باتىرحان سارسەنحان«Egemen Qazaqstan»
81 ماتەريال تابىلدى

ونەر • 14 تامىز، 2022

«بالاپان قازدىڭ» تاريحى

حالىق اندەرى ىشىندە اۋەزىمەن، جالپاق دالاداي كەڭ اتموسفەراسىمەن سانادا قالىپ قويار تۇنىعى بولادى. ءتىپتى كوڭىلدە جاتتالىپ قالىپ، كوپكە دەيىن ەستەن شىقپاي جۇرەتىنى دە بار. سول ءاننىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى – «بالاپان قاز». «بالاپان قاز» ءبىرشاما ۋاقىت حالىق اندەرىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ، اۆتورى جايلى، تاريحى جايلى ءسوز قوزعالماي كەلدى. الايدا كەيىنگى جىلدارى جۇرەك شانشىتار اۋەزدى ساز تەرەڭ زەرتتەلىپ، شىعۋ تاريحى جايلى ناقتى مالىمەت ايتىلىپ ءجۇر.

ادەبيەت • 09 تامىز، 2022

ايبەرگەنوۆ كۇندەلىگى

كۇندەلىك جازۋ ءىسى بارلىق اقىنعا ءتان قۇبىلىس ەمەس. جان ءسوزىن تەك پوەزياعا نە پروزاعا عانا اقتاراتىن قالامگەرلەر جەتەرلىك. پۋشكين كۇندەلىگى، مۇقاعالي كۇندەلىگى دەگەن ۇعىمدار بار. ال نەبارى بەس-التى بەتتى قۇرايتىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ كۇندەلىگىنەن دەربەس ويلار مەن اقىننىڭ ىشكى دۇنيەسىنىڭ ارپالىسىن كورۋگە بولادى. كەمەڭگەر ءابىش تىلىمەن سويلەسەك، اقىن «قىسقا عۇمىرىندا تەك سول كورۋگە، ءومىردى ءتۇيسىنۋ مەن تۇسىنۋگە عانا ارناعان ءتارىزدى. ول وسىنشا از عۇمىرىنىڭ ىشىندە ءومىردىڭ پەندەنى قاشان اجال اۋزىنا اپارعانشا ايتپايتىن، تانىتپايتىن سىرى مەن سيپاتتارىن قالاي ءتۇسىنىپ، قالاي ءتۇيسىنىپ ۇلگەرگەن! ونىڭ ءومىردى ءبىلۋى، ادامدى ءبىلۋى، تابيعاتتى ءبىلۋى نەتكەن تەرەڭ!»

رۋحانيات • 08 تامىز، 2022

سانا وتكەلدەرى

اباي • 05 تامىز، 2022

ءبىر عىلىمنان باسقانىڭ...

جەر جارالعالى ومارتاداي ازىناعان الۋان پىكىرلەر شوعىرى قوسا جارالدى. پىكىرلەردىڭ دەنى ادامنىڭ ءوزىن ىزدەۋگە جولعا شىعۋعا ۇندەيدى. «فيلوسوفيانى كوكتەن جەرگە تۇسىرگەن» سوكرات ء«وزىڭدى تانى» دەدى. ابۋ-ل-فارادج: «دانا­لىقتان ادا جۇرەك – ولىك جۇرەك. ال ونى عىلىممەن بايىتساڭىز، ول سەمگەن باققا جاۋىن جاۋعانداي قايتا تىرىلەدى» دەدى. ءال-فارابي: «باقىت – كەمەلدىككە ۇمتىلۋ» ەكەنىن ايتتى. بورحەس: ء«ار ادام جۇماقتى ءارتۇرلى بەينەدە قيالدايدى، ال مەن ونى بالا كۇننەن كىتاپحانا كەيپىندە ەلەستەتەمىن» دەدى.

ونەر • 02 تامىز، 2022

جانكەشتىلىك

ونەر مەن جانكەشتىلىك ءبىر ۇعىم ىسپەتتى. جانكەشتىلىك جوق جەردە ونەر ادامىنىڭ ءورىسى جىڭىشكەرمەك، تىنىسى تارىلماق. قايبىر جولى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ومىردەرەگىنە كوز جۇگىرتە وتىرىپ، قۋعىن-سۇرگىن مەن مەحناتتان كوز اشپاعان جىلدارىنا كۋا بولدىق. «اپىر-اي، وسىنداي الاساپىران داۋىردە، كەرۋەنى كەرى اينالعان زاماندا قالايشا كەسەك-كەسەك، قاداۋ-قاداۋ شىعارمالار قالدىرعان؟» دەگەن ويعا قالعانبىز. باقساق، مۇنىڭ استارىندا جانكەشتىلىك اتتى الىپ ۇعىم جاتىر.

ادەبيەت • 01 تامىز، 2022

ماگيالىق رەاليزم

«ماگيالىق رەاليزم» تەرمينىن العاش رەت نەمىس ونەرتانۋ­شىسى فرانتس رو سۋرەت ونەرىنە قولداندى. ودان سوڭ ورتەگا-ي-گاسسەت ماگيالىق رەاليزمنىڭ ادەبيەتتەگى ورنى جايلى ءسوز قوزعادى. لاتىن امەريكاسى پروزاسىندا XX عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا تەرمين بىرەگەي باعىتقا اينالىپ، الەم وقىرماندارىنىڭ جوعارى قىزىعۋشىلىعىنا يە بولدى.

ونەر • 31 شىلدە، 2022

دانىشپان

گەني ءسوزى ورىس تىلىنەن «دانىشپان» دەپ اۋدارىلادى. دانىشپان – تالانتتان جوعارعى دۇنيە. ياعني اسقىنعان تالانت، اسقان تالانت. البەتتە، بۇل ءسوزدى سيرەك قولدانامىز. بۇگىن قوس دانىشپان – ۆان گوگ پەن ەدگار پو جايىن ءسوز ەتپەكپىز. ەگەر دانىشپان ءسوزىن قولدانۋعا بولاتىن ەكى سۋرەتشىنى اتار بولساق، ءبىرى – سالۆادور دالي، ءبىرى – ۆان گوگ بولار ەدى. ال ءبىرىن اتار بولساق، قىرمان باسىنداعى قاراۋىلداي قاراۋىتىپ ۆان گوگتىڭ جالعىز ءوزى قالار ەدى.

ادەبيەت • 28 شىلدە، 2022

بورحەس پىكىرى

XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا لاتىن امەريكا ادەبيەتىندە ۇلكەن ءدۇمپۋ ورنادى. رۋبەن داريو مەن حوسە مارتي باستاعان مودەرن باعىتى وزىنەن كەيىنگى قالامگەرلەرگە ەداۋىر اسەر ەتتى. الەم ادەبيەتىن گابريەل گارسيا ماركەس، حۋليو كورتاسار، وكتاۆيو پاس، حورحە لۋيس بورحەس سارى-جاسىل ەلەستەرىمەن سىرقاتتاپ ۇلگەردى. جۇمباق لابيرينتتەرى مەن قۇپيا تۇستەرى ارقىلى باۋراعان ءيسپانتىلدى جازۋشىلار ماگيالىق رەاليزم باعىتىندا ءونىمدى ەڭبەكتەردى دۇنيەگە اكەلدى.

ادەبيەت • 24 شىلدە، 2022

ءبىر ءماسناۋي بايانى

ءماسناۋي – پارسىنىڭ قوس تارماقتى ولەڭ جولى. يران پوەزياسى بەرگى نيما يۋشيدج سەكىلدى جاڭا باعىتتاعى اقىندارعا دەيىن ءماسناۋي جانرىندا جازىلعان جىرلار كوپتەپ تانىلادى. شىعىسقا، ارىسى الەمگە داڭقى شىق­قان ماسناۋيلەر ىشىندە، ارينە، رۋمي ماسناۋيلەرىنىڭ شوقتىعى بيىك. ادەتتە، فورمانى ۇيلەستىرۋشى كوپ، بىراق ىشكى تەلەگەي نۇر، تولعان ءمان-ماعىنانى قيىس­تىرۋشى قالامگەر سيرەك.

رۋحانيات • 20 شىلدە، 2022

شال اقىن شاراپاتى

بالا كۇنگى وقىعان دۇنيە ادام جادىندا ۇنەمى ساقتالىپ تۇراتىنى بار. كەيىنىرەك تاجىريبە جۇزىندە سول ءبىر دانالىق شوعىرى سانا تۇكپىرىنەن مازداپ، قىلاڭ بەرەدى. ءبىلىم مەن تاجىريبەنىڭ ۇشتاسۋى بىلگەننىڭ ساناعا مىقتاپ ورنىعۋىنا سەپ بولسا كەرەك. ال پاراسات دەگەن نە؟ پاراسات دەگەنىمىز ءبىلىمنىڭ جۇرەككە ەنىپ، ادامنىڭ سول ارقىلى ءومىر ءسۇرۋى ەكەن. ەگەر ادام ءبىر جولدىڭ قاۋىپتى ءارى پايداسىز ەكەنىن ءبىلىپ، بىراق سول جولمەن جۇرسە، وندا ءبىلىمى پاراساتقا اينالماعانى دەپ تۇجىرىمدايمىز.