ەلباسى مانيفەسى: بەيبىت ومىرگە ۇندەۋ
كوكەيكەستى باستاما
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ الەمدىك قوعامداستىق اتىنا ۇندەۋى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە دەگەن تىلەكتىڭ ايقىن كورىنىسى بولىپ تابىلادى. جالپى, قازاقستان – قارۋسىزدانۋ سالاسىندا ۇلكەن قۇرمەت پەن سەنىمگە يە بولعان ەل. بۇعان سەبەپ, ءوز اۋماعىنداعى يادرولىق سىناق الاڭىن جاپتى. سونىمەن قاتار, الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق الەۋەتىنەن ءوز ەركىمەن باس تارتتى. ءوزىم «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىمەن ۇلكەن قاناعات سەزىمىمەن تانىسىپ شىقتىم. بۇل باعدارلامالىق قۇجات الەمدىك قوعامداستىققا اسا ماڭىزدى جولداۋ بولىپ وتىر. ەسكەرتۋ تۇرعىسىنان العاندا دا, ۇلكەن ماڭىزعا يە. ويتكەنى, ادامزاتقا پلانەتانى جويۋ, وركەنيەتتىڭ تۇبىرىنە بالتا شابۋ سياقتى ۇلكەن قاتەرگە بەي-جاي قاراۋعا بولمايدى. شۆەيتساريا كوزقاراسى تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, بۇل جەردە ءاڭگىمە بۇكىل الەمدىك قوعامداستىقتىڭ قولداۋىن قاجەتسىنەتىن اسا ماڭىزدى دا جەدەل باستاما تۋرالى بولىپ وتىر. قارۋسىزدانۋعا جانە ءتۇرلى جانجالداردى بەيبىت جولمەن شەشۋگە شاقىرعان بۇل ۇندەۋ ءداستۇرلى شۆەيتساريا ساياساتىمەن ءۇندەسەدى. جالپى, كەز كەلگەن تالاس-تارتىستار مەن داۋ-دامايلاردى, ەقىۇ شەڭبەرىندە بولسىن نەمەسە جاھاندىق دەڭگەيدە بولسىن, كوپجاقتى تەتىكتەر ارقىلى رەتتەۋ كەرەك دەگەن ۇستانىم قاشاندا باسىم تۇرۋى كەرەك. بۇكىل قازاقستان قوعامىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۋاتتى دا ۋاقتىلى باستاماسىمەن قۇتتىقتايمىن. تىلەگىم, ول الەم ەلدەرى مەن ۇكىمەتتەرىنىڭ تاراپىنان ماقۇلداۋ مەن قولداۋعا يە بولسىن. ويتكەنى, ءححى عاسىردا ادامزات سوعىس پەن باسقا دا قاۋىپ-قاتەرلەر سياقتى ۇرەيلەردەن ءبىرجولا ارىلۋى ءتيىس. رۋدولف ۆيدەر, شۆەيتساريا سىرتقى ساياسات قوعامىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتىءار جولىنان گۋمانيزم لەبى ەسەدى
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇگىنگى سوعىسقا قارسى دەپ ايدار تاعىلعان مانيفەسىندەگى ۇستانىمدارمەن كەلىسپەۋ قيىن. قازىرگى تاڭدا بۇكىل وركەنيەتتى الەم يادرولىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدان كەلەتىن زياندى ازايتۋعا, ءسويتىپ, بەيبىت اتومدى تەك قانا پايدالى ىسكە جۇمساۋعا نازار اۋدارۋعا ۇمتىلىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە بۇل – بۇگىندە جۇزەگە اسىرۋعا ابدەن بولاتىن جايت. يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى تەك مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جايدان-جاي قاراستىرىلىپ جاتقان جوق. ويتكەنى, بۇل – وتە جاھاندىق اۋقىمداعى ماسەلە جانە وعان ساياسي, سونداي-اق, قارجىلىق ماسەلەلەردەگى مۇددەلەر توعىسقان. ەگەر ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە باسىمدىق بەرەر بولساق, وندا مۇنى مەملەكەتتىڭ شەشۋشى قامقورلىعى دەپ باعالاعان ورىندى. سەبەبى, يادرولىق قارۋدان قورعاۋ ماسەلەسى قازىرگى تاڭدا ماڭىزدىلىقتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە اۋىسىپ ءۇلگەردى. وكىنىشتىسى سول, يادرولىق تەحنولوگيالار كوپ جاعدايدا تەك بەيبىت ماقساتتارعا عانا پايدالانىلماۋدا. ال بەيبىت اتوم كۇندەلىكتى ءومىردە مەملەكەتتىڭ قارجىسىن ءۇلكەن كولەمدە ۇنەمدەۋگە ءمۇمكىندىك بەرگەن بولار ەدى. وسى سەبەپتى, بەيبىت اتوم ماسەلەسىن دامىتۋ الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى تاراپىنان وسىنداي وڭ سيپات الۋى ءتيىس. ماسەلەن, رەسەيدە بەيبىت يادرولىق تەحنولوگيالار, بۇل جەردە جاقسارتاتىن جاعدايلار بار ەكەنىنە قاراماستان, بۇرىننان پايدالانىلىپ كەلەدى. تۇتاستاي العاندا, ادامعا دەگەن قامقورلىق ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك, ال قالعانى سونشالىقتى ماڭىزدى ەمەس. اننا بودروۆا, ءالپاريدىڭ اعا ساراپشىسى (ماسكەۋ)الەمگە قاجەت باتىل قادام
اقش-تا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV ءسامميتتى, ءارينە, ءبارىمىز دە عالامدىق ينتەرنەت جۇيەسى, اقپارات قۇرالدارى ارقىلى كورىپ-ءبىلىپ وتىردىق. تاقىرىبى جاعىنان بۇكىل الەمدى تولعاندىرعان عالامدىق ماسەلەنى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مانيفەسى ارقىلى دا ءبىلىپ, تالداپ, تالقىلاپ جاتقانىمىز دا سوندىقتان بولار. قازىرگى زامانعى الەمدىك پروبلەمالار از ەمەس. بۇل جايىندا سامميتتە نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ايتىپ ءوتتى. ياعني, قازىرگى زاماندا ادامزاتتىڭ وركەنيەتتى دامۋى ءۇشىن شەكسىز مۇمكىندىكتەر بار, ال وزىق تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا تۋىندايتىن قاتەرلەر مەن باسقا دا تاۋەكەلدەردىڭ دە كوبەيىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ارينە, ادامزات ءۇشىن سوعىس دەگەن ءبىر-اق ءسوز اسا ۇرەيلى. مىسالى, مەن ءوزىم پاۆلودارعا سوناۋ وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنان كەلدىم. دوستىقتا, قارىم-قاتىناستا شەكارا جوق. بەيبىت كۇندى, تىنىش ءومىردى الەمنىڭ بارلىق حالقى قالايدى. قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىندە وقۋشىلارعا اعىلشىن تىلىندە حيميا-بيولوگيا ءپاندەرىنەن ساباق بەرەمىن. مۇنداي ءمۇمكىندىك تىنىشتىقتى, بەيبىتشىلىكتى قولدايتىن, سەمەي پوليگونىن جاپقان قازاقستان دەگەن ەلدە جۇزەگە اسۋدا. حيميك, بيولوگ رەتىندە ايتسام, اتوممەن ءب ۇلىنگەن, زاقىمدانعان الەمدەگى پوليگون جەرلەرى – قايتادان بەيبىت ءومىرگە پايدالانۋعا جاراپ, ومىرگە قايتا ورالۋى كەرەك. بەيبىت ماقساتتا. سوندىقتان, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قارسى, بەيبىت اتوم – تىنىش ومىرگە دەگەن مانيفەسى, ءسوز جوق, ءۇلكەن باستاما. پرەزيدەنت جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى قىسقارتۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتتىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ءوز ماقساتىن ورىنداماي وتىرعانىنا نازار اۋداردى. اتوم تەك قانا بەيبىتشىلىك ءۇشىن, ياعني بۇكىل الەم يادرولىق عىلىمدى دامىتۋ جولىنا تۇسسە, ءتىرشىلىك تىنىشتالادى. بارىمىزگە بەلگىلى, 1957 جىلى ماگاتە قۇرىلدى. يادرولىق قارۋدى اتموسفەرادا, عارىش كەڭىستىگىندە جانە سۋ استىندا سىناۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا 1963 جىلدىڭ تامىزىندا قول قويىلدى. ەندى قازاقستان اۋماعىندا ماگاتە-ءنىڭ قولداۋىمەن تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن بانكى قۇرىلدى, ول اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى قاراستىرادى. سەمەي پوليگونى اۋماعى, ارال, كاسپي تەڭىزى تاقىرىبى عالىم رەتىندە, ارينە, مەنى دە قىزىقتىرادى. ۋاقىت بولىپ, ساباقتاردان قول ءتيىپ جاتسا, بارىپ كورۋگە دە بولار ەدى. بۇگىنگى وقۋشىلار, جاستار دا بۇل تاقىرىپتاردى بىلۋلەرى كەرەك. ويتكەنى, ولار وسى ەلدە, وسى جەردە تۇرادى. ساباق بەرىپ ءجۇرىپ بايقاعانىم, قازاقستاندىق وقۋشىلار بىلىمگە وتە قۇشتار. ولار وسى بىلىمگە قۇشتارلىقتارىمەن دە ادەمى كورىنەدى. بولاشاقتا پوليگون جەرلەرىن زەرتتەپ, بەيبىت ماقساتقا جۇمىس جاساۋعا بەرۋ ءۇشىن قازىرگى جاستار قولعا الۋلارى كەرەك بولار. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز ساياساتىن, بەيبىتشىلىككە بەرىك ۇستانىمىن بۇكىل الەم بىلەدى. قازاقستان يادرولىق عىلىمنىڭ ارتىقشىلىعىن, قاجەتتىلىگىن ءتۇسىنىپ, دالەلدەپ, ءوزىن الەمدىك كوشباسشى رەتىندە كورسەتە بىلگەن. مەملەكەت وسى ەلدە قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىمدى ماقتان ەتەمىن. ەرۆين شولتس, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى حيميا-بيولوگيا پاندەرىنىڭ وقىتۋشىسى (وار) پاۆلودار جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە ۋاقتىلى جاۋاپ قازاقستان پرەزيدەنتى – قازىرگى الەمدەگى اسا كورنەكتى ليدەرلەردىڭ ءبىرى, «قىرعي-قاباق سوعىستان» كەيىنگى كەزەڭدە جانە جاس تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ بارىسىندا كوپتەگەن تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن وتكەن مەملەكەت قايراتكەرى. ول باتىلدىق پەن شەشىمدىلىكتى سوناۋ 90-جىلداردىڭ باسىندا كورسەتىپ, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتى جانە الەۋەتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى اۋقىمداعى يادرولىق قارۋدى ەش قينالماستان جويۋعا قول جەتكىزدى. اقش استاناسى – ۆاشينگتون قالاسىندا ءوتىپ, يادرولىق قارۋلاردى قىسقارتۋ مەن شەكتەۋگە ارنالعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى قورىتىندى سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا باستامامەن – «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىمەن شىقتى. بۇكىل الەمنىڭ كوپتەگەن عالىمدارى مەن زەرتتەۋشىلەرىنىڭ دۇنيەجۇزىندەگى ۇرەيلى قورىتىندىلارىمەن بولىسە وتىرىپ, پرەزيدەنت ءوزىنىڭ مانيفەسىندە جەر شارىندا بەيبىتشىلىك ورنىقتىرۋ قاعيداتتارىنا شاقىرۋمەن قايىرىلدى. ويتكەنى, الەمدەگى احۋال كۇن وتكەن سايىن كۇردەلەنە ءتۇسىپ بارادى. ادامزاتقا جاھاندىق ەڭ قاتەرلى يادرولىق سوعىس قاۋپى ءتونىپ تۇر. ءدال وسىنداي الاڭداتارلىق جاعداي الەمدە بۇرىن-سوڭدى قالىپتاسىپ كورگەن ەمەس. وسىعان بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى بىرقاتار ماڭىزدى شەشىمدەر ۇسىنادى. بۇل جايت بويىنشا الەمدەگى بارلىق ينستيتۋتتار مەن ۇيىمدار رەفورمالاناتىن بولۋى ءتيىس. سەبەپ بىرەۋ: ولار قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىڭ قولىنداعى «قۇرالعا» اينالماۋى كەرەك. كەرىسىنشە, بۇكىل ادامزات بالاسى ءۇشىن بارلىق جاھاندىق سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەردى جويۋعا باعىتتالعانى ۇتىمدى. بۇل جەردە ءبىرىنشى ورىندا جاھاندىق يادرولىق قاتەر – اپاتتىق سوعىس تۇرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل مانيفەستپەن دۇنيەجۇزىندەگى بارلىق ساياسي جانە مەملەكەتتىك كوشباسشىلار, سونداي-اق, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, بارلىق حالىقتاردىڭ رۋحاني-مادەني كوشباسشىلارى تانىسۋلارى كەرەك. قورىتا ايتقاندا, ءوزىنىڭ جاڭا باستاماسىمەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ دانالىعىن, بولاشاق ۇرپاقتىڭ, الەمنىڭ تاعدىرى ءۇشىن الاڭداۋشىلىعىن كەزەكتى مارتە كورسەتىپ وتىر. پەتكو گانچەۆ, ەلشى, سوفياداعى ەۋرازيا گەوساياسي ورتالىعىنىڭ توراعاسى (بولگاريا)قارۋسىز-اق قۋاتتى ەلگە اينالدى
امەريكانىڭ استاناسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى سامميتتە جاريالاعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسى قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ جۇرگەن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ, ديپلوماتتار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ جانە دە عالىمداردىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعانى راس. ءوز باسىم مانيفەست ماتىنىمەن تانىسا وتىرىپ, قازاقستان باسشىسىنىڭ الەمدەگى جاعدايدى ءوزىنىڭ بەس ساۋساعىنداي تەرەڭ بىلەتىن بايقامپازدىعىنا, سونىمەن قاتار, قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ قانداي قاۋىپ-قاتەرگە اپاراتىنىن الدىن الا سەزىپ وتىرعان سۇڭعىلالىعىنا ءتانتى بولدىم. ءوزىنىڭ مانيفەسىندە قازاقستان پرەزيدەنتى بىلاي دەدى: «ءححى عاسىرعا اياق باسقان ادام بالاسى قيالدىڭ ءوزىن تاڭعالدىراتىن عىلىمي جاڭالىقتار اشىپ, جاڭا بۋىنداعى تەحنولوگيالار جاساپ جاتىر. ادامزات ءوز دامۋىنىڭ ساپالى جاڭا ساتىسىنا وتۋدە. الەم ءتورتىنشى ونەركاسىپ توڭكەرىسىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. كوپتەگەن قورقىنىشتى اۋرۋلاردىڭ تامىرىنا بالتا شابىلۋدا. بىراق سوعىس ۆيرۋسى حالىقارالىق جاعدايدى ۋشىقتىرۋىن جالعاستىرۋدا. ول بىرقاتار مەملەكەتتەردە ەكونوميكانىڭ ءولىم ۇرىعىن سەبەتىن ەڭ قۋاتتى سالاسىنا اينالىپ, اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ وتىر». مەنىڭ ويىمشا, قازاقستان پرەزيدەنتى جەر-انا بەتىندە بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋ باعىتىندا اداستىرماس جولدى نۇسقادى دەپ ويلايمىن. ول ۇسىنعان بەس قادامنان تۇراتىن جوسپاردىڭ ماڭىزدىلىعى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا تۇسەدى. قازاقستان وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتپاعاندا, قازىرگى جاعدايدىڭ قالاي بولاتىنىن كوز الدىنا ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. ال ەندى وسى جاپپاي-قىرىپ جوياتىن قارۋدان, يادرولىق پوليگوندى جاپقاننان قازاق ەلى السىرەدى مە, ۇتىلدى ما؟ استە جوق! كەرىسىنشە, بەيبىتشىلىكتى قالايتىن الەم ەلدەرى قازاقستان سىندى جاس مەملەكەت پەن ونىڭ كەمەڭگەر باسشىسىنىڭ نارتاۋەكەلگە بارعان ەرلىك ءىسىن بارىنشا باعالاپ, قۇرمەتتەيدى. قازاقستان بۇگىنگى كۇندە ابىروي مەن بەدەلگە يە بولدى, كۇشتى قولداۋ كوردى. بۇدان ارتىق قانداي كۇش-قۋات كەرەك؟! ءدال قازىرگى قىرىق قۇبىلىپ تۇرعان زاماندا قانداي دا بولسىن كيكىلجىڭدەردى قارۋدىڭ, قورقىتىپ-ءۇركىتۋدىڭ كۇشىمەن ەمەس, كەلىسسوزدەر مەن ءوزارا سىيلاستىقتىڭ نەگىزىندە شەشكەننەن جاپا شەكپەيمىز. مىنە, الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەر قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كوزدەگەنى دە, ۇستانعانى دا وسىنداي ساياسات. الەمدىك قوعامداستىق قازاقستان باسشىسىنىڭ جوعارى مىنبەردەن ايتقان جىگەرلى, جاسامپاز جانە بۇگىنگى كۇننىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىن جان-جاقتى قامتىعان سوزدەرىنە بارىنشا قۇلاق تۇرەدى دەپ ويلايمىن. ءبىز – تۇركى دۇنيەسىنىڭ پەرزەنتتەرى قازاق ۇلىنىڭ بارشا الەمنىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ, ادامزات بالاسىن تاتۋلىققا, بەيبىتشىلىككە شاقىرعانىن جانە دە ول جاريالاعان مانيفەستىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعا الىپ جاتقانىن شىن ماقتان ەتەمىز. ەراسلان سينان, وبلىستىق № 1 قازاق-تۇرىك ليتسەيىنىڭ مۇعالىمى, ماگيستر (تۇركيا) قاراعاندى
