شەراعاڭنىڭ شەكپەنى
تەنتەكتى دە سىيلاعان,
تەلىنى دە سىيلاعان.
تالانتى ەگەر بار بولسا,
تەپكىلەۋگە قيماعان!
(جۋرناليستىك فولكلوردان)
قازاق ءباسپاسوزىنىڭ سەرىسى دە, پەرىسى دە بارشىلىق. ال شەرى بىرەۋ عانا. ول – شەرحان شەرى. ءدال وسىنداي اتاۋمەن شەريازدان ەلەۋكەنوۆ ەلەۋلى ماقالا جازعان. قازاق ءتىلىنىڭ لەكسيكونىندا بالتالاسا بۇزىلمايتىن «شەراعاڭنىڭ شەكپەنى» دەگەن تىركەس بار. سوناۋ گوگولدىڭ «شينەلىنەن», بۇگىندە بىرەسە فەدور دوستوەۆسكيگە, بىرەسە ەجەن مەلحيور دە ۆوگيۋەگە تەلىنىپ جۇرگەن «ءبارىمىز دە گوگولدىڭ شينەلىنەن شىقتىق» دەگەن قاناتتى سوزدەن باستاۋ الاتىن «شەراعاڭنىڭ شەكپەنى» – ءباسپاسوزدىڭ برەندىنە الدەقاشان اينالىپ كەتكەن ۇعىم. بۇل ءسوز شەرحان مۇرتازانىڭ شەكپەنىنە كىرىپ شىققاندار ءۇشىن دە, وندا ءالى جۇرگەندەر ءۇشىن دە, سونداي-اق وعان كىرمەك تۇگىلى اقپاراتتىڭ ارىستانىمەن تىلدەسىپ كورمەگەندەر ءۇشىن دە قادىرلى. سەبەبى ول – ءباسپاسوز الەمىندەگى ايرىقشا قۇبىلىس.
«شەرحان مۇرتازا!.. ايدىندى دا ايبارلى ەسىم!..». مۇنى ايتقان – ءار ءسوزىن زەرلەپ, ءار ءازىلىن ارلەپ ۇسىناتىن قالتاي مۇحامەدجانوۆ. سول ەسىمىنە دەيىن ايبارلى ادامنىڭ شەكپەنى دە وسال بولمايتىنى بەلگىلى. بۇل شەكپەندى سالماقتى دا, سابىرسىز دا, اساۋ دا, اسقاق تا, سەرى دە, سىلقىم دا, قىڭىر دا, قىرسىق تا پانالاعان. شەراعاڭنىڭ شەكپەنىنىڭ ىشىنە تارلاندار مەن تارپاڭداردىڭ ءبارى دە سىيعان. ءور التايدان جازىپ تۇرعان ماقالالارىنا قاراپ, قالام سىلتەسىنىڭ بولەكتىگىن بايقاپ, ورالحان بوكەەۆتى الماتىعا الدىرعان. سودان سوڭ وراعاڭ باۋىرىن جازىپ, قازاق دالاسىندا كەربۇعىداي كوسىلە شاپقان. مويىنقۇمعا العاش بارعان ساپارىنان كەيىن جۇرتتىڭ مىڭ رەت شيىرلاعان جەرىنە وزگەشە كوزبەن ءۇڭىلىپ, ايگىلى «قۇم مىنەزى» پوۆەسىن جازعان. اتىراۋ وبلىستىق گازەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن اقىن قىز فاريزا وڭعارسىنوۆانى «لەنينشىل جاستىڭ» باتىس ايماقتاعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ەتىپ بەكىتكەن. كەيىنىرەك ونىڭ «مەن ساعان عاشىق ەمەس ەم» اتتى ولەڭدەر توپتاماسىن گازەتكە جاريالاپ, وقىرمانعا كەڭ تانىتقان. ارقادا ءوز ورنەگىمەن دارالانا باستاعان ءسوز زەرگەرى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى گازەتتىڭ ورتالىق قازاقستانداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. سول جىلداردا-اق ولەڭىمەن ورگە بەتتەگەن مۇحتار شاحانوۆ وڭتۇستىك وڭىردەگى مەنشىكتى ءتىلشى بولىپ قىزمەتكە قابىلدانادى. ءسويتىپ, ول تۇلپارلاردى تاي كۇنىنەن تانيدى. قازاق ەلىنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى جاس تالانتتاردىڭ بارىنە شەراعاڭنىڭ شەكپەنىنەن ورىن ءتيدى. ءوزىنىڭ تىلىنەن تاۋىپ, سول شەكپەننىڭ شالعايىنان بايقاۋسىزدا شىعىپ كەتىپ, كەيىن ءۇيىرىن قايتا تاپقان جۋرناليستەر دە جەتكىلىكتى.
قازاق قالامگەرلەرى ول كىسىنىڭ قاراماعىندا بولعان ساتتەرىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى. بەكسۇلتان اعا نۇرجەكەەۆ «جالىن» جانە «جۇلدىز» جۋرنالدارىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە باس رەداكتوردىڭ ءاردايىم قىزمەتكەرلەرىنە قورعان بولعانى, تىلشىلەردىڭ سىنىنان وتپەگەن ماتەريالدى ەشقاشان جارىققا شىعارمايتىنى تۋرالى جازدى. داۋ-داماي قۋالاپ كەلگەن اۆتورعا جۋرناليستەرىن ەشقاشان جىعىپ بەرمەيتىن كورىنەدى. مەرەكە قۇلكەنوۆ گازەت باسشىسىنىڭ كوممۋنيستىك جۇيە مەن ادەبيەتتەگى حالتۋرششيكتەرگە قايمىقپاي قارسى تۇرا بىلگەنى جونىندە اڭگىمەلەيدى. «اق ۇيدەن ءجۇزى قابارىپ, كوزدەرى شاتىناپ, جارالى جولبارىستاي شامىرقانىپ كەلگەن شەراعاڭ قاراۋىنداعى سايىپقىراندارىنا شاڭ جۋىتپايتىن», – دەيدى ول.
ال بىردە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ كەزەكشىلىگىندە بولعان مۇسا راحمانبەرديەۆ پەن راحىمجان وتارباەۆ سەكرەتارياتتاعى الاشىباي ەسماعامبەتوۆتى ەرتىپ الىپ, سول كۇنى نومىرگە كەتىپ بارا جاتقان باس رەداكتوردىڭ اڭگىمەسىن جاقسىلاپ «جۋىپتى». اقكوڭىل الاشىباي اعام باستىعىنىڭ سۋرەتىن «قىز-قىرقىن قۇلاپ تۇسەردەي» ەتىپ ارلەيمىن دەپ ءجۇرىپ, شەراعاڭنىڭ بەينەسىندەگى ونسىز دا قويۋ مۇرتىنا بوياۋدى قالىڭداۋ جاعىپ جىبەرىپتى. كەزەكشىلىك ەتكەن ءنومىردى ەرتەڭىنە انىقتاپ ءبىر-اق كورگەن كوركەم ءتىلدىڭ حاس شەبەرى راحىمجان اعام بىلاي دەيدى: «مۇرتتىڭ ورنىندا تۋرا توقپان جىلىك سەكىلدى ءبىر پالە كولبەڭ قاعىپ, باستىقتىڭ ءجۇزىن ەشكىمگە كورسەتەر ەمەس. شىقپاعان شىبىن جان. جان-جاققا بوشالاپ قاشامىز». ول ول ما, اڭگىمەنىڭ «جازا» دەگەن تاقىرىبى ءبىرىنشى بەتتەگى انونستا «جالا» دەپ ايعايلاپ تۇرعان كورىنەدى. قانشا قاتال بولعانمەن, جۇرەگى كەڭ شەراعاڭ سوندا دا ۇندەمەپتى. تەك وقتى كوزىمەن ءبارىن ءبىر-ءبىر اتىپتى دا, تومەن قاراپ وتىرىپ, «تۇسىنىكتى» دەپتى. باسقا بىرەۋ بولسا, «تۇسىنىكتى» دەپ تىستەنبەي-اق, بىردەن تۇسىنىك جازدىرار ەدى. «جازا» مەن «جالانى» شاتاستىرۋدىڭ قانداي ەكەنىن كورسەتەر ەدى. جازۋى بىرىنەن ءبىرى وتەتىن ساربازدارىن سىرتقا لاقتىرىپ تاستاۋعا قيماعان شىعار.
شەراعاڭنىڭ مەكتەبى ىلعي دا جاستارمەن تولىعىپ وتىردى. ءبىزدىڭ قاتارلاستارىمىز قاينار ولجاي, نۇرتورە ءجۇسىپ, قالي سارسەنباي, ەرمۇرات باپي, قىدىربەك رىسبەكوۆ جانە باسقالار مايتالمان باس رەداكتوردىڭ شاراپاتىن كوردى. كەزەكتى ءىسساپاردان ورالعان قىدىربەك دوسىمىزعا شەراعاڭنىڭ «ەگەمەن قازاقستاننان» باسقا جۇمىسقا اۋىسقانىن جيرەنشەنىڭ زامانىنان قالعان ءداستۇرلى تاسىلمەن بىلايشا «ەستىرتكەنبىز»: «پاتەر اۋىستىرعان قالاي ەكەن؟». «بۇل ءبىر كوكىرەكتەگى ۋ ەكەن!». «جۇمىس اۋىستىرعان قالاي ەكەن؟». «ول ءبىر جۇرەكتەگى شۋ ەكەن!». «باستىق اۋىستىرعان قالاي ەكەن؟». «وي, دۇنيە-اي, «ەگەمەننەن» شەراعاڭ كەتكەن ەكەن عوي...», – دەپ قىدىش جەر تايانىپ وتىرا كەتتى... ەڭ سوڭعى تۇسى ويدان شىعارىلعان قالجىڭ, ارينە. شىندىعىندا بىلاي بولدى. باعانادان بەرى ءوز ازىلىمىزبەن ءوزىمىزدى شىمشىلاپ, يت قىلىپ وتىرعان قىدىربەك: «قويشى-ەي, شەراعاڭ گازەتتەن كەتىپ قالدى ما؟», – دەپ شورشىپ ءتۇستى.
شەراعاڭنىڭ گازەتتەن اۋىسۋىنىڭ جايىن سول وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولعان, ول كەزدە پرەزيدەنت اپپاراتىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ جازۋشى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعاردا جازعان «ءباھادۇر» اتتى ماقالاسىندا («ەگەمەن قازاقستان», 2012 جىل, 29 قىركۇيەك) بىلاي دەپ بايانداعان ەدى: «سول تۇستا قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ جۇمىسى ماندىماي كەتتى. جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلى تولمايدى. حابارلارى تارتىمسىز. حالىقتىڭ كوڭىلىندەگى ءسوز ايتىلمايدى. اقىرى ويلانا-ويلانا كەلە ءبىر ويعا توقتادىق. تەلەۆيزيا باسشىلىعىن كۇشەيتۋ كەرەك. سوندا ونى كىم جاڭاشا باسقارا الادى؟ ونداي ادام بىرەۋ-اق – شەرحان مۇرتازا. «ەگەمەندى قازاقستان» گازەتىن جۇتىندىرىپ شىعارىپ وتىر. بۇرىن باسقارعان باسىلىمدارىنىڭ ءبارىنىڭ باعىن اشقان. تەلەۆيزيانىڭ دا باعىن اشادى. سولاي شەشتىك. بۇل جولى دا ماسەلەنى الدىن-الا پىسىقتاۋ يدەيا اۆتورىنا تاپسىرىلدى. كابينەتتە شەراعاڭ شارت كەتسىن. «جۇمىس جاڭا-جاڭا جولعا ءتۇسىپ جاتىر عوي, باعىت دۇرىس كەلە جاتىر عوي, ونداي شەشىمنىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار؟ تەلەۆيدەنيە دەگەن, راديو دەگەن جولاپ كورگەن جەرىم ەمەس, مەن ول جەردە نە ىستەيمىن؟». ولاي ايتامىز – كونبەيدى. بىلاي ايتامىز – كونبەيدى. كەمى جارتى ساعاتتاي ىرعاسۋعا تۋرا كەلدى. اقىرى ءسوزدىڭ ءبىر ورايىندا: «شەراعا, كەشەگى سوعىستا ستالين قاي مايداندا جاعداي ناشارلاسا جۋكوۆتى سول مايدانعا جىبەرەدى ەكەن. پرەزيدەنت تە ءسىزدى قاي جەردە جۇمىس ناشارلاسا تەك سول كىسى عانا جاقسارتا الادى دەپ سول جەرگە سالعالى وتىرعان جوق پا؟» دەپ قالدىم. شەراعاڭ زورلانا جىميدى… پرەزيدەنت ۇيعارىمى دەگەنگە توقتادى ما, باعانادان بەرگى تالاستان شارشادى ما, جاڭاعى ۋاجگە ىشتەي كەلىستى مە, بىلمەدىم, ايتەۋىر ەندى ازداپ ءجىبي باستادى».
ءبىزدىڭ قىدىربەك دوسىمىزدى عانا ەمەس, ەگەمەندىكتەردىڭ ءبارىن مۇڭايتىپ, قازاقتىڭ تەلەديدارى مەن راديوسىنىڭ قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ بەرۋگە كەتكەن شەرحان اعانىڭ شەكپەنى مۇندا دا شاكىرتكە لىق تولدى. «تەلەديدار – قۇدىرەتتى كۇش. ول دا باياعى ەرتەكتەگى ءداۋ پەرى سياقتى: كىمنىڭ «سيقىرلى ساقيناسى» بار, سونىڭ قۇلاق كەستى ق ۇلى. ادامداردى جاپپاي ماڭگۇرت ەت دەسە, ماڭگۇرت ەتە الادى. جاپپاي يماندى ەت دەسە, يماندى ەتە الادى», – دەپ كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوزى ايتقانداي, ول ۇلت ساناسىن تازارتۋعا, قازاقتىڭ نامىسىن قايراۋعا باعىت ۇستادى. جاڭالىقتار باعدارلاماسى باستالاردا قاناتىن كەڭ جازعان قىران ءدۇر سىلكىنىپ, كوگىلدىر ەكرانعا شىعا كەلەتىن. قالامگەر-توراعانىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن «تاڭشولپان», «شاراينا», «ەرتەگى ايتىپ بەرەمىن» دەگەن باعدارلامالار كورەرمەندى تەلەديدار الدىنا ءجىپسىز بايلادى. اسىرەسە, كىرىسپەسىنىڭ ءوزى رۋح شاقىراتىن «شارايناعا» شەراعاڭنىڭ ءمان بەرگەنى سونشالىق, كەيدە بۇل باعدارلامانىڭ ارىپتەستەر اراسىندا «شەراينا» دەپ اتالعانى دا جۇرتشىلىقتىڭ ەسىنەن شىعا قويماعان بولار.
شەراعاڭ «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىن باسقارعان تۇستا جينالىس ۇستىندە پروبلەمانى جەرىنە جەتكىزە ايتاتىن سول مەزگىلدەگى بايقوڭىر تەلەراديوكومپانياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, ارقالى اقىن شاھيزادا ابدىكارىموۆتىڭ قىزۋقاندىلىعىنا سۇيسىنەتىن كورىنەدى. ول ءسوز العان بويدا, «ال, شاھيزادا, شاقىلدات!», – دەيدى ەكەن. سول شاكەڭ سەرىلىك قۇرىپ ءجۇرىپ, جۋرفاكتى جيىرما ەكى جىلدا ءبىتىرىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى بايقوڭىر تاقىرىبىنان ديپلوم قورعاعاندا مەملەكەتتىك ەمتيحان كوميسسياسىنىڭ توراعاسى شەراعاڭ ونىڭ ماسەلەنى كانىگى عارىش مامانى سياقتى تالدايتىنىنا ءتانتى بولىپتى. كوپ ۇزاماي قىزىلوردا قالالىق تەلەراديوكومپانياسىنىڭ باسشىلىعىنا تاعايىندالعان شاھيزادا ابدىكارىموۆ شەرحان مۇرتازاعا تەلەفون سوعادى. بۇل كەزدە شەراعاڭ توراعا ەمەس, ءماجىلىس دەپۋتاتى ەدى. ول كەتكەن سوڭ «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ جاڭالىقتار باعدارلاماسىنىڭ «شاراينا» دەگەن اتاۋى الىنىپ تاستالعان. وسىعان وراي قىزىلوردالىق جۋرناليست ءوز كومپانياسىنىڭ جاڭالىقتار باعدارلاماسىن سولاي اتاۋعا رۇقسات سۇرايدى. «رۇقسات!», – دەيدى شەراعاڭ گۇر ەتىپ.
سودان بەرى جيىرما جىلعا جۋىقتادى. ۇلكەن شاكەڭنىڭ «شارايناسىنىڭ» جولىن جالعاعان كىشى شاكەڭنىڭ «شارايناسى» ەفيردەن ءالى كۇنگە دەيىن تۇسكەن ەمەس.
شەبەرلىكتىڭ مەكتەبى
ءباسپاسوزدى بيلەگەن,
تەرىدەيىن يلەگەن.
تەكتىلىگىن تانىتىپ,
تارپاڭدارعا تيمەگەن!
(جۋرناليستىك فولكلوردان)
ءبىز – شەراعاڭنىڭ شەكپەنى شاكىرتكە تولىپ كەتكەن كەزدە جۋرناليستيكاعا كەلىپ, بەردىقۇلوۆتىڭ بەشپەنتىن پانالاعان بۋىنبىز. ول زاماندا شەراعاڭ مەن سەيداعاڭ تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ۇنەمى ايتىلاتىن. بۇلاردىڭ ەكەۋى دە «لەنينشىل جاس» گازەتىن ءبىرىنەن سوڭ ءبىرى باسقارىپ, حالىقتىق باسىلىمعا اينالدىرعان, جالپىعا بىردەي مويىندالعان مايتالمان باس رەداكتورلار ەدى. قاي جاعىنان دا ءۇلگىلى. كەلبەتتەرى كەلىستى. قالامدارى قارىمدى. شىعارماشىلىعى شۇرايلى. باتىلدىقتارى داۋ تۋدىرمايدى. ەڭ باستىسى, جۇيرىكتەردىڭ جۇيرىگىنىڭ ءوزى مالتىعىپ قالاتىن گازەت شىعارۋ ونەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن وسى ەكى رەداكتوردىڭ ارقاسىندا «لەنينشىل جاس» ۇزاق جىل بويى ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن تۇگەلدەيتىن التىن قازىنا سانالدى. باسىلىم بەتىندە قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شەبەرلىگىن شىڭدايتىن شىعارماشىلىق مەكتەپ قالىپتاستى. بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدىڭ دىڭگەگىن ءبىر كەزدە وسى گازەتتىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققاندار نىق ۇستاپ تۇر.
قوس ساڭلاق قاي كەزدە ءوزارا تىلەۋلەس بولدى. ەكەۋمىزدىڭ قايسىمىز مىقتىمىز دەپ, باق-نەسىبە جارىستىرا قويماعان سياقتى. قايتا جاستار گازەتىنىڭ بەرەكەلى ءداۋىرى وسى ەكەۋىنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى بولعان سوڭ, ولار ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇرعان سەكىلدى كورىنەدى, بىزگە.
سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ شەراعاڭ تۋرالى «كاينوزوي ارشىلىپ جاتىر» دەگەن دەرەكتى اڭگىمەسى بار. سول جازباسىندا ول: «1958 جىلى كونە مىسىر سوعىستىڭ كوك تۇتىنىنە قاقالدى. سۋەتس شاتاعى. ءار ءۇيدىڭ ديناميگىنەن «مۇسىلمان جۇرتى كوتەرىل. اراب ەلىنىڭ ەڭسەسىن باسقىسى كەلگەن يمپەرياليزم ز ۇلىمدارىنا بىرگە اتتانايىق!» – دەگەن ۇران بوي تىتىرەتەدى. سول ءبىر كۇندەرى ويلانباستان جارتى بەت قاعازعا وتتى ءوتىنىش جازىپ, ۆوەنكوماتقا اپارىپ بەرگەن كۇندەر-اي. «كىشى لەيتەنانت بەردىقۇلوۆ, كىشى لەيتەنانت مۇرتازاەۆ جولداستار, پاتريوتتىق ينيتسياتيۆالارىڭىزعا راحمەت. قاجەت دەپ تاپساق, ەرىكتىلەر توبىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى ەتىپ جازامىز. ۆوەنكوم – اۆيلوۆ» دەگەن حات تىلدەي قاعازداردىڭ اراسىندا قازىر دە بار بولسا كەرەك», – دەپ تولعانادى.
ءبىر كەزدە ەكەۋى جاستار باسىلىمىندا قاتار قىزمەت ىستەپتى. جاستارى دا شامالاس. الماتىنىڭ جايما بازارىن قىناما قارا بەلدىك جايلاعان ەلۋىنشى جىلداردا رەيدكە بىرگە شىققان. وسىنداي بىرلەسكەن شارالاردان تالاي رەت ۇجىمدىق ماقالالار جازعان. ءبىر-ءبىرىن قالجىڭمەن قاجاپ, كوڭىلدەنگەندە «ارىستانحان», «بەرديكۋليدزە» دەپ ءوزارا ءتىل قاتىسقان. سول كەزدەگى ارىپتەس-دوسقا دەگەن كوڭىلىن سەيداعاڭ بىلايشا ورنەكتەيدى: «شەرحاندار جازۋدىڭ «اق بۋراسى ويناعاندا» ساعات التىدان سوڭ قالىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا رەداكتوردىڭ ەسكى ديۆانىنا قۇلاي كەتەر ەدى». ول شەرحان مۇرتازانىڭ تىنىم المايتىن جانكەشتىلىگىن («نايزانىڭ ساعاعىنا ۇيىقتاعان باياعىنىڭ باتىرلارىنا تەڭەپ جىبەرسەك, ودان مۇرتازاەۆ ءبوسىپ تە كەتپەيدى, اقتارىلا ءتۇسىپ, اق قايناردىڭ تىعىنىن اتۋى دا كادىك»), گازەتتىڭ جۇمىسىنا ابدەن بەرىلگەندىگىن («تولىقسىعان جاس كەلىنشەكتى, سارىشاقا بالالاردى ايلاپ الماتىعا تاستاپ, كەپكانى باسا كيىپ, كەرزى ەتىكپەن ويدىم-ويدىم اق جەم تۇسكەنشە ەسىلدىڭ ارعى جاعى, بەرگى جاعى, بارار تۇس قوستاناي ما, تورعاي ما ەكەن دەگەن كۇندەرىنە قوس ات الىپ قۋسا دا شەراعاڭ جەتە الماس: ءيا, جەتكىزبەي كەتكەن جەمىستى شاق») بەينەلى تىلمەن بايانداپ, سۇلۋ سوزبەن سۋرەت سالادى.
جۋرناليست شەرحان مۇرتازا جازۋشى شەرحان مۇرتازادان بۇرىنىراق تانىلعان. عافۋ ەتىڭىز, ادەبيەت الەمىنە ەكەۋىنەن دە بۇرىن كەلگەن اقىن شەرحاندى ۇمىتىپ بارا جاتىر ەكەنبىز عوي. كەيىپكەرىمىز دە بارلىق قالامگەرلەر سەكىلدى الدىمەن ولەڭ ورگەن. تەك ءورىپ قانا قويماعان, ۇلكەندى-كىشىلى گازەتتەرگە ۇسىنعان. ونى ايتاسىڭ, جىرلارى ۇجىمدىق جيناققا شىققان. ەندى شەراعاڭ شايىرلىعىنىڭ قالاي شەكتەلگەنى تۋرالى ءوزى ايتسىن. «ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا جاڭادان جاۋقازىنداي قىلتيىپ كورىنگەن جاس اقىنداردىڭ جيناعى جارىق كوردى. اراسىندا مەنىڭ ءۇش-ءتورت ولەڭىم بار. ءبىر كۇنى «لەنينشىل جاستا» سول جيناققا سىن جاريالاندى. اۆتورى – زەينوللا سەرىكقاليەۆ. مەنىڭ ولەڭدەرىمنىڭ بىت-شىتىن شىعارىپتى. سودان قايتىپ ولەڭ جازعاندى ءۇزىلدى-كەسىلدى قويىپ كەتتىم. ءسويتىپ, سىنشى زەينوللا قازاق پوەزياسىن ءبىر حالتۋرادان ساقتاپ قالدى», – دەپ جازدى ول.
پۋبليتسيست شەرحاننىڭ ىلكى قادامى جاستار گازەتىندە باستالعان. اسىرەسە, ورتالىق قازاقستان وڭىرىندە ءتىلشى بولىپ جۇرگەن كەزىندە ءوندىرىس تۋرالى ماقالالارى كوپتەپ جارىق كورگەن. كەيىنىرەك «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» ءتىلشىسى رەتىندە بارلىق ايماقتى ارالاپ, ەل تىرشىلىگىنىڭ تىنىسىن تانىتقان. سارعايعان «سق»-نىڭ الپىسىنشى جىلعى ءبىر نومىرىندە «بالىقشىنىڭ باقىتى» دەگەن وچەرك جاريالانىپتى. كەيىپكەرى – مەن تۋىپ-وسكەن ارالدىڭ اتاقتى بالىقشىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ۇشتاپ وتەۋليەۆا. ۇشتاپ اپامىز اۋەلى كوك تەڭىزدەن بالىق اۋلاپ, كەيىن دە وسى سالانىڭ شارۋاشىلىقتارىندا قىزمەت ىستەگەن-ءدى. ءبىزدىڭ قاراتەرەڭدە سول كىسىنىڭ جولىن قۋعان لەنين وردەندى كۇلپاش بەيسەنوۆا دەگەن تاعى ءبىر بەدەلدى بالىقشى اپايىمىز بار ەدى. جالپى, ارالدىڭ تانىمال بالىقشى ايەلدەرى ساۋساقپەن سانارلىق قانا. سولاردىڭ ەڭ مىقتىسى شەراعاڭنىڭ كەيىپكەرى بولىپتى.
ءبىز ونىڭ جيىرما التى جاسىندا جارىق كورگەن «قۇرىلىسشى داكۋ» دەگەن العاشقى كىتابىن پاراقتاپ وتىرمىز. بار-جوعى 28 بەتتەن تۇراتىن شاعىن كىتاپشا. «ءوندىرىس جاڭاشىلدارى» دەگەن جوبا اياسىندا «جاسامپاز ەڭبەك ادامدارى» دەگەن سەريامەن شىققان كولەمدى ءبىر عانا وچەرك. بۇگىنگى ۇرپاق ەسىمىن بىلە بەرمەيتىن داكۋ ابديەۆ دەگەن كىم ەدى؟ ول – لەنين وردەندى قۇرىلىسشى. وسى كاسىپتى جەتىك مەڭگەرگەن مايتالمان مامان. سىر بويىنىڭ تۋماسى. اقتوبەدە, قارساقبايدا ءوندىرىس ورىندارىن سالۋعا اتسالىسقان. 1943 جىلى بيلىك ونى مايداننان الىپ قالىپ, قاراعاندى وبلىسىنداعى سامارقانت ەلدى مەكەنىنە جىبەرگەن. داكۋ كەڭ دالادا تەمىرتاۋدىڭ قۇرىلىسىن باستاعان. قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنان باستاپ, بارلىق كاسىپورىنداردىڭ عيماراتى ونىڭ قولىنان وتكەن. وداقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن جاس ورەندەرگە قۇرىلىس سالۋ ونەرىن ەرىنبەي-جالىقپاي ۇيرەتكەن. سول كەزدىڭ وزىندە زەينەت جاسىنا جاقىنداعان داكۋ ابديەۆ تالاي اقىننىڭ ولەڭ-جىرىنا ارقاۋ بولىپتى. ولاردىڭ ءبىرى «اعىلىپ ۇلى وتاننىڭ ءار بەلىنەن, جينالدى تەمىرتاۋعا لەك-لەگىمەن. ءابدىنىڭ داكۋى ەدى سونىڭ ءبىرى, جۇلدە العان «كوكجيدەنىڭ» كوپ ەرىنەن» دەپ جىرلاسا, تاعى ءبىر شايىر: «قالاعى ابديەۆتىڭ جارق-جۇرق ەتتى, بەتوننىڭ ءمىنىن تاۋىپ قىرناعاندا. شەبەردىڭ ونەرى ارتتى كۇننەن-كۇنگە, جانسىزعا جان ءبىتىرىپ سىرلاعاندا» دەپ تولعايدى. ءسويتىپ, بۇل كىسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى قاراعاندىدا ورىستەگەن «وندىرىستىك پوەزيانى» وركەندەتۋگە ەرەكشە ۇلەس قوسقان. سول داكۋدىڭ ونەگەلى ءومىربايانى «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ قاراعاندىداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى شەرحان مۇرتازانىڭ نازارىن اۋدارىپتى. وسى العاشقى كىتاپ شەراعاڭنىڭ شىعارماشىلىق مۇحيتىنا شىعار جولىن باستاپ بەرگەن ءتارىزدى.
باسىلىمنىڭ باپكەرى
شەراعاڭنىڭ شەكپەنى –
شىڭدالۋدىڭ مەكتەبى.
شىعارمايدى ۇناساڭ,
شەكپەنىنەن شەتكەرى.
(جۋرناليستىك فولكلوردان)
كەيىپكەرىمىزدىڭ اتىن اڭىزعا اينالدىرعان ەرەكشە قىرى – گازەت شىعارۋ ءىسىن باسقارۋ ونەرى. سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ شەرحان مۇرتازانىڭ رەداكتورلىعىنا دا لايىقتى باعا بەردى. «ول, اسىرەسە, «لەنينشىل جاستا» ايشىقتى كورىندى. شەرحاننىڭ رەداكتورلىعى دا ءوز الدىنا ءبىر جىر ەكەندىگىن جۇرت بىلسە كەرەك», – دەپ ءسۇيسىندى. «جۇرەكتەردەن جانارتاۋ اتقىلاعان كۇندەردە جيناعان قور شەرحاندى ەشقاشاندا ساۋساقتان سورعىزباي, قالاي ويقاستاۋىنا دا اككۋمۋلياتور بولارىنا ءبىز كۋا», – دەپ سەنىم ارتادى.
شەراعاڭنىڭ «لەنينشىل جاسى» وقىرماننىڭ شەكسىز ىقىلاسىنا بولەندى. ونىڭ تۇسىندا «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ عابيت مۇسىرەپوۆ جازعان ستسەناريى گازەتتە جاريالانادى. كورنەكتى قالامگەر باسقاعا ەمەس, وسى باسىلىمعا بۇيرەگى بۇرىپتى. جىل سايىن ءتۇرلى تاسىلمەن ناۋرىز مەيرامى تۋرالى مالىمەت بەرىلىپ تۇردى. جۇرتتى ابدەن زارەزاپ قىلعان زار زامان اقىندارى دۋلاتتىڭ, شورتانبايدىڭ, ولارمەن رۋحتاس بۇقار جىراۋدىڭ ولەڭدەرى جارىق كورگەن كەزى بولىپتى. جاستار گازەتى بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەيتىن وتكىرلىگىمەن دە ەرەكشەلەندى. برەجنەۆكە ارقا سۇيەپ, قازاق ونەرىن قولجاۋلىق قىلعان «قازاقكونتسەرتتىڭ» باسشىلارى – ەرلى-زايىپتى چەرنىشەۆتاردى اياۋسىز سىنعا الادى. جاس رەداكتور وداقتىق دەڭگەيدە داۋ تۋدىرعان وسى ماقالاعا بايلانىستى ءوش العىسى كەلگەن وكتەمدىكتىڭ وكپەك جەلىنە ماڭدايىن توستى. بىردە ءنومىر شىعارۋ بارىسىندا قولايسىز كليشەنىڭ كەسىرىنەن لەنيننىڭ سۋرەتى سىيماي, شۇيدەسى كەسىلىپ قالىپتى. بۇكىل جۇيەنى قۇرعان پرولەتاريات كوسەمىنىڭ ءداۋ باسىنا ۇقىپتى قاراماعانى ءۇشىن جاستار باسىلىمىنىڭ باسشىسى تاعى دا تارتىپكە شاقىرىلادى. وسىنداي جاعدايدا وعان رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ جەتەكشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆ ۇنەمى اراشا تۇسەدى. «تۋعانىم ەمەس, تۋىسقانىم ەمەس... بۇل جانىبەكوۆ نەگە مەنى قايتا-قايتا وقتان الىپ قالادى؟», – دەپ تولعاناتىن كەزى وسى تۇس. بىراق وسىنىڭ ءبارى شەراعاڭدى شيرىقتىرىپ, شىڭداپ شىعارادى.
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز «لەنينشىل جاسقا» رەداكتور بولىپ كەلگەندە تارالىمى 30 مىڭ عانا ەكەن. ونى 150 مىڭعا دەيىن جەتكىزەدى. ءتورت-بەس مىڭ دانامەن شىعاتىن «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ تارالىمىن 255 مىڭعا دەيىن وسىرەدى. كەيىن اتىشۋلى «پراۆدانىڭ» ءوزى «جۇلدىزدى» ۇلتتىق ادەبي باسىلىمداردىڭ ىشىندەگى ەڭ الدىڭعى قاتارلىسى دەپ اتاپ ءوتىپتى. «پراۆدا», ءسويتىپ, وسى جولى شىڭعىرعان شىندىقتى ايتىپتى. وزگە جۇرت باسۋعا باتا الماي جۇرگەن ءبىر شىعارماسى «جۇلدىزعا» جاريالانعاندا مۇستاي كارىم: «سۋروۆىي يزداتەل شەرحان! ۆى سدەلالي پوچتي نەۆوزموجنوە», – دەپ ءسۇيسىنىپتى.
ال شەراعاڭ شىڭعا شىعارعان «قازاق ادەبيەتى» گازەتى دۇرىلدەپ تۇرعان كەزدە ءبىز ستۋدەنت ەدىك. قوعام قايراتكەرى سابەتقازى اقاتاەۆ «جۇما كۇنى كەلەتىن قۇتتى قوناق» دەپ اتاعان بەرەكەلى باسىلىم ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن وقىلاتىن. ساباقتان كەلە سالا سونى ىزدەپ, بەزىپ كەتەتىنبىز. ءبىر ءنومىرىن جىبەرىپ الساق, نامازىمىز قازا بولعانداي, كىتاپحاناعا تارتامىز. «قازاق ادەبيەتى» ويلى وچەرك پەن الەۋمەتتىك ساراپتامانىڭ مەكتەبى سەكىلدى ەدى. ديداحمەت ءاشىمحانوۆ, مۇسا راحمانبەرديەۆ, مەرەكە قۇلكەنوۆ اپتا سايىن گازەت بەتىندە قاراسوزدەن قۇيىن تۇرعىزىپ, جاسىن ويناتىپ جاتاتىن. ءومىرى كورمەگەن وڭىرىنە بارىپ, عالامات ماقالالار سەرياسىن جاريالاعان راحىمجان وتارباەۆ «ارال تاعدىرى – ادام تاعدىرى» دەپ جارياعا جار سالدى. ون التىنشى بەتتىڭ يەسى كوپەن كوكەم «قوجاناسىر قورجىنىنىڭ» قازىناسىن ۇستاپ وتىردى. ارا-تۇرا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى ورالحان بوكەي قالامدى قولعا الادى. و.., جاسىن ويناعاننىڭ كوكەسى سوندا بولادى... وسىلاردىڭ ءبارى ءباسپاسوزدىڭ جۇرەگىنە قان بەرىپ تۇرعان شەرحان مۇرتازا دەيتىن الىپ گەنەراتوردىڭ توت باسپايتىن تەتىكتەرى ەدى. سول تەگەۋرىندى تەتىكتەر بۇگىنگى رۋحاني الەمدى دە سەتىنەتپەي ۇستاپ تۇر.
شەراعاڭ گازەت شىعارۋدى ابدەن مەڭگەرگەن ادام, بارعان جەرى جايناپ سالا بەرەتىنى سودان عوي دەرسىز. ال بۇرىن مۇلدە بايقاپ كورمەگەن سالاسى – تەلەراديونى تاۋىس قۇستاي تۇرلەندىرگەنىن قايتەسىز؟! قازاق تەلەۆيزياسى قولىنا قىران بۇركىت ۇستاپ, باسىنا بورىك كيىپ, يىعىنا شاپان جامىلىپ شىعا كەلگەن جوق پا؟! تەلەجۋرناليستەردىڭ تاڭمەن تالاسا تۇرىپ, ەل-جۇرتپەن ەسەندەسۋگە قۇمارتقانى كىمنىڭ ارقاسى ەدى؟!
ول قاي باسىلىمدا دا جۋرناليستەردىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قارامادى. 1989 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستانعا» كەلگەندە جەلتوقساندىقتاردىڭ سۋرەتىن جاريالايمىن دەپ, پارتيادان شىعارىلعان ماماديار جاقىپ تەحنيكالىق قىزمەتتە ءجۇر ەكەن. بۇرىن وسى باسىلىمنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولعان ماكەڭ ادەپكىدە قاسكەلەڭدەگى اۋداندىق گازەتكە جەر اۋدارىلىپتى. ءتىپتى ءتيىستى ورىندار وعان تىلشىلىكتى دە قيماي, كوررەكتورلىققا ازەر كەلىسىم بەرىپتى. سودان بىرتە-بىرتە بەرى قاراي جىلجىپ, «سق»-نىڭ بوساعاسىنا قايتادان تابان ىلىكتىرگەن كەزى ەكەن. شەراعاڭ ونى كەيىنىرەك ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ەتىپ تاعايىنداپ, رەداكتسيا القاسىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزەدى. پاتەردەن پاتەرگە كوشىپ, قينالىپ جۇرسە دە, ۇزبەي ماقالا جازىپ, ەلدىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن قالي سارسەنبايدى قىزمەتكە شاقىرادى. جۇيرىك جۋرناليست ۇزاماي پاتەر الادى. باس رەداكتور تەك ءوز ساربازدارىن عانا ەمەس, ولاردىڭ كەيىپكەرلەرىن دە جارىلقايدى. قالي «قارعاش» دەگەن تاماشا ەسسە جازىپ, ۇزاق جىل ۇمىت قالعان ايگىلى ءانشى امانگەلدى سەمبيندى قازاق جۇرتىنا قايتا تانىتقان ەدى. شەراعاڭ دەپۋتاتتىق مانداتىن پايدالانىپ, ونەر ساڭلاعىنا الماتىدان ءتورت بولمەلى ءۇي الىپ بەرەدى. ول كىسىنىڭ قالي سارسەنبايعا دەگەن قۇرمەتى ءالى دە ەرەكشە كورىنەدى. دالەل كەرەك دەسەڭىز, كەيىپكەرىمىز تۋرالى ۇزبەي جازىپ جۇرگەن بەلگىلى قالامگەر ءادىل دۇيسەنبەكتىڭ «شەراعامنىڭ شەرۋى» دەگەن كىتابىنداعى «قاليدىڭ كازيتى» دەگەن شاعىن اڭگىمەنى وقىڭىز.
رەداكتور – قىزمەتتەن كەتكەن سوڭ دا رەداكتور. شەراعاڭ بۇگىنگە دەيىن ءباسپاسوزدىڭ تامىر سوعىسىن باقىلاپ وتىراتىن سەكىلدى. ونى اقپاراتتىڭ الىبىنا اينالعان اعامىزدىڭ قاناتتى سوزدەرىنەن اڭعارامىز. سونىڭ باسپاسوزگە قاتىستىلارىنىڭ ءوزى ءبىر الۋان. «ءبىر كەم دۇنيەسىندە» دە ءارىپتەستەرى تۋرالى ايتىلماي قالمايدى. «جۋرنالشىلار دا تۇيە سياقتى. ارقالاعانى – التىن, جەگەنى – تىكەن» دەگەن ءسوزى باياعىدا-اق ەل اراسىنا كەڭ تاراپ كەتكەن. سونىمەن قاتار «قىلىش ەل شاۋىپ, قازىنا قۇرايدى, قالام قازىنا تاۋىپ, قايىر سۇرايدى» دەگەن وي-تۇجىرىمى دا وسىعان ورايلاس. ول ءباسپاسوزدىڭ باعاسىن ءتۇسىرىپ جۇرگەن قويىرتپاق ءتىل تۋرالى كوبىرەك تولعانادى.
ءتىل دەمەكشى, قازىرگى تەلەۆيزيا مەن راديودان «ڭ» ارپىنە ءتىلى كەلمەيتىن زيالىلاردىڭ ەل تاعدىرى, ءتىل تاعدىرى, ۇلت تاعىلىمى جونىندە پىكىر بىلدىرەتىنىنە كوز ۇيرەندى. ءبىر قىزىعى, كەيدە ولاردان «ڭ»-دى ايتا المايتىن جۋرناليستەر سۇحبات الىپ وتىرادى. وسىعان وراي, شەراعاڭ ىلگەرىدە وسى ءارىپتىڭ قادىر-قاسيەتىن تانىتقان وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ «ءڭوڭ» دەگەن ولەڭىن جاريالاعانىن ەسكە الىپ, «سودان ەندى ويلايمىن, جارىقتىق وسەكەم اۋليە ەكەن-اۋ دەپ. قازىرگى مىنا زاماندا «ڭ»-عا ءتىلى كەلمەيتىندەر كوبەيدى. تەلەديداردى تىڭداپ وتىرساڭ, «جاناعى, جاناعى» دەپ قويىپ, ءسوز اراسىنا ارام ءسوز قوسىپ سويلەيتىندەر جيىلەدى», – دەپ رەنىشىن سەزدىرەدى.
بۇرىنعىنىڭ جۋرناليستيكاسىندا ۇيات دەگەن ۇعىم ۇستەمدىك قۇراتىن. «ارتىق-اۋىس سويلەپ قويسام, اعا بۋىن قالاي قارايدى؟» دەگەن يبالىلىق پەن يمەنشەكتىكتىڭ ءوزى جاراسىمدى ەدى. بۇگىنگى ەشنارسەگە قارامايتىن جاڭا بۋىننىڭ سەلدەي ەكپىنى ءتىل تۇگىلى ءپىلدىڭ ءوزىن جىعىپ كەتەدى. كوسەمسوزدى كوركەمسوزدەن كەم كورمەيتىن كەيىپكەرىمىزدىڭ «پۋبليتسيستيكانىڭ ءجونى باسقا. كوركەم ادەبيەت اۋىر ارتيللەريا بولسا, پۋبليتسيستيكا – كاۆالەريا» دەگەنى دە – تاعىلىمدى تۇجىرىم. ول ءباسپاسوزدى ەمەس, باسقا ءسوزدى دە ادەمى وي-پىكىرمەن ادىپتەيدى. ماسەلەن, «مىڭجىلدىقتار سوڭىنداعى ءسوز» دەگەن شاعىن ماقالاسىندا «ارال تەڭىزى تارتىلىپ, اراق تەڭىزى پايدا بولدى» دەپ اشىنا ايتادى.
شەراعاڭ ەلورداعا قونىس اۋدارعان «ەگەمەن قازاقستاندى» باستاپ كەلدى. جاي عانا باستاپ كەلگەن جوق, بايىرعى باسىلىمنىڭ ارقا توسىنە ورنىققانىن جالپاق جۇرتقا جاريالادى. «ارمىسىڭ! بۇل كەلگەن «ەگەمەن قازاقستان». قايران قازاق دالاسى كەڭ عوي. سوندىقتان, بۇل گازەتتىڭ تۇراعى دا ءوزگەرە بەرەدى, اتى دا وزگەرە بەرەدى» دەپ وسى ءبىر ەرەكشە كوشى-قوننىڭ تاريحىن باياندادى.
بۇل دا – ءباسپاسوزدىڭ باس ساردارىنا لايىقتى ءىس!
قابىلەتتىڭ قايراعى
اقيقاتتىڭ انىعى,
قاعيداتتىڭ قانىعى.
كوسەمسوزدىڭ كوسەمى,
اقپاراتتىڭ الىبى!
(جۋرناليستىك فولكلوردان)
باسپاسوزگە ءار ادام ءارتۇرلى جولمەن كەلەدى. «اي مەن ايشا» رومانىندا ايتىلعانداي, شەراعاڭا ءوزىنىڭ العاش كورگەن ءجۋرناليسى, «ستالين جولى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى نۇرتاي شويىنبەكوۆ وي سالعان سياقتى. كولحوزدىڭ كەڭسەسىنە كىرىپ كەلگەن اققۇبا ءوڭدى, ءجۇرىس-تۇرىسى ورنىقتى جاياۋ جۋرناليست باس بۋحگالتەر ءزابيرانى ساۋالدىڭ استىنا الادى. سوندا بالا بارسحان ەسەپشى اپايىنىڭ ساسقالاقتاعان تۇرىنە قاراپ, باسپاسوزدىڭ باسقا سوزدەن ايىرماسىن بىردەن بايقايدى. ونىمەن قويماي باس بۋحگالتەر بۇعان ءتىلشىنى كورشى كولحوزعا جەتكىزىپ تاستاۋدى تاپسىرادى. ەكەۋى ءبىر اتقا مىنگەسىپ كەلە جاتقاندا الگى جۋرناليست بايقاۋسىزدا «ءيا, اللا!», – دەپ قالادى. ونىسىنان ءوزى شوشىپ كەتەدى. قوشتاسىپ كەتىپ بارا جاتقان كەزدە شىعارىپ سالعان جاس سەرىگىنە «جازىپ تۇر» دەيدى. بالكىم, قيىن-قىستاۋ زاماندا يماندىلىعىن جوعالتپاعان وسى ءبىر كەيىنگى تاعدىرى بەيمالىمدەۋ ءباسپاسوز وكىلى بالاعىنىڭ ءبيتى بار بالاعا دەم بەرگەن شىعار. سول «جازىپ تۇر» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوز شەراعاڭا ومىرلىك باعدارلاما بولدى ما ەكەن؟!
شەرحان مۇرتازا باس رەداكتورلىعىمەن عانا ەمەس, جازۋىمەن دە بارشاعا ۇلگى بولدى. ونىڭ پۋبليتسيستيكاسى كوركەم شىعارماداي وقىلادى. كوسەمسوزىنىڭ ءوزى تارتىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. وقىرماننىڭ نازارىن اۋدارىپ, جۇرەگىنە جەتەتىن تۋرا جولدى تابا بىلەدى. ۇتىمدى فورما قولدانۋدىڭ شەبەرى. شەرحان مۇرتازا مەن كامال سمايىلوۆتىڭ جىل بويى جالعاسقان حاتتارى – ەل قامىن, ۇلت مۇددەسىن ءباسپاسوز بەتىندە جوقتاۋدىڭ ايقىن كورىنىسى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ العاشقى باس رەداكتورى عابيت مۇسىرەپوۆ پەن سول كەزدە وسى باسىلىمدى باسقارىپ وتىرعان شەراعاڭنىڭ اڭگىمەسىنە نەگىزدەلگەن «ەكى رەداكتوردىڭ سۇحباتى» قانداي؟
جاس شەرحان و باستان اقپاراتتى تەز الاتىن ابجىلدىگىمەن كوزگە تۇسكەن. الپىسىنشى جىلداردا «سوتسياليستىك قازاقستاندا» جۇرگەن كەزىندە الماتىعا پەرۋدىڭ ايگىلى ءانشىسى يما سۋماك كەلەدى. ءور مىنەزدى ونەر يەسى ادەپكىدە قۇستارعا ەلىكتەپ ءان شىرقاۋدى ۇيرەنگەن ەكەن. ءوز ورتاسىنا وتە ەرتە تانىلعان. الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن داۋىس دارىعان يما سۋماك ەشكىمگە سۇحبات بەرمەيتىن كورىنەدى. بىراق سول جولى ونىڭ وزىنەن ون جاس كىشى جۋرناليسكە جۇرەگى جىلىپتى. «ءسىز ءبىزدىڭ كەچۋا-ۇندىستەرگە ۇقسايدى ەكەنسىز», – دەپتى مەيىرلەنىپ. جازۋشى ءوزىنىڭ «ءبىر كەم دۇنيەسىندە» ونىڭ ارعى تاعدىرى نە بولدى ەكەن دەپ تولعانادى: «كىم بىلەدى, «كۇنگە تابىنۋ» ءانىن ايتقاندا ول قوس قولىن كوك اسپانعا قاراي سوزىپ جىبەرىپ, شىرقاۋ بيىككە سامعاپ ۇشقانداي كورىنۋشى ەدى, كۇن كوزىنە قاراي ۇشىپ كەتتى مە...». شەرحان اعانىڭ ىزدەگەن كەيىپكەرى «ءبىر كەم دۇنيە» جارىققا شىققان 2008 جىلى لوس-انجەلەستە 86 جاسىندا قايتىس بولىپتى. دەنەسى گولليۆۋدتا جەر قوينىنا تاپسىرىلعان.
كەيىپكەرىمىز قاراپايىم نارسەنىڭ وزىنەن كوركەمدىك كورە الادى. بولماشى دۇنيەگە قان جۇگىرتە الادى. وقىپ كورەلىك. «تامشىلاعان ءدارى جۇرەككە شيپا دەيدى. تامىرلار ارقىلى وسى تامشى جۇرەككە دە جەتەتىن كورىنەدى. ءنار بەرەتىن كورىنەدى. ونداي شيپادان اينالىپ كەتسەڭ بولماي ما! ونداي ەمنىڭ زەكەتى بولعىڭ كەلەدى. جاساسىن تامشىلار! بىراق سول تامشىلار دا تاۋسىلا باستايدى. ولشەۋلى عوي. بۇل عۇمىردا ءبارى دە ولشەۋلى. انە, سوڭعى تامشى! جەكە جىلجىپ بارادى». بۇل – ەمحانادا سيستەما الىپ جاتقان شەراعاڭ. سيستەما المايتىن ادام جوق. ءبارىمىز دە الدىق. بىراق سىرت كوزگە سۇرقاي وسى كورىنىسكە وسىلاي جان بەرە الامىز با؟ ءاي, قايدام...
شەراعاڭنىڭ شىعارمالارىنىڭ ىشىنەن العاش قولىما تۇسكەنى «قارا مارجان» ەدى. بالا كەزدە وقىعاندىكى شىعار, باس كەيىپكەر ناريماننىڭ ءار قيمىلى كوز الدىمدا تۇر. ءتىپتى كومبينات ديرەكتورى ونيكانىڭ كەۋدەسىنىڭ سىرىلىنا, امانقۇل اقىراپوۆتىڭ قورىلىنا دەيىن قۇلاعىمدا قالىپتى. وسى ماقالانى ازىرلەۋ بارىسىندا كەيىپكەرىمنىڭ بۇكىل جازعان دۇنيەسىن قايتا شولىپ شىقتىم. ءتىپتى بۇگىنگى جيناقتارىنا ەنگىزىلە بەرمەيتىن, جەتىسۋ وڭىرىندەگى ازامات سوعىسىنا قاتىسقان, ءوز ءداۋىرىندە باسشىلىق قىزمەت اتقارعان احمەتجان شىنبولاتوۆ تۋرالى جازىلعان «احمەتجاننىڭ انتى» دەگەن دەرەكتى پوۆەسىن دە ويعا الدىم. ونىڭ شىعارماشىلىقتىڭ ادام ايتقىسىز ازابىن تارتقانىنا, ولشەۋسىز ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا عانا بيىك بەلەسكە جەتكەن قالامگەر ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم. ماسەلەن, جيىرما التى جاسىندا قۇرىلىسشى داكۋدى جانە مەنىڭ بالىقشى ۇشتاپ اپامدى جازاتىن شەرحان مەن كەيىنگى شەرحاننىڭ ايىرماسى جەر مەن كوكتەي.
ونى قايتا شىڭداپ شىعارعان كۇش باسپاسوزدەگى تىنىمسىز ەڭبەك دەپ ويلايمىز. باسىلىمدارداعى ۇزاق جىلعى قىزمەتى قابىلەتىن قايراپ بەرگەندەي بولادى دا تۇرادى بىزگە. ارينە, قايراققا ىلىنەتىن دە, ىلىكپەيتىن دە قابىلەت بار. ال شەرحان شەرىنىڭ قابىلەتى قايراقتىڭ ءوزىن جانىپ جىبەرەتىن سەكىلدى. بۇل پىكىرىمىزدى قالامگەردىڭ ءوز سوزىمەن تۇزدىقتاي الامىز. ول جازبالارىندا ءباسپاسوزدىڭ پايداسىن دا («گازەت جۇمىسى – ءبىر جاعىنان جازۋشىنىڭ دوسى. ەل كورەسىڭ, جەر كورەسىڭ, سان ءتۇرلى ادامدارمەن كەزدەسەسىڭ. شىعارماعا جەم تابىلادى»), نايزاسىن دا («گازەت – ءبىر جاعىنان جازۋشىنىڭ جاۋى. ويىڭدا جۇرگەن, كوكىرەگىڭدى كەرنەگەن دۇنيەنى الاڭسىز وتىرىپ جازا المايسىڭ. ۇدايى وتتىڭ ىشىندە جۇرەسىڭ. تۇندە دە تىنىم جوق») وتكىر تىلىنە تەك ەتەدى.
توقسانىنشى جىلداردا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» الماتىداعى عيماراتىنىڭ ءبىرىنشى قاباتىنان شاعىن كافە اشىلعانى ەسىمىزدە. سول كافەدە كەشكە قاراي قازاق رۋحانياتىنىڭ ءۇش الىبى – قالتاي مۇحامەدجانوۆ, شەرحان مۇرتازا جانە كامال سمايىلوۆ ۇنەمى ءوزارا اڭگىمەلەسىپ وتىرار ەدى. ءبىرى – «زامان قازاقستاننىڭ», ەكىنشىسى – «ەگەمەن قازاقستاننىڭ», ءۇشىنشىسى – «اقيقاتتىڭ» باسشىسى. بۇل ۇشەۋىنىڭ جانىنا جاقىنداۋعا جاس جۋرناليستەردىڭ جىگەرى جەتپەيدى. بىراق اعالاردىڭ وزدەرى «كامال كافە» دەپ اتايتىن ءدامحانانىڭ ىشىندە نەبىر قىزىقتى اڭگىمە ايتىلاتىنىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق-تى. ءبارىمىز وسى ۇشەۋىن سىرتىنان كورۋ ءۇشىن بوساعاسىنان سىعالاپ تۇراتىن سول كافە باياعىدا-اق قۇرىعان شىعار. كافەسى تۇگىل اكەسىن ۇمىتقان زامان ەمەس پە؟!
شەراعاڭ و باستا ۇستازعا جارىعان. تاعدىردىڭ جازۋىمەن ونىڭ مەكتەبىنە نەبىر زيالى مۇعالىمدەر جينالىپتى. جەر اۋدارىلىپ, سول وڭىرگە جىبەرىلگەن مۇحامەدجان قاراتاەۆ ادەبيەت پانىنەن ساباق بەرەدى. ال حيميا ءپانىن اتاقتى الاش قايراتكەرى جاقىپ اقباەۆتىڭ قىزى ارگۋنيا وقىتقان. وسىنداي اسا ءبىلىمدار ادامداردان ونەگە العان قالامگەردىڭ شىعارماشىلىق دىڭگەگى بەرىك بولعانى انىق.
قالامگەرلىك تۇيسىكتىڭ بولاتىنى راس پا دەپ قالاسىڭ كەيدە. «شەرحان اعامىز ءبىر كەزدە سماعۇل سادۋاقاس ۇلى تۋرالى تولعانا كەلىپ, «ەسىل ەرلەرگە تۋعان جەردەن توپىراق تا بۇيىرماعان عوي. ءبىر كەم دۇنيە...», – دەپ كۇيزەلىپ ەدى. كەيىننەن ءوزى شىعارماشىلىعىن قادىرلەيتىن عالىم ءىنىسى ديحان قامزابەك ۇلى ماسكەۋ كرەماتوريىنەن الاش ارداقتىسىنىڭ دەنەسىنىڭ ك ۇلىن استاناعا جەتكىزىپ, جەر قوينىنا تابىستاۋعا باستاماشى بولدى.
شەراعاڭنىڭ شىعارمالارىن قايسارلىق كەرنەپ تۇرادى. كەيىپكەردىڭ قايسارلىعى. قالامگەردىڭ قايسارلىعى. سول تاباندىلىق ونى الدەبىر اۋمەسەردىڭ تالاپ ەتۋىمەن اتاتەگىن اۋىستىرۋدان, ياعني, مۇرتازادان نۇرتازاعا كوشۋدەن ساقتاپ قالادى. سول ءبىربەتكەيلىكتىڭ ارقاسىندا تالاي نەسىبەسىنە قول جەتكىزەدى. كورگەن قيىندىعىنىڭ وتەۋىندەي بولىپ, الدىنان وڭكەي ءبىر جاقسى ادامدار جولىعادى. سولار كەلەشەككە ءجون سىلتەيدى. بالكىم, ونىڭ تۋراشىل مىنەزىنە ءتانتى بولعان شىعار.
شىنىندا دا, كەشەگى وتكەن ەر ءابىش, الاشتىڭ ابىزى ءابىش كەكىلباەۆ ايتقانداي, «شەراعاڭ – مىنەزدى ادام, مىنەزدىڭ جازۋشىسى».
بار بۋىننىڭ بايراعى
قالامى دا كۇشىندە,
قارىمى دا كۇشىندە.
شەرحان اعا ساۋ ءجۇرسىن,
شەكپەنىنىڭ ىشىندە!
(جۋرناليستىك فولكلوردان)
شەرحان اعانىڭ كەيىنگى بۋىنعا دەگەن قۇرمەتى بولەك. جازعان دۇنيەلەرىنەن ونىڭ وزىمەن تىلدەسكىسى كەلگەن قالامگەرلەردىڭ ەشقاشان بەتىن قايتارماعانىن كورەمىز. اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆتىڭ ولەڭمەن جازعان حاتىنا ەرىنبەي-جالىقپاي سىر-سۇحبات تۇرىندە جاۋاپ بەرىپتى. ولەڭمەن جازعان حاتقا ولەڭمەن جاۋاپ جازا المايتىنىن بىردەن ايتادى. مۇنىڭ سەبەبىن تاعى ءبىر تولعامىندا ءوزى بىلايشا باياندايدى: «اقىن بولۋ – ارمان. بىراق اقىن ەمەسپىن. كوك ەسەكتەي ميتىڭداعان كوپ اقىننىڭ ءبىرى بولعىم كەلمەيدى». اڭگىمەلەسۋگە كوڭىلى اۋعان جۋرناليستەرگە دە ەسىگى ءاردايىم اشىق. ولارعا ايرىقشا ىقىلاس تانىتادى. ىلگەرىدە «سۇحبات» گازەتىنەن كەلىپ اڭگىمەلەسكەن ازات اكىموۆ شەراعاڭ ءوزىن كولىگىنە مىنگىزىپ, رەداكتسياعا جەتكىزىپ تاستاعانى تۋرالى جازدى. «شەراعا بولۋدىڭ ءبىر قۇپياسى ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كورسەتە بىلۋدە بولسا كەرەك», – دەپ وي تۇيەدى جۋرناليست.
اقپاراتتىڭ الىبى ءالى كۇنگە دەيىن جاس بۋىندى ۇنەمى قولداپ كەلەدى. ولاردىڭ شىعارماشىلىعىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىرادى. بىرقاتار ەڭبەكتەرىندە ءباسپاسوزدىڭ اسا تالانتتى وكىلى, قازاقشا وقىسا دا, ورىس ءتىلىن جەتىك بىلگەن ءىنى-دوسى, «پراۆدا» گازەتىنىڭ قازاقستانداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان تەلمان جانۇزاقوۆتى ۇنەمى ىلتيپاتپەن ەسكە الادى. بۇگىنگى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد باسپا قىزمەتىمەن اينالىسىپ جۇرگەن تۇستا «مىنا رىنوك زامانداعى شارۋاشىلىق باسقارۋدىڭ, ۇيىمداستىرۋدىڭ, ىسكەرلىكتىڭ جاڭا ۇلتتىق ۇلگىسى» دەپ باعا بەردى. اقپارات وكىلدەرى اراسىنان شىققان تاعى ءبىر تانىمال تۇلعا دارحان مىڭبايدىڭ وڭتۇستىكتەگى ونەگەلى ىستەرىن بارشا جۇرتقا ۇلگى ەتتى. وزىق ويلى كوسەمسوزشىلەر نۇرتورە ءجۇسىپ پەن قالي سارسەنبايدىڭ پۋبليتسيستيكاسى تۋرالى كوشەلى پىكىر ايتتى. كامال سمايىلوۆپەن جازىسقان حاتتارىندا سماعۇل سادۋاقاس ۇلى تۋرالى اڭگىمەلەپ وتىرىپ, سول تاقىرىپتى جەتە زەرتتەگەن الاشتانۋشى عالىم ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىنە جۇگىنەدى. ءتىپتى جۋرناليستيكانىڭ كەيىنگى بۋىنىنىڭ وكىلى, يماندىلىق تاقىرىبىنا قالام تارتىپ جۇرگەن كەۋلىمجاي قۇتتيەۆتىڭ وي-تۇجىرىمى دا شەراعاڭنىڭ «ءبىر كەم دۇنيەسىنە» دايەكسوز رەتىندە الىنعان. دەمەك, ءباسپاسوزدىڭ ءباھادۇرى اسەرلى اڭگىمەنىڭ ءادىبى مەن ادەبىنە جەتە كوڭىل بولەدى.
كوسەمسوز عانا ەمەس, كوركەمسوز شەبەرلەرىن دە ۇمىتپايدى. مارحابات بايعۇت, نۇرعالي وراز, تۇرسىنحان زاكەن ۇلى, ايگۇل كەمەلباەۆا سىندى تالانتتى جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا شەبەرلىكپەن تالداۋ جاسادى. ومىردەن ەرتە كەتكەن دارىندى اقىن ءىنىسى باۋىرجان ۇسەنوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىمەن تانىسۋعا دا ۋاقىت تاۋىپتى. ونىڭ «بەتباقدالا قىرعىنى» دەگەن باللاداسىن وقىعان سوڭ «اقىن مەن اقبوكەن» دەگەن مولتەك ماقالا جازدى. «اقىننىڭ اتى – باۋىرجان. بىراق اتاقتى باتىر ەمەس, اقىن ەدى. ول دا جۋالىدان», – دەپ تولعايدى. ولەڭىنەن ءۇزىندى كەلتىرەدى. ماقالاسىنىڭ سوڭىن «اڭدى, تابيعاتتى قورعاۋ قوعامى اقىننىڭ وسى ولەڭىن ءوز مەكەمەسىنىڭ ماڭدايشاسىنا جالاۋلاتا ءىلىپ قويسا عوي», – دەپ تۇجىرىمدايدى. بىزبەن بىرگە وقىعان باۋىرجان وسى باللاداسىن جۋرفاكتاعى اۋديتوريالاردىڭ بىرىندە وتىرىپ جازىپ ەدى. ارادا جىلدار وتكەندە باۋكەڭنىڭ «اقبوكەندەرىنە» شەراعاڭنىڭ ءوزى نازار اۋدارادى دەپ كىم ويلاپتى؟!
جوعارىدا ءبىز سىلتەمە جاساعان «ءباھادۇر» اتتى ماقالا بىلاي اياقتالاتىن: «ءوزى ءومىر بويى اينالىسقان ەكى سالانىڭ ەكەۋىندە دە شەراعاڭ بىرقاتار عاجايىپ دۇنيەلەر تۋىنداتتى. اڭگىمە-حيكاياتتارىندا سانادا ساقتالىپ, ءجۇرەكتە جاتتالىپ قالار سوقتالى بەينەلەر سومداسا, «قىزىل جەبەدە» تۇرارداي تۇلعانى ورتامىزعا ورالتىپ, رۋحاني ەرلىك جاساسا, «اي مەن ايشا» رومانى ارقىلى انا اتتى ۇعىمنىڭ ۇلىلىعىن, انا جۇرەگىنىڭ شەكسىز دارقاندىعىن, قازاقتىڭ عاجايىپ پاراساتتىلىق قاسيەتتەرى زاماننىڭ نەبىر سىن ساعاتتارىندا دا ساقتالعاندىعىن اشىپ كورسەتتى, ءبىزدى كەشە دە, بۇگىن دە, ەرتەڭ دە جۇرت رەتىندە, ۇلت رەتىندە, حالىق رەتىندە امان الىپ قالاتىن سول قاسيەتتەر ەكەنىن, ءوزىمىزدى ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ باسىنا دەيىن وسىنداي تازالىقپەن الىپ كەلگەن قازاقى قالپىمىزدان ايىرىلساق, بارىنەن ايىرىلاتىنىمىزدى كوركەمدىك قۋاتپەن, جان-جۇرەگىمىزگە جەتكىزە, سانا-سەزىمىمىزگە وتكىزە ايتا الدى. جۋرناليستيكادا ءوزى باسشىلىق جاساعان باسىلىمداردىڭ ءبارىنىڭ باعىن جاندىراتىن, قاي جەردە دە تالانتتى شاكىرتتەر شوعىرىن قالىپتاستىراتىن شىن مانىندەگى ۇلى رەداكتور رەتىندە تانىلدى. مۇنىڭ ءبارى بۇگىندە بارشا جۇرت مويىنداعان اقيقات, شىعار كۇندەي شىندىق. شەراعاڭنىڭ سەكسەن جاسقا تولۋى – ادەبيەتىمىزدىڭ دە, جۋرناليستيكامىزدىڭ دا تاماشا تويى دەيمىز. بۇل دا ازدىق ەتەدى. ەسىمى حالىقتىق ۇعىمعا اينالعان, بەرى قويعاندا سوڭعى شيرەك عاسىردا تالاي-تالاي نارەستەگە اتى ىرىمداپ بەرىلگەن مۇنداي تۇلعالاردىڭ مەرەيتويى ەلدىكتى ەڭسەلەنتەتىن بەلەستەردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانعانىنىڭ ەش ارتىقتىعى جوق. ءبىزدىڭ قازاق ءباھادۇر دەپ وسىنداي ادامداردى ايتادى». راس. شەرحان مۇرتازا, ءسوز جوق, ۇلى رەداكتور.
«تالاي-تالاي نارەستەگە اتى ىرىمداپ بەرىلگەن» دەمەكشى, بالالارىنا ىرىمداپ, شەرحان اعامىزدىڭ ەسىمىن قويعان جۋرناليستەر دە بار. سونىڭ ءبىرى – «استانا اقشامى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات باتىرحان. كىشى ۇلى جەتى ايلىعىندا ومىرگە كەلگەندە تالعات سالىپ ۇرىپ پارلامەنتكە بارادى. جەتىپ كەلۋىن كەلگەنمەن, شەراعاڭمەن سويلەسە كەتۋدىڭ رەتىن تاپپاي, ءسال كىدىرىڭكىرەپ قالىپتى. ءسويتىپ, قيپاقتاپ تۇرعاندا جازۋشى تابىل قۇلياسوۆ ونى دەپۋتات-جازۋشىعا جەتەلەپ اكەلىپتى. شەراعاڭ پارلامەنتتىڭ جيىن وتەتىن زالىندا وتىرىپ, كۇندەي كۇركىرەگەن داۋىسىمەن «تۇلپار ءمىنىپ, تۋ ۇستايتىن ازامات بولسىن!», – دەپ باتاسىن بەرەدى. كەيىن ارا-تۇرا كەزدەسىپ قالعاندا ۇلكەن شەرحان: «جەتى ايلىعىڭ جەتىلدى مە, ەي؟», – دەپ كىشى شەرحاننىڭ جاعدايىن سۇرايتىن كورىنەدى. نەمەرەسىنە سول جازۋشىنىڭ اتى قويىلعانىن ەستىگەندە تالعاتتىڭ شەشەسى: «ا, بىلەم... انا تەلەۆيزوردان جەر-جەبىرى, جەكەن سۋىنا جەتىپ سويلەيتىن كىسى عوي», – دەپتى. بىلە بىلگەنگە, بۇل دا ءبىر ايشا... بىراق اتى ايشا ەمەس, نۇرعايشا. ال بۇگىندە مەكتەپ بىتىرۋگە تاياپ قالعان شەرحان تالعات ۇلىن قاشان كورسەڭ دە, كوزىنەن كوزىلدىرىگى, قولىنان كىتابى تۇسپەيدى. ءۇش ءتىل بىلەتىن ۇشتۇعىرلى بالا قالاعان تىلىندە وقي بەرەدى. پۋشكيندى جاتقا سوعادى. ءسىرا, اتاقتى اتتاسىنىڭ باتاسى قونعان شىعار.
شەرحان اعا بارشاعا بەلگىلى «ءبىر كەم دۇنيەسىندە» بىلاي دەپ جازدى: «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى زەينەتكەر مەنى شولۋشى قىزمەتىنە الدى. كەيبىرەۋلەرگە كۇلكى: كەشەگى باس رەداكتور بۇگىن سول رەداكتسيا
