كەيىپكەرىمىز قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى تاريحشىلار مەن دەرەكتانۋشىلارعا «ابدىقادىر اپەندى» دەگەن اتىمەن تانىمال ەكەن. قۇلجالىق زەرتتەۋشى جاقىپ ءجۇنىس ۇلىنىڭ 2012 جىلى كۇيتىڭ قالاسىندا جارىق كورگەن «ىلەنىڭ تاريحي شەجىرەسى» اتتى مونوگرافياسىندا: «ابدىقادىر قاسىم ۇلى 1886 جىلى كوكەك ايىندا ىلە-قازاق وبلىسىنا قاراستى قورعاس وڭىرىندە تۋعان. اكەسى قاسىم ق ۇلىنشاق ۇلى كوپكە تانىمال, ەل ىشىندە بەدەلدى كىسى بولۋىمەن قاتار, اتاقتى كوپەس ۇسەيىن قاجى مۇساباەۆپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىن ارالاسقان. ناتيجەسىندە, ەكى ارىس 1890 جانە 1901 جىلدارى بىرنەشە رەت قاجىلىققا ساپار شەگىپ, قۇلشىلىق پارىزىن وتەگەن. بۇلار ەلىنە كەلگەن سوڭ, ورتادان قارجى قوسىپ, ءىلىم وشاعى مەشىت-مەدرەسە سالدى. العاش اشىلعان مەدرەسە قورعاستىڭ لاستاي ەلدى مەكەنىنە ورنالاستى. كەيىن بۇل جەر قازاقتار ءجيى قونىستانعان وتىرىقشى قالاشىققا اينالدى», دەپ جازادى. شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى, زەرتتەۋشى ەلدوس ساۋىرقان «تۇركىستان» گازەتىندە (2020 جىلى 11 ءساۋىر) جاريالانعان «تۇركيادا ءبىلىم العان ابدىقادىر اپەندى» ماقالاسىندا: «قىتايداعى شىڭجاڭ قازاقتارى اراسىنان شىعىپ, شەتەلدە ءبىلىم الىپ, اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان ۇلكەن تۇلعانىڭ ءبىرى ابدىقادىر اپەندى ەكەنى انىق. اكەسى قاسىم 1901 جىلى قاجىلىققا بارعان. ەكىنشى ساپارىندا ءوز كىندىگىنەن تاراعان التى ۇلدىڭ ەكىنشىسى ءھام ءىلىم-بىلىمگە قۇشتار 15 جاستاعى ابدىقادىردى بىرگە الىپ جۇرگەن. شىڭجاڭدىق قاجىلاردى وسى ساپارىندا وسمانلى يمپەرياسىنىڭ 34-سۇلتانى ءىى ءابدىلحاميت (Ulu II. Abdülhamid) قابىلداعان», دەپ كورسەتەدى. 1842 جىلى تاققا وتىرعان وسمان سۇلتانى ءىى ءابدىلحاميت 1918 جىلعا دەيىن بيلىك قۇرعان. ول ءوز تۇسىندا ەۋروپا ەلدەرىمەن بەيبىتشىلىك شارتىن قۇرىپ, رەسەي جانە قىتاي قۇرامىنداعى ازيالىق مۇسىلمانداردى قولداۋ تۋرالى مامىلە-شەشىم قابىلداعان. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا شىڭجاڭدىق ۇيعىر-قازاعى ارالاس قاجىلاردى قابىلداۋى شىندىققا جاقىن.
شىڭجاڭدىق زەرتتەۋشىلەر كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, قازاقتاردى قابىلداعان سۇلتان شىعىستۇركىستاندىق جاستاردىڭ سول مەملەكەتتە ءبىلىم الۋىنا جول اشقان كورىنەدى. ناتيجەسىندە, ءبىر توپ ۇيعىرمەن بىرگە ۇسەيىن بايدىڭ بالاسى ساۋىت پەن قاسىم قاجىنىڭ ۇلى ابدىقادىر ەكەۋى 1908 جىلى ىستانبۇل قالاسىنداعى زاماناۋي مەكتەپ-مەدرەسەگە وقۋعا قابىلدانىپتى.
بىراق ابدىقادىر اپەندى ىستانبۇلعا دايىندىقسىز بارعان جوق. 1901 جىلى اكەسىمەن بىرگە قاجىلىق ساپاردان ورالعان سوڭ, ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, اراب-تۇرىك ءتىلىن ۇيرەنىپ, ءبىرشاما قازىناعا قانىققان. بۇل تۋرالى شىڭجاندىق زەرتتەۋشى ورازعالي جۇرەكباي ۇلى «مۇرا» جۋرنالىندا جارىق كورگەن «حالىق اعارتۋشىسى – ابدىقادىر» اتتى ماقالاسىندا: «اكەسى قاسىم بالاسى ابدىقادىردى ءۇرىمجى قالاسىنىڭ شىعىس جاعىندا ورنالاسقان تۇعىلىق تەمىر قوجا ءامىرحان مەدرەسەسىندە وقىتىپ, ارابشا جانە تۇرىكشە ءتىل سىندىرتقان سوڭ, ىستانبۇلعا جىبەردى», دەپ جازادى. سول سياقتى زەرتتەۋشى قابيدولدا مانجىباەۆ 2009 جىلى ءۇرىمجى قالاسىندا جارىق كورگەن «قازاق وقۋ-اعارتۋ تاريحىنان قىسقاشا دەرەكتەر» اتتى ەڭبەگىندە تۇركياعا تابان تىرەگەن ابدىقادىردىڭ «دارشاپحا» (دارۋل-شافاعا) اتتى مەكتەپ-مەدرەسەدە جەتى جىل ءبىلىم العانى تۋرالى جازسا, تاعى ءبىر شىڭجاڭدىق زەرتتەۋشى جاقىپ ءجۇنىس ۇلى «ىلەنىڭ تاريحي شەجىرەسى» كىتابىندا: «ابدىقادىر اپەندى 1908–1915 جىلدار اراسىندا ىستانبۇلدا ءبىلىم الدى», دەپ جازادى. قولدا بار مالىمەتتەرگە ۇڭىلسەك, «دارشاپحا» مەدرەسە-مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسى 1863 جىلى قالانعان. وقۋ باعدارلاماسى – 9 جىل. مەكتەپ شىعىنىن جەكە تۇلعالار كوتەرگەن. ابدىقادىر مۇندا ءدىني بىلىممەن قاتار, الەم تاريحىن جانە جاراتىلىستانۋ پاندەرىن وقىعان. تۇرىك ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرىپ, فرانتسۋز ءتىلىن دە ۇيرەنگەن.
اپەندىنىڭ شاكىرتى ساداي ءسىلامباي ۇلىنىڭ دەرەگىندە ۇستازى 1915 جىلى فرانتسياداعى «مۇسىلمان پەداگوگيكالىق مەكتەبىنە» كونكۋرس ارقىلى قابىلدانعانى ايتىلادى. بىراق وسى كەزدە زامان وزگەرىپ, الاعاي-بۇلاعاي ب ۇلىك تۋعاندىقتان, اكەسىنىڭ «بالام, وسى العان ءبىلىمىڭ دە جەتەدى, ەلگە قايت», دەگەن اقىلىنا قۇلاق اسىپ, امالسىز تۋعان توپىراعىنا ورالعان.
ايتا كەتسەك, ابدىقادىر اپەندى ىستانبۇلدا ءجۇرىپ فۋتبولمەن شۇعىلدانعان. ءتىپتى ول قالالىق قۇراما ساپىندا ويناعان. شامامەن 1910 جىلدارى ابدىقادىر انگليادا وتكەن حالىقارالىق وقۋ ورىندارى اراسىنداعى اعىلشىن-تۇرىك فۋتبول ماتچىنا قاتىسقان. بۇل دەرەك ق.مانجىباەۆ, ە.ساۋىتقان ۇلى, و.جۇرەكباي ۇلى سەكىلدى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىندە جازىلعان.
اكە ۇكىمىمەن 1915 جىلى تۋعان جەرىنە ورالعان ابدىقادىر قاسىم ۇلى ەڭ اۋەلى لاستايداعى مەدرەسەدە ساباق بەرەدى. شەتەلدەن ءبىلىم ارقالاپ كەلگەن اعارتۋشى مەدرەسەنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن جاڭالاپ, جاديدتىك ۇلگى بويىنشا جۇرگىزەدى. بۇل تۋرالى اپەندىنىڭ ۇلى شەيىت ابدىقادىر ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە: «اكەمىز شاكىرتتەرىنە ءدىن ساباعىن از, عىلىم ساباعىن كوبىرەك وقىتاتىن», دەپ جازادى. سونىمەن قاتار اعارتۋشى قازاق جاستارىنا اسكەري دايارلىق پەن دەنە تاربيەسى پانىنەن ساباق بەرگەن. «اپەندى وقۋشىلارعا اعاشتان نايزا, مىلتىق جاساپ, اسكەري جاتتىعۋ جۇرگىزگەن», دەپ جازادى زەرتتەۋشى قابيدولدا مانجىباەۆ. ونىڭ بۇل ارەكەتىن تۇسىنبەگەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى اپەندىگە «ۇكىمەتكە قارسى اسكەر دايىنداپ جاتىر» دەگەن جالا جاپقان. اقىرىندا مەدرەسەنى جاۋىپ, ءوزىن ءۇش اي مىرزاقاماققا وتىرعىزعان. كەيىن ەكى جىل بويى باقىلاۋعا الىنعان. باقىلاۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ, بايىرعى اعارتۋشىلىق ىسىنە بەلسەنە كىرىسكەن ۇستاز 1918 جىلى لاستايداعى مەدرەسەنى زاماناۋي مەكتەپكە اينالدىرعان. مەكتەپتىڭ سىرتىن قازاقى ويۋ-ورنەكتەرمەن ناقىشتاپ, اينالاسىن باۋ-باقشامەن كوركەيتكەن. 1929 جىلى قازاقستان لاتىن الىپبيىنە كوشكەندىكتەن, ول دا 1930 جىلدان باستاپ لاتىنشا وقىتۋدى قولعا العان. وسى جىلدارى مەملەكەت ساياساتىن قولداۋ ماقساتىندا ءۇرىمجى قالاسىندا قۇرىلعان «قىرعىز-قازاق قوعامى» ارقىلى قازاقستاننان وقۋ قۇرالدارىن الدىرعان.
زاماناۋي جابىقتالعان ءھام جەرگىلىكتى ءبىلىم مەكەمەلەرىنە كادر دايارلاۋ مىندەتىن جۇكتەگەن ابدىقادىر اشقان مەكتەپ 1935 جىلى – 25, 1936 جىلى – 33, 1937 جىلى 70 مۇعالىم دايارلاپ شىعارعان. 1936 جىلى مەكتەپ 7 جىلدىق ءبىلىم جۇيەسىنە اۋىسقان. وسى كەزدە مەكتەپتە قوسىمشا كىتاپحانا اشىلىپ, دەنەشىنىقتىرۋ الاڭى جاسالعان. ابدىقادىر ۇستازدىڭ باستاماسىمەن تالقى, سارىبۇلاق, ءسۇيدىڭ, قارابۇلاق, كوكدالا, قاراوي, اقمەشىت, جارسۋ, اقسۋ سەكىلدى 20-عا جۋىق كورشى ەلدى مەكەننەن دە جاڭا مەكتەپ اشىلعان. ول سونىمەن قاتار حالىق اراسىندا ساۋاتسىزدىقتى جويۋ كۋرستارىن جۇرگىزەدى. ءار اۋىلدا اعارتۋشىنىڭ باستاماسىمەن مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ, اپەندى ءوزى ستسەناريىن جازعان «شىق بەرمەس شىعايباي», «قويشى كوبەن», «سوقىر ايۋ», «گۇلبيكە», «كۇندەستىك كۇنى» سەكىلدى قويىلىمدار ساحنالانادى.
شىعىس تۇركىستان تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا 1945 جىلى ورىستەگەن ءۇش ايماق توڭكەرىسى ەدى. بۇل ساياسي مايداننان اپەندى مەن ونىڭ شاكىرتتەرى دە تىس قالمادى. ابدىقادىر ۇستاز قولىنا قارۋ الىپ, شاكىرتتەرىن باستاپ, ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسەدى. مايداندا شەيىت بولعان ەر ۇستازداردىڭ ورنىنا ايەلدەردى دايارلايدى. مۇنداعى ماقسات الماعايىپ زاماندا ەرلەر سوعىسقا اتتانعان جاعدايدا مەكتەپ ءىسىن توقتاتپاۋ بولسا كەرەك.
وسىلايشا, بار عۇمىرىن اعارتۋشىلىق جولىنا سارپ ەتكەن ۇستاز 1964 جىلى دۇنيە سالدى. كوزى تىرىسىندە 70-تەن استام تالانتتى جاستى ءۇرىمجى, قۇلجا سياقتى ۇلكەن قالالاردا وقىتتى. اتاپ ايتقاندا, قالي اباق ۇلى, تالەي جەتىباي ۇلى, ءاشىم ىدىرىس ۇلى, ءمۇتان ءابدىراحمانوۆ, سابىرالى رازبەك, ىبىراي ءالىمجانوۆ, قىزىربەك سەيسەمبەك ۇلى, سانبەك ىسقاق ۇلى, ءلايحان سىلامبايقىزى, ساۋىت احمەت ۇلى, زەينالحان ابدىلداقىزى, جۇمان ىبىرايىم شىڭجاڭ ولكەسىنە تانىمال كادر بولدى. سولاردىڭ ىشىندە كەيىن اتاجۇرتقا ورالعان كۇللى قازاققا تانىمال ءانشى دانەش راقىش ۇلى, اقىندار ورازاقىن اسقار مەن مارفۋعا ايتقوجا دا بار.
