«الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى.
قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ باكۋدە بۇۇ وركەنيەتتەر ءاليانسى VII جاھاندىق فورۋمىندا ءسوز سويلەدى.
سەنات توراعاسى فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنە اۋداردى. «بۇل جاھاندىق قاتاكليزمنىڭ جولىن كەسىپ, جويقىن اپاتتىڭ بەتىن قايتارۋ جولىندا بارشا الەم قاۋىمداستىعى باسشىلىققا الۋعا ءتيىس وزەكتى قاعيداتتار ۇسىنىلعان بىرەگەي ساياسي قۇجات بولىپ تابىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى ق.توقاەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى قازىرگى كەزدەگى بىردە-ءبىر ەل سوعىستا جەڭىمپاز بولمايتىنىن الدىن الا ەسكەرتىپ وتىر. جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى قولدانباۋ مۇمكىن ەمەس بولادى. بەيبىت ۇنقاتىسۋ مەن سىندارلى كەلىسسوزدەر مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋدىڭ نەگىزگى كۇشىنە اينالۋى كەرەك. سوندىقتان, ەلباسى يادرولىق قارۋدان تولىقتاي ازات الەمگە قاراي دايەكتى تۇردە ىلگەرىلەۋگە; ورنىقتى الەم گەوگرافياسىن قالىپتاستىرۋعا; اسكەري بلوكتاردى تۇبەگەيلى جويۋعا; قارۋسىزدانۋ ۇدەرىستەرىن جاڭا تاريحي جاعدايلارعا بەيىمدەۋگە; قارجى, ساۋدا-ساتتىق جانە دامۋ سالالارىنداعى جاھاندىق باسەكەلەستىكتىڭ ادىلەتتى پاراديگماسىن نىعايتۋعا شاقىرادى.
ق.توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ الدىندا ادامداردىڭ سانا-سەزىمىن تەرەڭ ۋلاپ جاتقان ميليتاريزم ۆيرۋسىنا قارسى كۇرەسكە سالماقتى ۇلەس قوسۋ مىندەتى تۇر. «بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ورناتۋعا, مەملەكەتتەردىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ادامداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان بۇۇ-نىڭ ەڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ورىندالۋىنا سوعىس قاۋپى ۇلكەن قاتەر ءتوندىرىپ وتىر. مادەنيەتتەردىڭ, داستۇرلەردىڭ, دىندەردىڭ, وركەنيەتتەردىڭ ۇندەستىكتە تىرشىلىك ەتۋى حالىقارالىق احۋالدى تۇراقسىزداندىرۋ ارەكەتتەرىنە تويتارىس بەرەتىن لايىقتى جاۋاپ بولا الادى جانە سولاي بولۋى ءتيىس», دەدى سەنات توراعاسى.
ق.توقاەۆ اليانستىڭ ادامزات وركەنيەتىنىڭ شىنايى قۇندىلىقتارىن جاستارعا تۇسىندىرۋدەگى قىزمەتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, «كەلە جاتقان ونەركاسىپتىك توڭكەرىس پەن ەكونوميكاداعى تۇبەگەيلى ءوزگەرىستەر جاڭا كوزقاراسقا يە, ەسكىشىلدىكتەن, ارازدىق پەن داۋ-جانجالدان ازات جاستاردىڭ قالىپتاسۋىن تالاپ ەتەدى».
فورۋمنىڭ «ينكليۋزيۆتى قوعامداردا قاتار ءومىر ءسۇرۋ» تاقىرىبى تۋرالى ايتا كەلىپ, ق.توقاەۆ شاراعا قاتىسۋشىلارمەن مادەني ارالۋاندىقتى ساقتاۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ءتاجىريبەسىمەن ءبولىستى. «بۇگىندە ءارالۋاندىلىق – حالىق بىرلىگىنىڭ كەپىلى, دەدى ول. ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە ورگان – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جيىرما جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەپ كەلەدى».
ق.توقاەۆ ەكسترەميزم مەن تەرروريزم قاۋپىنە قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا كەشەندى جانە باتىل ارەكەت ەتىپ, زاڭنامالىق دەڭگەيدە شارالار قابىلداۋعا شاقىردى. «ءدىن مەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ مۇلدەم بولەكتىگى تۋرالى سان مارتە ايتا بەرۋگە بولادى, بۇل ءوز الدىنا اقيقات نارسە, الايدا ءدىني ۇرانداردىڭ تاساسىندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ تاپتالۋى, تەررورلىق شابۋىلداردىڭ جاسالۋى, ادامداردىڭ ۇرلانۋى, ۆانداليزم ورىن الىپ جاتقاندىعىن دا مويىنداۋ قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى توراعا. سەنات باسشىسى قازاقستان بۇۇ-نىڭ زورلىقشىل ەكسترەميزمدى بولدىرماۋ ءجونىندەگى تۇتاستاي ءىس-قيمىل جوسپارىن ىسكە اسىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتقانىن ەسكە سالدى.
توراعا وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ ماقساتتارى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن شاقىرۋ تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇندەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بيىلعى 31 مامىردا سەزد اياسىندا «ءدىن تەرروريزمگە قارسى» تاقىرىبىندا كونفەرەنتسيا وتەتىنى, وندا ءتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتشىلەرى مەن ءدىني قايراتكەرلەرى العاش رەت باس قوساتىنىن اتاپ ءوتتى. «ءدىني فاكتوردىڭ ىقپالى ايتارلىقتاي ءوسىپ وتىرعان الەمدە ءداستۇرلى ديپلوماتيا جاڭاشا كوزقاراستاردى قاجەت ەتۋدە», – دەدى ق.توقاەۆ.
جاھاندىق فورۋم بارىسىندا سەنات توراعاسى تاۋلى قاراباق توڭىرەگىندەگى جاعداي تۋرالى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرە كەلىپ, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ رەسەيدىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى ب.ەلتسينمەن بىرگە وسى ماسەلەمەن 1990 جىلدارى تىكەلەي اينالىسقانىن ەسكە سالدى. «ازەربايجان – ءبىزدىڭ دوسىمىز ءارى ارىپتەسىمىز, ءبىز ارمەنيامەن ىقپالداستىق بىرلەستىكتەردە وداقتاس بولىپ تابىلامىز. بۇل كۇردەلى ماسەلە رەسەيدىڭ ءرولى ەداۋىر ەقىۇ-داعى مينسك توبىنىڭ اياسىندا شەشىلۋى ءتيىس دەپ سانايمىز», دەپ اتاپ ءوتتى ق.توقاەۆ. سەنات باسشىسى سونىمەن بىرگە بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسى ساياسي قايشىلىقتار مەن داۋلى ماسەلەلەردەن ازات بولۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى, جاھاندىق فورۋم جۇمىسىن ساياسيلاندىرۋعا بولمايدى. فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە «ءبىز فورۋمنىڭ تاقىرىبىنا قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلاۋىمىز كەرەك, فورۋم ءبىزدى الشاقتاتاتىن حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا مالىمدەمە جاسايتىن تۇعىرناما رەتىندە پايدالانىلماۋى ءتيىس», دەدى.
باكۋدە ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر اياسىندا ق.توقاەۆ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى بويىنشا اۋقىمدى تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇزەگە اسىردى. ودان باسقا, سەنات توراعاسىنىڭ ازەربايجان ميللي مەدجليسىنىڭ توراعاسى وكتاي اسادوۆپەن كەزدەسۋى بارىسىندا ەكى مەملەكەت پارلامەنتتەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ كەلەشەگى تالقىلاندى. ق.توقاەۆ پەن گەيدار اليەۆ اتىنداعى قوردىڭ پرەزيدەنتى مەحريبان اليەۆامەن كەزدەسۋدە ەكى ەلدىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعى ماسەلەلەرى بويىنشا پىكىر الماسىلدى. توراعا م.اليەۆانى استاناداعى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ كىتاپحاناسىن كورۋگە شاقىردى. جاھاندىق فورۋم اياسىندا ق.توقاەۆ بۇۇ وركەنيەتتەر ءاليانسى جونىندەگى بۇۇ جوعارعى وكىلى ناسير ابدۋلازيز ان-ناسەرمەن جانە بەلارۋس ۇلتتىق جينالىسى رەسپۋبليكا كەڭەسىنىڭ توراعاسى ميحايل مياسنيكوۆيچپەن كەزدەستى, دەپ حابارلادى پارلامەنت سەناتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
