«ءومىر, مەنىڭ ەڭ باستى ۇتىسىم ەڭ...»

زىمىرانداي زىمىراپ ءوتىپ جاتقان ءومىر-اي دەسەڭشى! ءبارى دە قاس پەن كوزدىڭ اراسىنداي-اۋ. بالا كەزىمىزدە تىم «قاناعاتسىز» كورىنگەن «شالداردىڭ» ءومىر تۋرالى ءپالساپالارىنا دا ەندى يلانعاندايمىز با, قالاي؟ وسى بەرتىنگە دەيىن ءمانايى ءبىر سەبەپتەرمەن جاسامىس اقىندار قاتارىندا ۇزاعىراق ءجۇرىپ العان شىڭ ءدۇلدۇل اقىنداردىڭ الدى دا بۇگىندە 60-قا كەلە باستاپتى. سولاردىڭ ءبىرى – ەرتاي اشىقباەۆ. ماداقتاۋعا دا, مازاقتاۋعا اسىقپايىق...» دەپ ءوزىن ماقتاۋعا كادىمگىدەي «تىيىم سالىپ» كەلگەن اقتوبەلىك ەرتاي دا اسقارالى 60 جاسقا تولدى. مىقتى اقىن ءىنىسى مارالتاي: «ەرتاي اعام ابدەن مويىندالعان اقىن عوي...» دەپ باعاسىن بەرگەنى بار ەدى. سول ەرەكەڭ بۇعان دەيىن تالايدى مويىنداتقان. «ەرتاي اشىقباەۆتى وزگە اقىنداردان ەرەكشەلەپ تۇرعان ەكى نارسە بار: ول ەركىن تىنىس جانە جىلى يۋمور» دەپ العاش رەت تاپ باسىپ مارفۋعا ايتحوجينا اپامىز اعىنان جارىلىپ ايتقان ەدى. جاس اقىن تۇگىل جاسامىس اقىن ءۇشىن دە بۇل زور باعا. ەرەكەڭنىڭ وسى جىلى يۋمورىنا ءبىر مىسال جەتەرلىك. «مۇعالىم» اتتى ولەڭىندە اقىن: «... پەدسوۆەتتە سۇراق كوپ: «نەگە؟.. قالاي؟..». جاس مۇعالىم سويلەسە, ەنەدى اراي. الدەنەگە تاڭدانىپ وتىرادى «وسى ۇل ادام بولسا, مەن... » دەگەن اعاي». ءوز مەكتەبىنە كەيىن مۇعالىم بولىپ ورالعان قياڭقى قىلىقتى ءبىر سىنىپتاسىن جىرعا وسىلاي قوسادى اقىن. بىردە وبلىستىق «اقتوبە» گازەتىنە ەرەكەڭنىڭ توپتاما ولەڭدەرى شىقتى. ىشىنەن «اقىل» اتتى ءبىر ولەڭى كوزىمە ەرەكشە شالىنعانى بار. ولەڭدە اكە اقىلىمەن ءوزىنىڭ كومسومولعا حاتشىلىقتان قالاي باس تارتقانى ايتىلادى ەكەن. («ءۇمىتىن بالاسىنان جويدى ما انىق, ويلانىپ تاعى دا اكەم قويدى نالىپ: جازا بەر ولەڭىڭدى سول جەڭىل عوي, قايتەسىڭ اۋىر ءىستى موينىڭا الىپ»). ءسويتىپ, ولەڭ جازۋدىڭ وڭاي ءىس ەكەنىن دە اقىن العاش رەت اكەسىنەن بىلگەنگە ۇقسايدى. «مەن ولەڭ جازىپ كەتتىم, اكەم سوندا «جىر جازۋ – جەڭىل جۇمىس» دەگەسىن دە». بۇل ەندى اقىلعا قۇلاق اسقان بالا كەسىمى. ادەمى ولەڭدى وقىعان سوڭ, ەرتايدى وبلىستىق گازەت رەداكتسياسىنا ءوزىم ىزدەپ باردىم. تانىستىق سوڭى اۋدان ورتالىعىنداعى سول كەزدەرى ءوزىم ەڭبەك ەتكەن مەكتەپتە جالعاسىپ, ول ەرەكەڭمەن سان مارتە كەزدەسۋلەرگە ۇلاستى. «مەشىن جىلى باباتايدا تۋعالى» دەگەن تاقىرىپتىق اتاۋمەن اقىننىڭ 40-50 جىلدىق مەرەيتويلارىن وزىمىزشە اتاپ وتكەنىمىز بار. باباتاي دەمەكشى, سول باباتاي اۋىلى «تەمىر» دەگەن اۋدانداعى ءبىر كەڭشاردىڭ شاعىن عانا بولىمشەسى ەكەن. «... باباتايدىڭ تاۋى جوق, قىراتى بار, اۋىل ەمەس ەشقاشان بۇل اh ۇرار, ازداعان ماقساتى مەن مۇراتى بار, كەزەك كەلمەي جاتقانى ەسكەرتىلسە, وعان دا جارماسپاي-اق تۇرا تۇرار. شالعىندارعا قوناتىن توزاڭى جوق. جۇرەكتەردە قيىق جوق كۇنا تۇنار... ءاي, اكىمدەر, ۋايىمسىز جۇرگىڭ كەلسە, وسى ءبىزدىڭ قوعامدى سۇراتىپ ال!». ولەڭنەن جىلى يۋمور سەزىلە مە, سەزىلگەندە قانداي! وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ەرەكەڭنىڭ «اداسۋ» اتتى تولعاۋ-ولەڭىنە استانا قالاسىنىڭ بۇگىندە ءوزىم قىزمەت ەتەتىن №53 مەكتەپ-ليتسەيى وقىرماندار كونفەرەنتسياسىن اسا ءساتتى وتكىزگەنى بار. ەرتايدىڭ «50 جاس» اتتى ولەڭىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. ول ولەڭ «... ەلۋ دەگەن كوس­تيۋمنىڭ جۋىلعانى سياقتى, ايەل­دەردىڭ مايسىز ەت قۋىرعانى سياقتى», دەپ كەلەدى. زادىندا, قايبىر مىنەزدى ءhام قاعيدات­شىل مىقتى اقىندارىمىز سياقتى ەرە­كەڭ دە بۇرقىراتىپ جازا بەرۋدى كو­ڭىلى قالامايتىنداي. «ءبىر دۇرىس كىتاپ – سول جاراپ جاتىر ءوزى... وزىڭنەن كەيىن ءتاۋىر ءبىر كىتاپ قالسا... » دەگەندى ءجيى ايتاتىن بولعان. بۇعان دەيىن وسى پايىمدى ەسەن­عالي راۋشانوۆتان وقىپ, «مىنا­لارعا نە بول­عان وزدەرى, قانشا جازىلادى, سونشا جازا بەرمەي مە؟» دەپ جۇرە­تىنمىن ىشتەي. ءالى دە وسى ويدىڭ ازداپ جەتەگىندەمىن. ءبال­كىم, بۇل اقىندىق اۋىلىنان الىس قونعان ءبىز سياقتىلاردىڭ جاي عانا قوما­عاي ءhام «ەكستەنسيۆتى» اڭسارى ما ەكەن؟. . نە دەسەك تە, تايتالاسار جايىمىز جوق, كەرىسىنشە, وسى ۋاقىت ىشىندە ەرەكەڭنىڭ بويىنان شىنىندا دا ناعىز اقىندارعا ءتان تالاي قادىر-قاسيەت اڭعارعاندايمىن. ول ادامگەرشىلىك, جان جۇمساقتىعى, تال­عامپازدىق, تۋراشىلدىق سىندى كاتەگوريالارمەن ەرەكشە ءبىر موزايكالىق ءتۇزىلىم قۇرعانداي. اسىرەسە, ارىپتەستەرى مەن جاس اقىندار حاقىندا سۇراي قالساڭ, ەڭ الدىمەن وسى اسىل قاسيەتتەرگە كۋا بولاسىڭ. ۇناتقانىن: «وي, ول مىقتى عوي!» دەسە, قايبىرەۋلەرىن «...بىلمەدىم... ءوزىم وقي المايمىن», دەپ قىسقالاۋ قايىرا سالاتىنى بار. ەرەكەڭنىڭ بۇل تالعامپازدىعى تەك ولەڭدەردى باعالاۋدا عانا ەمەس, ءوز كىتاپتارىن سىيعا تارات­قان­دا شىن وقىرماننىڭ قولىنا ءتيۋىن قاتتى قۇنتتايدى. وبالى نەشىك, اقىن ءوزىنىڭ «قوس مەڭ» اتتى العاشقى جىر جي­ناعىنان باستاپ, سوڭعى كەزدەرى شىققان 5-6 كىتابىنا دەيىن سىيلىق رەتىندە ماعان دا ۇسىنىپ كەلەدى. «سەن تۇسىنەسىڭ عوي, ۇقپايتىن ادام مۇنى نە ىستەيدى؟ مىناۋ ساعان», دەپ ىلتيپاتپەن تاپسىرادى. ونىسى دا ءتۇ­سىنىس­تىك. مەنەن باسقالار الىپ وقي­دى, ۇيگە كەلگەن قوناقتارعا ءوزىم وقىپ بەرەمىن. كىدىلىك, تالعامپازدىق دەگەننەن شى­عادى-اۋ, ەرەكەڭ ءوزىن ەشقاشان «مىق­تى­مىن» دەمەيدى, «جاقسى ولەڭدەرىم بار» دەيدى. 1956 جىلى تۋعاندار مىقتى بولسا دا كەۋدە ۇرمايدى. اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ تا «مەنى ماقتاۋدىڭ قاجەتى جوق. ءوز دەڭگەيىمدى ءوزىم بىلەم. ەشكىمنەن ارتىق تا ەمەسپىن, كەم دە ەمەسپىن», دەگەننەن جازبايدى. بىردە ەرەكەڭنىڭ قولىنان كوڭىلى تولعان «قوبىلاندىنىڭ قونىسى» اتتى كىتابىن الىپ تۇرىپ: «اي, ەرەكە, وسىنداي ەندى ءبىر كىتاپ جازساڭ, مەمسىيلىق تا بولىپ قالماس پا ەكەن, ءا؟ ءتىپتى, جالعىز ولەڭ ءۇشىن دە بەرىلەدى دەپ جاتادى عوي», دەگەن قالجىڭىما: «ءاي, نەعىلعان... » دەپ قويا سالعان ەدى. جالپى, ارناۋ ءhام تاپسىرىستى ولەڭ­دەرگە زاۋقى جوق بولسا دا, ەرەكەڭدى ءبىر-ەكى مارتە وعان دا كوندىرگەنىم بار-تىن. ەم­بىدەگى ءوزىم قىزمەت ەتكەن №7 ورتا مەكتەپ ۇجىمى تىڭ يگەرۋدىڭ 50 جىلدىعىنا ارنالعان كوركەمونەرپازداردىڭ اۋداندىق كونكۋرسىنا قاتىساتىن بولدىق. ويىم بىردەن كونتسەرتتىك باعدارلامامىزدىڭ اشىلۋ ءساتىنىڭ جۇرگىزۋشى تاراپىنان قارا سوزبەن ەمەس, ولەڭمەن ادىپتەلۋىنە كەتتى. سونداعى ەرەكەڭنىڭ, ۇمىتپاسام, تەلەفونمەن جەتكىزگەنى مىناۋ ەدى: «1954. قازاقستان كوكتەمى. جەر ءجىبىدى, ادامدار, تىڭ دالاعا بەتتەدى. قازاق, ورىس, ۋكراين, قالمادى ەشكىم شەتكەرى, جارتى عاسىر ءوتىپتى-اۋ, سونداي ساپار شەككەلى. سول كە­زەڭ­نىڭ بەينەسىن ۇسىنادى سىزدەرگە, ەم­بىدەگى جەتىنشى قازاق ورتا مەكتەبى». شەبەرلىك پە؟ شەبەرلىك! قۇددى ءبىز ءوزىمىز شىعارعانداي, زالداعى 300-دەي ادام تەگىس تۇرىپ قول سوققانى بار ەدى سوندا. قازىرگى اقىن ىنىلەرىن «اقىرزاماننىڭ اقىندارى» دەپ قالجىڭداپ قوياتىن ەرە­كەڭ ۇيقاسى قاساقانا قيىن تىڭ ءتا­سىلدەرگە سوڭعى كەزدەرى ءوزى دە اراگىدىك بارعىشتاپ قوياتىنداي اسەر قالدىرادى. «اسكەردەن كەلگەن ستۋدەنت» اتتى سوڭعى جيناعىنداعى, «بەيتانىس مىنا گۇلدەر دە, ءتىپتى سۋ باسقا. كۇن بۇلت بۇركەندى. ۇيالدى. جولداس سولداتتار, ۋادە ەتىڭدەر – قۋماسقا. ۇستاتپايتىن قيالدى», دەگەن جولدار وسىنىڭ ايعاعى. تاعى ءبىر ولەڭى بىلاي ورىلمەۋشى مە ەدى: «بولساڭداعى ميمىرت جول, مۇكى سۇرەڭ, ءومىر, مەنىڭ ەڭ باستى ۇتىسىم ەڭ, سۋ ىشەمىن تاعدىردىڭ قۇتىسىمەن. كوتەرىلگىم كەلەدى, ۋاي-ءشىر­كىن, قايماق بولىپ كەي كەزدە ءسۇت ىشىنەن. وزبەك ايتسا: ونسىز دا تار بولمەگە, قازاق كىرىپ كەلەدى كۇپىسىمەن. مەن دە كىردىم, وقا ەمەس كەتىپ قالام, مىنا ءبىر ءومىر-فيلم بىتىسىمەن!..». ءبىز بۇگىن وزىنە بار جاقسىلىق, ۇزاق عۇمىر تىلەپ وتىرعان قالامگەر ءۇشىن بۇل دا ءبىر اقىندىق قيالدىڭ تۇس-تۇستان ءبىر شار­پىسۋى بولار. «ءجا, توقتايىن, بۇل نە وكپە, بۇل نە سىن...» دەپ اقىننىڭ ءوزى جىرلاعانداي, مەن دە ەندى ەرەكەڭدى زامانداسى رەتىندە مەرەيتويىمەن قۇتتىقتايىن. ۇستاز تىلەگى وسى. مولداباي ەرجانوۆ, مۇعالىم استانا