقتى ءبىر دالەلى – «ءساۋىردىڭ اق تاڭى» اتتى حيكايات («جازۋشى» باسپاسى, 1971 جىل). حيكاياتتىڭ باس كەيىپكەرى ءۋالي ەسىمدى سازگەر. سول ءۋاليدى كەرمەقاس تا, اقمارال دا سۇيەدى. ءبىر قاراعاندا, كەرمەقاستىڭ ۋايىم-قايعىسى دا از ەمەس. ومىرلىك قوساعى مۇنىڭ جان دۇنيەسىن تۇسىنبەيدى, اقىندىق تالانتىن باعالامايدى. «جانىم-اۋ, سەن اقىنسىڭ عوي! مىناۋىڭ رومانس!» دەپ ونىڭ تالانتىن تانىعان ءۋالي عانا. الايدا, ەكەۋىن تاعدىر قوسپادى. قوسقانىڭ نە, اندا-ساندا كورىسىپ تۇرۋدى دا كوپسىندى. جۇماجان وبكوم حاتشىسى بولىپ سايلانىپ, الماتىدان تالدىقورعانعا كوشىپ كەتتى. كەرمەقاستى ۇمىتا الماعان ءۋالي ونى ىزدەپ, تالدىقورعانعا دا باردى. سوندا تەلەفونمەن تىلدەسكەندە كەرمەقاس ۋاليگە: «كوڭىل دە ورنىندا, وزىڭە دەگەن سىي-قۇرمەت تە باياعىسىنشا. ەندى ونى ەشنارسە وزگەرتە الماس. باياعى كەز بولسا. جاعداي وزگەردى...» دەپ توقتاۋ ايتادى. بۇدان سوڭ ءۋالي جاس ءانشى اقمارالعا عاشىق بولادى. ول دا ۋاليگە عاشىق. ارادا تاعى ءبىر جىگىت بار. قادىرجان دەگەن. جازۋشى وسىنداي سان تاعدىرلى ادامداردىڭ جان دۇنيەسىن جارقىراتا اشادى. سولاردىڭ ءىس-ارەكەتى, ءسوزى, پورترەتى ارقىلى كەيىپكەرلەرىن ءساتتى دارالايدى. سوناۋ ءبىر جىلدارى, ۇمىتپاسام, 1961 جىلدىڭ مامىرىندا مۇحتار اۋەزوۆ ءشاربانۋ قالامىنىڭ قارىمى جايلى: «...زەرتتەۋ, باعالاۋ, سارالاۋ قابىلەتىنە قاراعاندا قۇماروۆا وزىندىك سىناۋ, تالداۋ ادىستەرىنە مەيلىنشە توسەلگەندىگىن اڭعارتادى. اسىرەسە, وسى ديپلومنىڭ جازىلۋ ءتىلى اسا جاتىق, ورامدى, ىلعالدى كەلگەن. وي دا بار, ونى تاراتىپ نانىمدى, قونىمدى ەتىپ بەرەرلىك ءسوز سۋرەتكەرلىگى, كەستەسى بار. كوبىنشە دۇرىس, ۇيىتقىلى ويدى ءمولدىر تۇسىنىكتى تىلمەن شەبەر تاراتا ءبىلۋ جاقسى ونەردى اڭداتادى» – دەپ جازعان ەكەن. ۇلى ۇستازدىڭ سول ءبىر ۇلاعاتتى ءسوزىنىڭ ۇدەسىنەن شىعا بىلگەن تالانتتى جازۋشىنىڭ تاعى ءبىر ءساتتى تۋىندىسى دەپ «حانىم كۇز» اتتى رومان-تولعاۋىن ايتار ەك. «سوعىس جانە ماحاببات», «سۇڭقار مەن تۇلپار», «قايتا ورالماعان اققۋلار», «العاشقى ماحاببات تۋرالى ەلەگيا», «كەربەز تولعاۋ», «قارا تورعاي ۇشىپ كەلدى», «جاز نەگە قىسقا بولدى ەكەن؟» اتتى جەتى تاراۋ – جەتى نوۆەللا. سول نوۆەللالاردى ءبىر جەلىگە كوگەندەپ, شاعىن جانرلاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, كۇرمەۋى قاتتى كۇردەلى جانر – رومان بيىگىنە كوتەرگەن زەينەحان-مىرزاتاي-اقجولتاي لينياسى. ءوزىنىڭ جاقىن قۇربىسى اقجولتايدان مىرزاحاندى تارتىپ العان زەينەحاننىڭ جان دۇنيەسىن جازۋشى قاپىسىز بەينەلەگەن. «سەرگەلدەڭدەگى» ەكى وتباسىنىڭ ەكەۋىنىڭ دە ويران بولۋى العاشىندا وقۋشىعا ەرسىلەۋ كورىنگەنمەن, موتيۆيروۆكانىڭ مىقتىلىعى ارقاسىندا سەنىمدى بەينەلەنگەن. «ءبيشى» حيكاياتىنىڭ باس كەيىپكەرى اسەمقايشانىڭ كۇيەۋى نىسان پەرزەنت ءۇشىن قاتيراعا ۇيلەنەدى, بالا سۇيەدى. ايتسە دە, ونىڭ كوز الدىنان اسەمقايشا بەينەسى كەتپەي قويادى. «ەڭ سۇلۋ قىزداعى» اسەمتاي ون سەگىزدە. ساۋىنشى قىزدىڭ ونەر قۋىپ, الماتىعا كەلگەنى, نەبىر كۇلكىلى جاعدايعا تاپ بولىپ اقىرى كينواكتريسا بولعانى قۇرعاق باياندالماي, ونىڭ جان دۇنيەسىنىڭ جان-جاقتى بەينەلەنىپ, كەيىپكەردىڭ ءىس-ارەكەتى ارقىلى جاقسى دارالانۋى – جازۋشى شەبەرلىگىن تانىتادى. اسىرەسە, اسەمتايدىڭ العاشقى ماحابباتى – قادىرجانعا نەبىر قيتۇرقىلىقپەن ءتيىپ العان سىلقىم كەلىنشەك – بازارايىم وبرازى كەرەمەت اشىلعان. ءشاربانۋ قۇماروۆانىڭ «ايەل شىراعى» رومانى, «كيىك وتى», «كوك جۇلدىزى», «قۇلجا جولى» حيكاياتتارى, «وركەسترگە ءانشى كەرەك», «حاتشى», «بوزقىراۋ», «كەلىن بوپ تۇسكەن جىلى» اڭگىمەلەرى كوركەمدىك قازانىندا قايناپ, كەمەل ويمەن قورىتىلىپ, كەستەلى تىلمەن كومكەرىلگەن, ايتارى انىق, بوياۋى قانىق شىرايلى شىعارمالار دەسەك, ارتىق باعالانعاندىق ەمەس. كوزىقاراقتى وقۋشى شىعارماداعى ءساتتى جاسالعان بەينەلەردەن جازۋشىنىڭ قالام قارىمىن, ءشاربانۋدىڭ وزىنە عانا ءتان ايشىقتى قولتاڭباسىن جازباي تانيدى. اسىرەسە, «ادامعا ادام كەرەك» اتتى اڭگىمەدەگى ناعيما بەينەسى اسەرلى. باتىس ادەبيەتىندەگى كافكا, ورىس ادەبيەتىندەگى چەحوۆ, قازاق ادەبيەتىندەگى مايلين مەكتەبىنىڭ وزىق ۇلگىسىندە جازىلعان بۇل اڭگىمەنىڭ ەڭ باستى قاسيەتى ادام جانىنىڭ يىرىمدەرىن تاپ باسىپ, تاماشا سۋرەتتەۋىندە. «ايەل شىراعى» رومانىنداعى ابدىقايىم مەن اقتەڭگە, «كيىك وتى» حيكاياتىنداعى اسەم مەن ءباتيما تاعدىرلارىن سۋرەتتەگەندە جازۋشى جۇرەكتىڭ نازىك قىلىن شەرتەتىن سەزىم پەرنەلەرىن تاپ باسقان. كوركەمسوزدىڭ كورنەكتى شەبەرى ءشاربانۋ قۇماروۆانىڭ جازۋشىلىق ەرەكشەلىگىن ءبىر سوزبەن ايتار بولساق, مەن ونى سەزىمدەر پاديشاسى دەر ەدىم. ونىڭ قاي شىعارماسىن وقىساڭ دا تاڭعى شىقتاي تازا, ايەلدىڭ كوز جاسىنداي اششى, بالداي ءتاتتى سان قيلى سەزىمدەرگە ورتاقتاساسىڭ. ادام جانىنىڭ قاتپارى قالىڭ قالتارىستارىن قالت جىبەرمەي قاپىسىز قالام سىلتەيتىن جازۋشىنىڭ العىرلىعى مەن الىمىنا ءتانتى بولاسىڭ. سونىڭ مىقتى ءبىر دالەلى – «سەزىم پاتشالىعى» اتتى ەڭبەگى. كوپ جىلدىق كوركەمدىك ىزدەنىستەردىڭ جەمىسى بولىپ تابىلاتىن رومانعا بۇگىنگى كۇننىڭ وقيعالارى وزەك بولعان. شىعارمانىڭ باس كەيىپكەرى – جانىبەك ءتىس دارىگەرى. العاشقى ايەلىنەن وپا تاپپاعان ونىڭ ەكىنشى ايەلى ريزات تا وڭىپ تۇرعان جوق. جانىبەك – كەش كەلگەن كوكتەمدەي كەشىككەن ماحابباتى – گۇلميرا-ليرامەن دە بىردەن باقىتتى بولىپ كەتە المايدى. ودان پەرزەنت ءسۇيىپ, جاڭا ءومىر باستاي بەرگەندە سال بولىپ مۇگەدەكتەر ارباسىنا تاڭىلادى. گۇلميرانىڭ ءسىڭلىسى قىزعالداقتى دا تاعدىر تولقىنى دوپشا دومالاتادى. ونى سۇيگەن ميليتسيا مايورى ساعىندىقتىڭ دا ءومىر جولى بۇرالاڭ. شەتەلدە جۇرگەن ارميان كۇيەۋىنىڭ ارقاسىندا «تاۆەرنا» اتتى كافە اشىپ, شەتەلدىك جەڭىل كولىك ءمىنىپ, ءولىارا كەزدىڭ وزىندە ءبىراز شالقىعان ايدا ايدارحانقىزى دا شىعارما سوڭىندا ساتسىزدىكتەرگە تاپ بولادى. ورمەكشىنىڭ تورىنداي سان شىرماۋىققا شاتىلعان ادامداردىڭ كۇردەلى ءومىرىن, تايعاق تاعدىرىن كوركەم تىلمەن كەستەلەگەن شىعارما شىنشىلدىعىمەن باۋرايدى. رومانداعى سلانبەك, رايحان وتەۋلينا, كامەشتاي, تاۋاسار, الماس بەينەلەرى دە ءمىنسىز مۇسىندەلگەن. قارشاداي قىز گۇلميرانىڭ تاعدىردىڭ اۋىر سوققىلارىن كوتەرە ءجۇرىپ قايىسپاعان قايراتىنا, اسقان ادامگەرشىلىگىنە ءتانتى بولاسىز. وزگە دە شىعارمالارىنداعىداي بۇل رومانىندا دا جازۋشى ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ سان ءتۇرلى سەزىمدەرىن وزىنە ءتان العىرلىقپەن شەبەر سۋرەتتەگەن. جازۋشى شەبەرلىگىنە ءبىر سىن – كەيىپكەر پورترەتى بولسا, تاعى ءبىر سىن – تابيعات سۋرەتى. بۇل تۇستا دا جازۋشى شەبەرلىگى ايقىن تانىلىپ تۇر. ءبىر عانا مىسال «...سىلىڭعىر سۇڭعاق كەلگەن, كەر ماڭداي, اقشىل ءجۇز, قوڭىر جىبەك شاشى قىر جەلكەدەن قۇيىلا توگىلگەن, سىمباتتى دا كەربەزىڭ ناعىز. سالالى ساۋساقتارى دومبىرا ساعاعىندا جورعالاعاندا قانداي!» («سەزىم پاتشالىعى» 1-كىتاپ, 11-بەت). بۇل جانىبەكتىڭ پورترەتى. قىزعالداق پورترەتى بۇدان دا شەبەر سالىنعان. يزابەللا روسسەليني ءبىر سۇحباتىندا: «مەنيا پروۆوزگلاسيلي ساموي ينتەللەكتۋالنوي اكتريسوي كينو. ۆى سپراشيۆاەتە, ۆ چەم سەكرەت؟ ا پروستو پەرەد سەمكامي يلي فوتوگرافيروۆانيەم يا نەپرەمەننو چيتالو حوروشۋيۋ, ۋمنۋيۋ كنيگۋ», دەپتى. ءشاربانۋ قۇماروۆانىڭ «سەزىم پاتشالىعى» اتتى قوس رومانىن سونداي جاقسى كىتاپ دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. جازۋشىنىڭ باستى قۇرالى – ءتىل. «ءتىل – سويلەۋ-سويلەسۋ, وقۋ-ۇيرەنۋ, جازۋ-سىزۋ ارقىلى وسەدى. بۇل ۇشەۋدىڭ بىردە-بىرەۋىنە كوڭىل اۋدارماۋ – ەڭ ۇلكەن قىلمىس», دەپتى عابەڭ-عابيت مۇسىرەپوۆ (ع.مۇسىرەپوۆ «كۇندەلىك» 249-بەت. «انا ءتىلى» – 1997 ج.) قۋانىشقا وراي, قۇماروۆا الىپتار توبىنىڭ سوڭعى تۇياعى ايتقان سول وسيەتكە ءاردايىم ادال. سودان دا بولار, ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ءتىلى قۇنارلى. ءشاربانۋ سوزبەن سۋرەت تە سالادى, ادامنىڭ جان دۇنيەسىن دە جارقىراتىپ اشا الادى. بۇل كەز كەلگەن قالامگەرگە بۇيىرا بەرمەيتىن سيرەك باقىت! جازۋشى ەڭبەگى بەلگىلى ءبىر جوسپارمەن ۇزدىكسىز ىستەلەتىن ءىس ەمەس. كەيدە ءبىراز ءۇزىلىس جاساپ, ويلانىپ-تولعاناتىن كەزدەر دە بولادى. ونى ايتاسىز, شىعارماشىلىق توقىراۋعا ۇشىرايتىن قالامگەرلەر دە بار. ونىڭ بەتى ارمەن. ۇنەمى ىزدەنۋ, ءوسۋ ۇستىندە جۇرگەن قۇماروۆا كۇن قۇرعاتپاي جازا بەرەتىن تالعامسىز تالانت ەمەس. ونىڭ دا ءبىر كىتابىن وقۋشىعا ۇسىنىپ, جاڭا شىعارماسىن باستاردا ءۇزىلىس جاساپ, ۇزاق ويلانىپ قالاتىن كەزدەرى بار. ءشاربانۋ قۇماروۆا سوڭعى جىلدارى كوپ جىل بويى كوكىرەككە سىيماعان, ءومىردىڭ ءوزى سىيلاعان سان الۋان سەزىمدەردى سارالاپ, سان كەيىپكەرىنە جان ءبىتىرىپ, وقۋشىعا كوپتەگەن كوركەم شىعارمالار ۇسىندى. كوش باسىندا «سەزىم پاتشالىعى», « ۇلىلار ۇلاعاتى» باستاعان ەسسەلەر مەن ەستەلىكتەر ءبىر توبە. «ايەلدەر پاتشالىعى» سىندى كوركەم شىعارمالار قانشاما! ونىڭ ءبارى جازۋشى ەڭبەگىنىڭ سانى مەن ساپاسىن ايقىنداپ تۇرعان تۇلعالى تۋىندىلار. ءشاربانۋ قۇماروۆا جايلى اتاقتى ادامدار ايتقان انىق­تامالار كوپ. باۋكەڭ – باۋىرجان مومىش ۇلى: «سەنىڭ ەسىمىڭ ءشاربانۋ ەمەس, شاھاربانۋ – شاھار – قالا, ال بانۋ – پارسىشا اي» دەپتى 1972 جىلى قۇماروۆاعا سىيلاعان كىتابىنا جازعان قولتاڭباسىندا. ال بي ءتاڭىرىسى شارا 1984 جىلى بىلاي دەيدى: «...قىزىمنىڭ ءوزى اپپاق, ەكى بەتى الماداي. مەن جالپى ادەمى ادامداردى جاراتام. ماسەلەن, روزا باعلانوۆا – ادەمى. ال ادەمىلىك – الەمنىڭ تۇتقاسى...» جازۋشى شىعارماسى – ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ ايناسى عوي. قالامگەر كەيدە ءوز كەيىپكەرىنىڭ ىشكى, سىرتقى سۇلۋلىعىن سۋرەتتەي وتىرىپ, ءوزىنىڭ اۆتوپورترەتىن سالاتىنى دا بار. «ءساۋىردىڭ اق تاڭى» حيكاياتىنداعى ءانشى اقمارال بەينەسىنەن وقۋشى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جازۋشىنىڭ اۆتوپورترەتىن دە تانيدى. ءشاربانۋ كۇرمەۋلى جانر – دراماتۋرگيادا دا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. انا ءبىر جىلى اۋەزوۆ تەاترىندا قويىلعان «كىمنىڭ تويى», كەيىنىرەك جازىلعان «ماحاببات قايتا جاڭعىرادى» اتتى ليريكالىق تۋىندىسى سونىڭ ايقىن ايعاعى. قازاقتىڭ كلاسسيك اقىنى تۇمانباي مولداعاليەۆ 2011 جىلى قارىنداسىنا ارناعان ادەتتەگىدەي سىرشىل ولەڭىندە بىلاي دەپ جىرلاعان: بالا كەزدەن مەن سەنى جاقسى كورگەم, وتە شىقتى-اۋ باسىمنان باقسى داۋرەن. الامىن دەپ سەندەردى كەلە جاتقان, پالەگە دە ءبىر ءوزىن توستى كەۋدەم.   ۇلبىرەگەن ءۇنىڭ دە بولەك ەدى, سەن ءجۇرسىن دەپ باق گ ۇلىن جول ەگەدى. شارا اپامنان كەيىنگى ءبيشى ەدىڭ سەن – ەلىم ونى, قايتەيىن, ەلەمەدى...   سەندەي قۇستار قوناتىن قولىنا ەلدىڭ, شىنارى ەدىڭ كۇن جاۋعان دولى بەلدىڭ. ءبىزدىڭ اۋىل ۇلدارىن مەنسىنبەدىڭ, ءبىز بىلمەيتىن بىرەۋدىڭ سوڭىنا ەردىڭ...   ەي, ءشاربانۋ, ءشاربانۋ, شاكەم مەنىڭ, جازۋشىلىق ەلىڭە – جەكە ەڭبەگىڭ. نەگە مىناۋ جەلوكپە 75-كە, وتى وشپەگەن جيىرماڭدى اكەلمەدىڭ؟..   سەنىمەن ارمان اتتى ءتاتتى وياندى, ماحابباتتى ەسىركەپ ساقتاي الدى. بالا كەزدەن قۋانام سەنى كورسەم – قىز جىبەكتى كورگەندەي, اقباياندى!   بالا كۇندەر قىزىق قوي ويناقتاعان, كورگەن سايىن ءوزىڭدى جايناپ قالام. بيلەپ جۇرگەن ءشارباندى كورگەن كوزدىڭ – باقىتى دا كوپ پە دەپ ويلاپ قالام.   ءومىر سۇردىك تۇراتىن دوستىق كەۋدە, جاۋعان وققا جاس كەزدە توستىق كەۋدە. قانشا جۇرسەڭ سونشا ءجۇر جەر بەتىندە ءشاربان كەمپىر دەگەندى ەستىرتپە ەلگە... ءشاربانۋ قۇماروۆا ءاۋ باستا-اق ءوزىنىڭ تاقىرىبىن تاپقان باقىتتى قالامگەر. ايەلدەر الەمىن ءدال ءشاربانۋداي نازىك تە شەبەر بەينەلەگەن جازۋشى ساۋساقپەن سانارلىق دەسەك, ونىڭ الدا دا تالاي تۇلعالى تۋىندىلارىمەن وقۋشىلارىن قۋانتا بەرەرىنە ءبىز كامىل سەنەمىز. سول سەنىمىمىزدىڭ ۇشقىنىنداي, قالامگەردىڭ جاڭا ءبىر تۋىندىسى جارىق كورىپتى دەپ ەستىدىك. ول – «عاسىر نۇرى» اتتى تاريحي رومان. قۋانامىز ءسوزسىز, ويتكەنى, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ءشاربانۋ اپكەمىزدىڭ تالماي ەڭبەكتەنۋ ۇستىندە ەكەنىنە ءتانتىمىز. جاساي بەر, جازا بەر, سەزىمدەر پاتشايىمى, ايەل الەمىنىڭ اكادەميگى! ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, «تۇركى الەمىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ يەگەرى الماتى