شىعاناق تارىسى: تاريح پەن تاعىلىم

اقجىبەك اپانىڭ ايتقانى

 شىعاناق قايتىس بولعاننان كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ ساۋلەتشى تولەۋ باسەنوۆ  قاراتالدا كەسەنە تۇرعىزدى. 1944 جىلى  مايلى بوياۋمەن سالىنعان تۇلكى قۇلاقشىن كيگەن شىعاناق سۋرەتى گازەت بەتتەرىندە جاريالانىپ, عابيدەن ءمۇستافيننىڭ «شىعاناق» رومانى  جارىق كوردى.  الايدا روماندا قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ شارۋاشىلىقتى ۇيىمداستىرۋ ءتاسىلى بارىنشا جازىلعانىمەن,  كوپ نارسە قامتىلماي قالدى. سونىڭ ىشىندە ءتورت ۇلىنىڭ ءبىر جىلدا سوعىسقا جىبەرىلۋى كوپ جەردە قاعازعا تۇسپەدى. ءبىر ءۇيدىڭ ەرجەتىپ وتىرعان بار بالاسىن سىپىرىپ  اكەتۋ  قانشالىقتى دۇرىس ەدى؟ ولار­­­­دىڭ ۇشەۋى 1943 جىلى وپات بولعان. ديقان تىرىسىندە ۇلدارىنىڭ حابارىن ءبىلىپ كەتتى مە, ول جاعى بەلگىسىز. شىعاناق اتامىزدىڭ بايبىشەسى ءزارۋ 16 قۇرساق كوتەرگەن. بۇگىندە ديقاننىڭ نەمەرە-شوبەرەلەرى اقتوبە, ماڭعىستاۋ وبلىس­تارىندا تۇرادى.  ناعاشى اتاسى تۋرالى  ءبىراز دەرەكتى مۇحانبەتقالي ەشمۇحان اناسى اقجىبەكتەن ەستىگەن. 

«انام 1927 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ويىل اۋدانىندا ۇزاق جىل مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەدى, 2003 جىلى ومىردەن ءوتتى. شىعاناق اتام مەن ءزارۋ اجەمنىڭ    ماحمۇد (1911–1989), جاقىپ (1913–1943), ايت (1916–1943), ءجۇسىپ (1920 –1943)  ەسىمدى بالالارى سوعىسقا الىنىپ, ماحمۇد قانا ءتىرى كەلگەن. ۇيدە ەر بالادان  شايقى  عانا قالدى. ول 1942 جىلى 10 جاستا بولعان. ايت برەست قامالى قورعانىسىندا بولدى. سوعىسقا دەيىن روستوۆ قالاسىنان تەمىرجولشىلار ينستيتۋتىن بىتىرگەن ماحمۇد ناعاشىم 90-اتقىشتار بريگاداسى 286-اتقىشتار پولكىنىڭ تەمىرجولداردى قالپىنا كەلتىرۋ  باتالونىندا قىزمەت ەتتى. جاۋ تالقانداعان رەلستەردى قالپىنا كەلتىرۋ كەزىندە تالاي اجالدان امان قالعان. ماحمۇد ناعاشىمدى گەرمان سوعىسى اياقتالعان سوڭ, 1945 جىلدىڭ تامىزىندا جاپون سوعىسىنا جىبەرگەن. وسى جاقتا ءبىر شابۋىلدا وق ءتيىپ, ەسىنەن  تانىپ قالعاندا, ولگەن جاۋىنگەرلەرمەن  بىرگە شۇڭقىرعا كومىپ تاستايدى. ەسىن جيعاندا, كومىلگەندەردىڭ بەتكى جاعىندا جاتقانىن سەزىپ, بورەنەلەر اراسىنان   ساڭىلاۋ تاۋىپ  قازىپ  سىرتقا شىعىپ, ورمان ىشىنەن ءبولىمىن تاۋىپ بارعان», دەيدى  شىعاناقتىڭ جيەنى.

 عابيدەن مۇستافين رومانىندا اكە زۆەنوسىندا ەڭبەك ەتكەن اقبالا مەن اقجىبەك تۋرالى جازىلعان. مۇحانبەتقالي ەشمۇحاننىڭ ايتۋىنشا, اقبالا –  شىعاناقتىڭ ءىنىسى تۇڭعاتاردىڭ قىزى. تۇڭعاتار ەرتەرەك  قايتىس بولعاندا,  ول  امەڭگەرلىك سالتپەن  كەلىنى ەلەۋسىنمەن باس قوسىپ, اقبالانى دا قولىنا العان.  «اقبالا مەنىڭ انامنان ۇلكەن بولعان سوڭ, شىعاناقتىڭ ءبىرىنشى قىزى دەپ سانالعان. ول «قۇرمان» كەڭشارىندا تۇراتىن تارىشى قاشقىن سوقىروۆتىڭ باقىتجان ەسىمدى ۇلىنا تۇرمىسقا شىقتى. باقىتجان جەزدەمىز جاستاي قايتىس بولىپ, اپامىز ءتورت بالامەن قالدى.  بالالارى ەرجەتىپ  قالعاندا ول دا ومىردەن ءوتتى. شىعاناق زۆەنوسىندا كەلىنى اجارحان, 1923 جىلى تۋعان اقبايان ەسىمدى قىزى دا ەڭبەك ەتكەن. ماحمۇد ناعاشىم سوعىستان كەيىن شيەلى  دەپوسىن باسقارىپ, كەيىن شۇبارقۇدىققا كوشىپ كەلدى. ونىڭ 1951 جىلى تۋعان راحىم ەسىمدى جالعىز ۇلى ومىردەن ەرتە ءوتىپ, ودان ءتورت بالا  قالدى. ماحمۇد ناعاشىم اكەسى تۋرالى جازعان بىرنەشە قولجازبا داپتەرىن جۋرناليست يدوش اسقارعا تاپسىردى. يدوش اعاي سونىڭ نەگىزىندە شىعاناق تۋرالى دەرەكتى كىتاپ جازدى جانە اتامىزدىڭ 125 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ىقپال ەتتى. قازىر اقجىبەك شەشەمنىڭ ەكى بالاسىنان  ءتورت ۇل, ءبىر قىز نەمەرەلەرى بار», دەيدى مۇحانبەتقالي ەشمۇحان.

شىعاناقتىڭ كەنجەسى شايقى 1953 جىلدارى قىزىلوردا اۋىل شارۋا­شى­­لىعى تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ, اۋى­لى  قاراتالعا ورالدى. بۇل كەزدە ايتتىڭ كەلىنشەگى اجارحان اتاسىنىڭ شاڭى­را­عىندا ءزارۋ مەن ەلەۋسىن ەنەلەرىن  باعىپ, تارى زۆەنوسىن باسقارىپ ءجۇردى.   سوعىس الدەقاشان ءبىتتى, كۇيەۋى ايتتىڭ كەلمەيتىنى انىق ەدى. ۇلكەندەر  شايقىعا  اجارحان جەڭگەڭە قوسىل دەپ ايتقاندا,  قارسى شىقپاعان. شايقى كەڭشاردىڭ ماشينا-تراكتور بەكەتىندە ينجەنەر-مەحانيك بولىپ جۇمىس ىستەگەن. سابىرلى, ءبىر ءسوزدى, قايىرىمدى شايحى اۋىلىندا وتە سىيلى بولعان. اجارحان ەكەۋىنەن  ەكى ۇل, ەكى قىز تارادى. اۋىل اقساقالدارى 1958 جىلى تۋعان ەربولىس شايقى ۇلىنىڭ زەرەكتىگى مەن  ەستىلىگىن, قۇيماقۇلاقتىعى مەن اڭگىمەشىلدىگىن شىعاناق اتاسىنا ۇقساتقان. 

ءۇش نوقاتتى ءدان

 ماحمۇد كۇندەلىگىندە ءار جىلدارى گەكتارىنا 160–180 تونناعا دەيىن ءونىم العان اق تارى تۇقىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى جاقسى سيپاتتايدى. شىعاناق  ءوزى وسىرگەن داقىلعا «اق بيكەش» دەپ ات قويعان. ءار جىلى ءىرى شىققان داندەردى ىرىكتەپ جيناپ, كوكتەمدە ەككەن.  ەگىستىككە مالدىڭ  قيىن سالىپ,  كۇل سەپكەن. ماحمۇد اكەسىنىڭ ءۇش نوقاتتى اق تارى تۇقىمىن توڭكەرىس الدىندا  قوبداداعى ءبىر  بايدىڭ مالىن باعىپ ءجۇرىپ, تارى ەگى­­­­سىن­­دە جۇمىس ىستەگەندە  جيناپ العانىن جازادى. شارۋا جايىن جاقسى بىلەتىن شىعاناق اق پەن قىزىلدىڭ شابىسىنان ەلگە دۇربەلەڭ كەلىپ, قۋاڭشىلىق بولاتىنىن  الدىن الا  ءبىلىپ, كۇزدە تارى ورعاندا ەكى قاپشىققا قۇرعاتىپ سالعان تارىنى دالالىققا كومىپ كەتەدى. 1919 جىلدىڭ كۇزىندە شىعاناق ەت-جاقىندارىمەن   قاراقالپاقتىڭ حوجەلىسىنە كوشىپ كەتىپ, 1922 جىلى قايتىپ ورالعان. كەلگەن بويى كومبەسىن ىزدەگەندە, ءبىر قابىن عانا تابادى. حوجەلىدەن شىعىر تارتىپ, سۋارمالى ەگىس جايىن ۇيرەنىپ كەلگەن ديقان قاراتالدا تارى سالدى. اشتىق كەزىندە سول جاققا تاعى كوشىپ, قايتىپ ورالادى. 1937 جىلى اقتوبە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ 1-حاتشىسى بولىپ بەكىتىلگەن ياكوۆ ينوچكين ويىل وزەنى  بويىندا مال تەرىسىنەن جاسالعان مەستەر مەن قاۋعا-شەلەكتى بايلاپ, شىعىر اينالدىرىپ جاتقان شىعاناققا كەزىگەدى. ديقان شىعىردى قانشا اينالدىرسا دا, ءىستىڭ ونبەي جاتقانىن ايتىپ, سۋ ايدايتىن قۇرىلعى بولسا, ارتەل قۇرۋ جوس­پارىم بار دەيدى. ينوچكين سۋ ايدايتىن قوندىرعى تاۋىپ بەرۋگە ۋادە ەتتى. شىعاناق تا ۋادەسىن ورىندادى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى اق تارى دا ۇمىتىلا باستاپ, جۇگەرى مەن بۇرشاق ەگۋ جارىسى قىزدى. اۋىلداردا سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن اق تارى ەمەس, ­­­­­­قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى قىزىل تارى ەگىلە باستادى.  1970–1980 جىلدارى ويىل اۋدانىندا باس اگرونوم بولىپ جۇمىس ىستەگەن قۋانىش ءنۇرشيننىڭ ايتۋىن­شا, سول جىلدارى اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين, قارابۇتاق, ىرعىز اۋداندارىندا قىزىل تارى كوپ ەگىلدى. تەك  ويىل اۋدانىنىڭ جەتى كەڭشارىندا اق, قىزىل تارى ەگىلىپ, مول ءونىم الىپ ءجۇردى. «بىرتە-بىرتە وسى قۇنارلى داقىل ەگىستىگى قىسقارا بەردى. مەنىڭشە, تارى ءوسىرۋدىڭ بەينەتى كوپ بولعان سوڭ, شارۋالار قاشا باستادى. تارىنى كوكتەي ورۋعا بولمايدى. كومباينعا تۇسپەس بۇرىن قۇلاتىلىپ,  كەپتىرىلەدى. ويتكەنى ءپىسىپ تۇرسا دا,  ىلعال كۇيىندە شالعىعا كىرمەيدى. قىرمانعا تۇسكەن سوڭ, قايتا-قايتا اۋدارىپ تۇرماسا,   قىزىپ كەتەدى. قىرلىققا وسەتىن قىزىل تارى جەردى جىرتىپ, سەۋىپ تاستاسا شىعا بەرەدى, كوپ سۋدى قاجەت ەتپەيدى. اقتوبە وبلىسىندا قىزىل تارىنىڭ «ساراتوۆ-853» دەگەن سورتى تانىمال بولاتىن.   1976–1977  جىلدارى اقتوبە وبلىسىن باسقارۋعا كەلگەن ا.ليۆەنتسوۆ ويىل اۋدانىنداعى  ش.بەرسيەۆ اتىنداعى كەڭشاردا اق تارى ءوسىرۋدى تاپسىرادى. ەل ديقاننىڭ اق تارىسىن الدەقاشان ۇمىتقان. جۇرت جابىلىپ, اق تارى تۇقىمىن ىزدەگەندە, اقجىبەك اپايدىڭ ۇيىندە ساقتالعان از-ماز تۇقىم شىققان. «قاراتالدا قايتا ەگىلگەن تارىدان سول جىلى ءار گەكتارىنان 70 تسەنتنەردەن ءونىم الدىق. الايدا بۇل شارۋا جالعاسپادى. ويتكەنى اق تارى ءداندى داقىل تۇرىندە رەەسترگە  ەنگىزىلمەگەندىكتەن, مال ازىعى تۇرىندە قابىلداندى. بىلايشا ايتقاندا, مال مەن قۇستىڭ جەمىنە كەتتى. پايدا بولماعان سوڭ, شارۋاشىلىقتار ەكپەدى. ول جەتىم تارى ەدى. سول كەزدە ۇكىمەت تىركەمەدى.

اق تارىنى ءوسىرۋدىڭ ەرەكشەلىگى بار.  ەگەر قىزىل تارى ءبىر رەت پىسسە, اق تارى ءۇش رەت پىسەدى. اۋەلى باسىنداعى قاۋىزدارى سارعايعاندا, داندەرىن تۇسىرمەي, باستارىن قيىپ الۋ كەرەك. سودان كەيىن ورتاسى, قىركۇيەكتە ەڭ تومەنگى ساباق سارعايادى.  قىزىل  تارىدان گەكتارىنا  20–30 تسەنتنەر ءدان جينالسا, ەرەكشە كۇتىممەن وسىرىلگەن  اق تارىدان 120–130  تسەنتنەر الۋعا بولاتىنىن ايتادى. شىعاناق اق تارىنىڭ ساباعىن جەرگە تۇسىرمەي جيناعان. پىسكەندەرىن قايشىمەن قىرقىپ الىپ دەستەلەگەن», دەيدى قۋانىش نۇرشين.

سول جىلدارى  ش.بەرسيەۆ اتىنداعى كەڭشار ديرەكتورى بولعان داۋلەتجان دوسپامبەتوۆ قايتا ەگىلگەن شىعاناق تارىسىنىڭ داندەرىن ساقتاپ قويادى. بۇل تۋرالى بالزيا بيسەنعاليقىزى بىلاي دەپ ەسىنە الادى: «كۇيەۋىم داۋلەتجان  بەرسيەۆ كەڭشارىنا 1976 جىلى ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى. ەكى جىلدان كەيىن  اق تارى ەگىپ كورىپ ەدى, ونىسى بىتىك شىعىپ, قولدان شاۋىپ, قىرمانعا توكتى.  سول جىلى جينالعان ونىمنەن ەكى قاسىق ءداندى اق قاعازعا وراپ, سىرتىن اق ماتامەن بايلاپ ساقتاپ قويادى. داۋلەتجان 2006 جىلى 67 جاسىندا اقتوبەدە ومىردەن وزدى. زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ, شىعاناقتىڭ اق تارىسىن كوبەيتكىسى كەلگەن ەدى», دەيدى بالزيا بيسەنعاليقىزى.  سودان نەمەرەسى رينات اجەسى بالزيا بەرگەن داندەردى شارباعىنداعى شيە اعاشىنىڭ تۇبىنە سەۋىپ تاستايدى. «مەن 2023 جىلى مامىردىڭ سوڭىندا اجەمنەن العان 24 ءتۇيىر ءداندى ءۇيدىڭ اۋلاسىنداعى شيە اعاشىنىڭ تۇبىنە ەكتىم. 35 كۇننەن كەيىن ەكى جاپىراعى شىعىپ, ارتىنان بارلىق  ءدان ءوندى. كولەڭكە بولماسىن دەپ اعاشتى شاۋىپ تاستادىم. كۇنىنە ءبىر شەلەك سۋ قۇيدىم.  25 كۇندە بيىكتىگى  1 مەترگە جاقىندادى. باسى شىقتى. جان-جاققا شاشىراپ قۇلاي باستاعاعاندا, جىپپەن بۋىپ بايلادىم. سارعايدى. قاۋىزى اشىلىپ, تارىسى كورىنگەندە, باس جاعىن قيىپ الدىم. ءبىر ايدان سوڭ ەكىنشى ساباعى ءپىستى.  داندەردى كەپتىرىپ, 3 ليترلىك بانكىگە جيناي بەردىم. قىركۇيەكتىڭ سوڭىندا تۇبىندەگى جاپىراق اراسىنان قاۋىز شىقتى. مۇنىڭ ەرەكشەلگى, پىسكەن بويى باستارىن قايشىمەن قيىپ الۋ كەرەك.   شىعاناق تارىسىنىڭ تۇقىمىن ەكتىم دەپ الەۋمەتتىك جەلىگە سالىپ ەدىم, جۇرتتىڭ نازارىن اۋداردىم. مۇحانبەتقالي ەشمۇحان ويىل اۋداندىق مۋزەيىنەن حابارلاسىپ, دانىندە  ءۇش قارا نوقات كەزدەسسە,  شىعاناق اق تارىسىنىڭ تۇقىمى دەپ ايتتى», دەيدى رينات دوسپامبەتوۆ.

راسىندا دا, ريناتتىڭ جيناعان ونىمىندە وسى بەلگى اينىماي  كەزدەسەدى. ول قالادا ەمەس, دالالىقتا, وزەننىڭ جىلى, تۇششى سۋىمەن سۋارىپ وسىرسە, بىتىك ءونىم الۋعا بولار ەدى دەيدى. ول شىعاناق اۋىلىندا اتاسىنىڭ ءىسىن جالعاستىرماقشى.   «اتام داۋلەتجان 1991 جىلى ش.بەرسيەۆ اتىنداعى كەڭشاردا قوي  تەرىسىن يلەپ, تون شىعاراتىن تسەح اشتى. سول جىلى اۋىلعا فرانتسۋزدار كەلگەندە, اتام ولارعا تارى ساتىپ, ورنىنا تەرى يلەيتىن جابدىقتار  الدىردى. قاراتالدا تسەح اشىپ, اكەلگەن جابدىقتاردى قۇراتىن ماماندى كۇتىپ وتىرعاندا جۇمىسىن اۋىستىرىپ جىبەردى.  سونىمەن ءبارى قالدى. ول  وڭىرىمىزدە تەرى يلەۋدى باستاعان ءبىرىنشى باسشى ەدى», دەيدى رينات.

رينات بىلتىر دا شىعاناقتىڭ اق تارىسىن اۋلاسىنا ەكتى. ول ەندى وسى داقىلعا پاتەنت العىسى كەلەدى. ايتا كەتسەك, اقتوبەدە جىل سايىن تارى ءونىمىن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان فەستيۆال وتەدى. ول جەردە تارىدان جاسالعان ءتۇرلى تاعام ۇسىنىلادى, تارى سۇرىپتارى تانىستىرىلادى. الايدا بىردە-ءبىر جەردەن شىعاناق تارىسىنىڭ تۇقىمدارىن كەزدەستىرە الماي ءجۇرمىز. اقتوبەدە تارىنى ناسيحاتتاۋ شىعاناق ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋدان  باستاۋ الۋ كەرەك ەمەس پە؟

اقتوبە وبلىسى