وسىنداي تۇلعانىڭ 16 جاسىندا تولقۇجاتىنا 2 جاس قوسىپ جازدىرىپ سوعىسقا اتتانعانى — ونىڭ شىعارمالارىنا دا اسەر ەتكەن بولۋ كەرەك. سەبەبى ول دا سوعىس كوردى, بىراق ول تۋرالى ءوزى كوبىنە ءتىس جارمادى. بۇل بالكىم ونىڭ ءان الەمىنە دەگەن ماحابباتى كۇشتىرەك بولعانىنىڭ دالەلى بولار. ايتپەسە داڭقتى تۇلعا قازاق مادەنيەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارى حالىق قاھارمانى اتاعىنا ىلىنبەس ەدى. 1943 جىلدان 1945 جىلعا دەيىن كۋرسك شايقاسىنان بەرليندى العانعا دەيىنگى جولمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, بىرنەشە رەت جارالانعان نۇرعيسا تىلەنديەۆ سوعىس بىتكەننەن كەيىن «ەرلىگى ءۇشىن» جانە « ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان.
سوندىقتان بولار نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ تۋىندىلارى ەرەكشە مىنەزدى, قۋاتتى, ءور, قايسار رۋحپەن جازىلعان. مىسالى «اتا تولعاۋى» شىعارماسىندا سازگەردىڭ تەگەۋرىنى, ۇلتتىق رۋحقا دەگەن ادالدىعى انىق سەزىلەدى. اۋەن بىردە سابىرلى, بىردە تاسقىنداپ كەتەدى. ياعني مۇندا قازاقتىڭ وتكەنى, اتا-بابا رۋحى, نامىس پەن جاۋاپكەرشىلىك قاتار ورىلگەن. كۇيدە «مەن كىممىن؟» دەگەن سۇراق تۇرعانداي بولسا, «القيسساسى» پافوستى, باتىرلىق, ەپيكالىق تۇرعىدا باستالىپ, ۇلكەن ءبىر تاريحتىڭ ەسىگىن اشاتىنداي اسەر قالدىرادى. ياعني اۋەننىڭ كوتەرىلۋى – كۇرەس, ال باسەڭدەۋى – وي مەن تولعانىس. بۇل جەردە تەك كۇش ەمەس, اقىل دا كورىنىس بەرەدى.
ال «كوش كەرۋەن» تۋىندىسى – سابىرلى, بىراق ىشكى قۋاتى مىقتى, سىرتتاي جايلى ەستىلگەنىمەن, ىشىندە ۇلكەن قوزعالىس بار. بۇل – حالىقتىڭ تاعدىرى. كوش – ءومىردىڭ ءرامىزى. كۇيدە اسىعىستىق جوق, بىراق توقتاپ تا قالمايدى. بۇل – قايسارلىقتىڭ سابىرمەن ۇيلەسۋى. سونداي-اق سازگەردىڭ «ماحامبەت» تۋىندىسى ديناميكاسى وتە كۇشتى, دراماتيزمگە تولى شىعارما. ياعني تۋىندىدا ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ قايسار رۋحى, نامىسى كۇيگە كۇمبىرلەپ تۇرىپ سەرپىن بەرەدى. جالپى ايتقاندا, نۇرعيسا تىلەنديەۆ شىعارمالارىندا قازاقتىڭ مىنەزى دە, كۇرەسى دە, رۋحى دا, باتىلدىعى دا, نامىسى دا بار. بۇنىڭ ءبارى سوعىس وتىن كەشىپ كەلگەن داڭقتى سازگەردىڭ ىشكى كۇيىنىڭ سىرتقا شىعۋى بولسا كەرەك. سوعىستان كونتۋزيا الىپ, ەلگە ورالعان اسا دارىن يەسى اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆپەن شىعارماشىلىق بايلانىستى كۇشەيتپەك نيەتپەن ونىمەن ءبىر ايداي ءوز ۇيىندە قىزۋ جۇمىس ىستەيدى. ناتيجەسىندە, «داريعا, دومبىرامدى بەرشى ماعان», «سارىجايلاۋ», «بولماسىن سوعىس بولماسىن», ت.ب. كوپتەگەن ءان دۇنيەگە كەلەدى.
بۇل جونىندە اتاقتى سازگەردىڭ ءوزى بىلاي دەپ سىر شەرتەدى: «مۇقاعالي ەكەۋمىز ايدان استام ءبىزدىڭ ۇيدە بىرىگىپ جۇمىس ىستەدىك دەدىم عوي. سول كۇندەردىڭ بىرىندە اقىن ءىنىم ەكەۋمىزدىڭ باۋىرجان مومىش ۇلىنا بارىپ, سالەم بەرىپ قايتۋىمىز كەرەك بولدى. باۋكەڭنىڭ ۇيىندەگى جەڭەشەمىز قۋانا قارسى الدى دا بىزگە ەسكەرتۋ جاسادى.
«اعالارىڭ سەندەردى كۇتىپ قالدى. ايقايلاپ الۋى ابدەن مۇمكىن», – دەدى. جەڭگەمىزدىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. «سوگىسىمىزدى» الدىق. سوسىن بارىپ باتىر اعامىز جازىلىپ سالا بەردى: «سەندەر بىلەسىڭدەرمە؟ مەن مىنا شىلىم دەگەن بالەنى نەگە ءجيى شەگەمىن؟ نەگە انا بالەنى؟.. قان مايداندا كوز جۇمعان ەسىل ەرلەردى, مايدانداستارىمدى ىزدەيمىن!.. ساعىنامىن سولاردى!..» – دەپ قالدى باۋكەڭ. مەن مۇقاعاليعا, ول ماعان قارادى. «باتىردىڭ مىنا تەبىرەنىسىمەن ءبىر ءان جازار ما ەدى؟» دەدىم ىشتەي. اقىن ءىنىم مەنىڭ بۇل ويىمدى بىردەن اڭعارعانداي. ناناسىز با, ءدال سول جەردە مەنىڭ كومەيىمە بەلگىسىز ءبىر ءان ىرعاعى, ساعىنىش سازى كەلگەندەي بولدى. مازام كەتتى. اسىعىپ وتىرمىن. باۋكەڭ بولمە ءىشىن كوكالا تۇمان ەتىپ اڭگىمەسىن ساباقتايدى. مومىش ۇلىنىڭ ۇيىنەن شىعىپ ۇيگە جەتكەنشە مەن دە, مۇقاعالي دا ءتىس جارمادىق. مەن بولاشاق, ءان تۋرالى, ال اقىن ءىنىم ونىڭ ءسوزى جايلى تولعاتىپ كەلەمىز. ۇيگە كىرە كۇيساندىققا وتىردىم. مۇقاعالي بولسا داريعا جەڭگەسىنە: «ماعان اسحانانى بەرەسىز بە؟ جۇمىس ىستەۋ كەرەك», – دەدى دە, قاعاز-قالامىن الىپ وتىرىپ قالدى. ءسويتىپ, ءدال سول كۇنى «مەن سەندەردى ىزدەيمىن» اتتى جاڭا ءان دۇنيەگە كەلدى. ءساتتى شىقتى. دەرەۋ ءانشى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆتى ىزدەدىك. نوتاعا ەندى عانا تۇسكەن جاڭا ءاندى كورىپ ول دا قۋانىپ جاتىر. كىم ءبىلسىن, سول كۇنى مۇقاعالي ەكەۋمىز باۋكەڭنىڭ ۇيىنە بارماساق, الگى ءان تۋار ما ەدى, جوق پا؟ ءبىر كۇنى مۇقاعالي ماعان ويلى كوزىمەن قادالىپ تۇرىپ:
– اعا, مەن ۇيگە كەتەم. ەندى بوسايسىز. وسى دۇنيەلەر ەلىمنىڭ كادەسىنە جاراسا, وندا باقىتتىمىن. باۋىرىمنىڭ دەرتى قوزعالىپ قالىپتى, – دەدى. اۋىر كۇرسىندى. سوندا مەن ونى بۇل جالعان دۇنيەنىڭ جارىعىندا سوڭعى رەت كورىپ تۇرعانىمدى بىلسەمشى؟
مۇقاعالي دۇنيەدەن وتكەن سوڭ قاتتى كۇيزەلدىم. جۇرەگىم السىرەپ ەكى ايعا جۋىق ەمحانادا جاتتىم. ارادا ەكى اي وتكەن سوڭ جۇمىسقا كيەتىن بەشپەنتتىڭ قالتاسىنان حات شىقتى. مۇقاعاليدىڭ جازۋى. «اعا, مەن عوي. دەرتىم قوزعاپ بارادى. نە بولارىن بىلمەيمىن. مىناعان نازار اۋدارىپ كورەرسىز» دەپتى. ەمحانادا قاتتى اۋىرىپ جاتقاندا ماعان جىبەرگەن سول ولەڭى «ەسىڭە مەنى العايسىڭ» ەكەن. جانىم كۇيزەلىپ وتىرىپ, اقىن ءىنىم كوز جۇمعاننان كەيىنگى ەكىنشى ايدىڭ اۋىر ءبىر كۇنىندە الگى ولەڭگە ءان جازدىم. مىنە, اياۋلى مۇقاعاليىمدى بۇگىن دە ەسىمە الىپ وتىرمىن».
مىنە, اقىن مەن سازگەردىڭ جۇرەك ۇندەستىگى دەگەن وسى بولار. نۇرعيسا تىلەنديەۆتەن «بوكس شەبەرى» شىعۋى دا مۇمكىن بولعان ەكەن. بىراق ول ۇستازى احمەت جۇبانوۆتىڭ قاتاڭ تالاپ قويۋىمەن ونەر جولىن تاڭداپتى. ال تالانتتى سازگەر ءوز جۇرەگىنەن شىققان اندەردىڭ ءسوزىنىڭ يەسى عىپ مۇزبالاق مۇقاڭدى تاڭداۋىندا تەرەڭ سىر جاتقانى انىق. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى نازىك بايلانىستىڭ ارقاسىندا قازاق مادەنيەتى قانداي ادەمى اندەرگە تولدى. بۇدان نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ءسوز ونەرىنە تەرەڭ بويلاي بىلەتىن قابىلەتى بار ەكەنىن انىق كورۋگە بولادى. سودان دا بولار, قانشاما اقىندار ءان اعاسىنا ارناپ جىر دا توگىپ, سىر دا توگىپ كەلەدى:
«اققۋ-قازدىڭ
اسەم سازدىڭ سىرشىلى,
اسىلداردىڭ
جاسىل تالدىڭ بۇرشىگى.
تالانتىڭا تارتۋ ءۇشىن
سىيلاسام
ازدىق ەتەر,
الاتاۋدىڭ ءبىر شىڭى»,
دەپ سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى جىرلاعانداي, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ مۇراسىنا شىنىمەن-اق الاتاۋدىڭ ءبىر شىڭى ازدىق ەتەردەي الىپ تۇلعا ەكەنى ءسوزسىز.
گۇلگاۋھار قۇرمانالىقىزى,
ش.مۇرتازا اتىنداعى رۋحانيات جانە تاريحتانۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى
