كەڭەستىك مۇسىلمان حالىقتارى اراسىندا تۇڭعىش رەت الەم چەمپيونى بولعان, 1976 جىلعى مونرەال وليمپياداسىندا كسرو قۇراما كومانداسىنان جالعىز ءوزى فينالعا جەتىپ, كۇمىس جۇلدەگەر اتانعان گۇرزى جۇدىرىقتى وزبەك بوكسشىسى رۋفات رىسكيەۆپەن اڭگىمە
سارىاعاش ءساناتوريى. جىلىنا ءبىر كەلەتىن ەڭبەك دەمالىسىمىزدىڭ جەتى كۇنىن وسى ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورنىنا ءبولۋ سوڭعى جىلدارى ادەتكە اينالعان جايت. بيىل دا سول داستۇرمەن «التىناي» كورپۋسىنا كەلىپ ورنالاسقانىمىزدا ەسىمىزگە ءبىر نارسە قايتا-قايتا ورالا بەردى. ول كەشەن جۇمىس ىستەمەيتىن سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى كۋرورت ىرگەسىنە ءتيىپ تۇرعان تاشكەنت قالاسىن كورىپ قايتساق, ءبىر كەزدەرى اتاعى جەر جارعان بوكس ءباھادۇرى رۋفات رىسكيەۆ پەن ءومىرى دە, ونەگەسى دە وزگەشە تۇلعا – كورنەكتى كينورەجيسسەر مالىك كايۋموۆتىڭ ۇرپاقتارىمەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسسەك دەگەن وي ەدى. وسى جوسپارىمىزدى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى وزبەك دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى يكرام حاشيمجانوۆقا ايتقانىمىزدا ول ونى بىردەن قۇپتاپ, ءوزى جولباسشى بولۋعا ىقىلاس ءبىلدىردى.
ءجۇرىپ كەتتىك. شاھار شەتىنە ىلىككەنىمىزدە قاتارىمىزعا وسىنداعى «ESKULAP-MED» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەراشىم رۋستاموۆ قانداسىمىز باستاعان جىگىتتەر قوسىلىپ, الدىمەن ولار تاشكەنتتىڭ ارعى بەتىندەگى كۋكچا تەلىمىندە تۇراتىن رۋفات رىسكيەۆتىڭ ۇيىنە بارۋعا كەڭەس بەردى. كوپ ۇزاماي ءبىز سوندا اتباسىن تىرەپ, العاشقى امان-ساۋلىقتان كەيىن اڭگىمەگە كىرىسىپ كەتتىك.
– رۋفات اساد ۇلى! ءبىز, 60-شى جىلدارعى ۇرپاق وكىلدەرى, ءسىزدى وتە جاقسى بىلەمىز. ال بىراق... ءيا, بىراق بۇگىنگى جاستار ءوزىڭىزدى كىتاپ, ينتەرنەتتەن وقىپ, كينودان كورىپ قالماسا, ءومىربايانىڭىزدان تولىق حاباردار دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان اڭگىمەمىزدى اتا-انا, تۋعان جەر, وسكەن ورتاڭىزدان باستاساق.
– مەن 1949 جىلى تاشكەنت ىرگەسىندەگى اققورعان كەنتىندە دۇنيەگە كەلدىم. اكەم اۋىل دارىگەرى ەدى, انام بولسا مەكتەپتە پيونەر جەتەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى. 5 جاسقا كەلگەنىمدە اكەم كەنەتتەن قايتىس بولدى. اعام, ەكى اپكەم جانە مەن قورعانسىز قالدىق. شەشەمىزدىڭ ەڭبەكاقىسى ىشەر اسىمىز بەن كيەر كيىمىمىزگە جەتپەدى. ءجيى اشىعاتىنبىز. بۇل جاعداي 1959 جىلعا دەيىن سوزىلدى. سونان كەيىن بارىپ, ءبىزدىڭ وتباسىمىزداعى جاعداي تۇزەلە باستادى.
1961 جىلى 5-سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمدە الىشەر دەگەن اعاما ەرىپ, جەرگىلىكتى سپورت زالىنىڭ تابالدىرىعىن تۇڭعىش رەت اتتادىم. مەنىڭ العاشقى جاتتىقتىرۋشىم سيدنەي لۆوۆيچ دجەكسون بولدى. بۇل كىسى عاجاپ تاعدىر يەسى ەدى. شىققان تەگى امەريكالىق ول 1917 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە وتەتىن حالىقارالىق بوكس باسەكەسىنە قاتىسپاق بولىپ كەلگەن عوي. الايدا, سول كەزدە ۇلى قازان توڭكەرىسى باستالىپ كەتىپ, سيدنەي دجەكسون وتانىنا قايتا الماي قالادى. ۇزاق ۋاقىت ماسكەۋدە سەندەلىپ جۇرەدى. 1918 جىلى تۇركىستان مايدانىن وق-دارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اسكەري ەكسپەديتسيا جاساقتاپ جاتقان دالا ولكەسىنىڭ توتەنشە كوميسسارى ءالىبي جانگەلديننىڭ ينتەرناتسيونالدىق وتريادىنا ەرىكتى بولىپ جازىلادى. بۇل جەردە, سيدنەي دجەكسوننىڭ ويى مەن ماقساتى بەلگىلى-تۇعىن. ورتا ازياعا جەتىپ الىپ, ودان ءارى جاسىرىن تۇردە ۇندىستانعا ءوتىپ كەتۋ. سودان كەيىن ول جاقتان اعىلشىن وكىمەتىنىڭ كومەگىمەن امەريكا اسۋ. بىراق ونىڭ بۇل وي-ارمانى ىسكە اسپادى. تاشكەنتكە كەلىسىمەن رەۆوليۋتسيالىق اسكەري كەڭەستىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قىزىل ارميانىڭ ارنايى بولىمشەلەرى ءۇشىن جەكپە-جەك جانە بوكس مەكتەبىن ۇيىمداستىردى. ءسويتىپ, ءومىر بويى وسى جەردە قالىپ قويدى...
سيدنەي لۆوۆيچ جاتتىعۋدا: «بوكس دەگەن ستاديونداعى جۇگىرۋ جولىنان, جىپپەن تىنىمسىز سەكىرۋدەن جانە بەلتەمىرگە تارتىلۋدان باستالادى», دەپ سانامىزعا ابدەن سىڭىرەتىن. سول سەبەپتى, بوكس قولعابىن العاش كورۋ مەن كيۋدىڭ وزىنە بىرنەشە اي كەرەك بولدى.
ءوستىپ جۇرگەندە ەكى جىل دا وتە شىقتى. ءومىر جولىمدا بوكستىڭ ءالىپبيىن ۇيرەتكەن سيدنەي لۆوۆيچ ەندى «بۋرەۆەستنيك» سپورت قوعامىنىڭ ۇيىرمەسىنە وتۋىمە كەڭەس بەردى. مۇندا مەن ءوز ومىرىمە ناعىز بوكستىڭ ىرگەتاسىن قالاپ بەرگەن الەكسەي بارانوۆتىڭ قاراماعىندا بولدىم. ول سەكتسيادا 1965 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن جاتتىقتىم. سول ۋاقىت ارالىعىندا كوميسسيا ساراپشىلارى مەنى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قالا بىرىنشىلىگىنە قاتىساتىن «بۋرەۆەستنيك» كومانداسىنىڭ قۇرامىنا تۇڭعىش رەت ەنگىزدى. ال 1966 جىلى بوكستان قالا بىرىنشىلىگىنىڭ جەڭىمپازى بولدىم. مەنىڭ جەكپە-جەكتەرىمە كۋا بولعان ەرەسەكتەر توبىنداعى سپورتشىلاردىڭ قالجىڭى ما, شىنى ما بىلمەيمىن, سول كەزدىڭ وزىندە ولار ءتۇبى مەنەن ءتاۋىر بوكسشى شىعادى دەگەندى ايتىپ جۇرەتىن...
– وداقتىق ارەناعا شىعۋداعى جانتالاس... الەمدىك جارىستارعا بەرىلەتىن جولدامانى الۋداعى قيىندىق... كسرو قۇراماسىنا قابىلدانۋداعى قىلكوپىر... وسىنداي كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى جاعدايلاردا جانىڭىزدى جالداپ جاتتىعۋ مەن الاپات ايقاستارداعى ارىستانداي ايباتتان باسقا نەندەي نارسەگە, قانداي كۇشكە سۇيەندىڭىز؟ ءسىزدى جاۋاپكەرشىلىگى جەتى باتپان جوعارىداعىداي جۇكتەردەن نە الىپ شىقتى دەپ ويلايسىز؟
– 1966 جىلى تاشكەنتتەگى اتىشۋلى جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن باپكەرىم الەكسەي بارانوۆ ماسكەۋگە كەتىپ قالدى. مەن سودان باستاپ «دينامو» سپورت قوعامىندا پاراساتتى پەداگوگ بوريس گراناتكيننىڭ قاراماعىندا جاتتىعا باستادىم. ءبىز تانىسقان كەزدە ونىڭ جاسى 29-دا ەدى, ال مەن 17-دە بولاتىنمىن. سپورتتا نە نارسەگە قول جەتكىزسەم, سونىڭ ءبارى ءۇشىن بوريس اندرەەۆيچكە بورىشتارمىن. ماعان ول تالىمگەر عانا ەمەس, ادال دوس تا بولدى. رينگتەگى جەكپە-جەكتەر كەزىندە بۇرىشتا ءاربىر ءساتتى قالت جىبەرمەي وتىراتىن مەنىڭ باپكەرىمنىڭ جۇزىنەن جەڭىپ نەمەسە جەڭىلىپ جاتقانىمدى وپ-وڭاي اڭعارۋعا بولاتىن ەدى.
1968 جىلى جاتتىقتىرۋشىم بوريس گراناتكين ەكەۋمىز لۆوۆ قالاسىنا كەلۋگە شاقىرعان جەدەلحات الدىق. وندا «وليمپيادا ۇمىتتەرى» دەگەن تۋرنير ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. بۇل جارىستا مەن كۋبالىق سيلۆيو كەسالونى جەڭىپ, جاستار اراسىندا چەمپيون اتاندىم. وسى جەكپە-جەكتى كورگەن ايگىلى پولياك باپكەرى فەليكس شتامم مەنىڭ وتە باتىل, كۇرەسكەرلىك رۋحتاعى قاسيەتتەرىمە تاڭ-تاماشا قالعان ەكەن. سول سەبەپتى ول: «وسى جىگىتتى كسرو قۇراما كومانداسىنا قابىلداۋ كەرەك», – دەگەن ۇسىنىس ايتىپتى. بۇل كىسى كەزىندە: «بوكسشى ىستىق جۇرەكتى, سالقىنقاندى, جەڭىل اياقتى, سودان كەيىن بارىپ جىلدام قولدى جان بولۋى كەرەك», دەگەن اتاقتى ءسوزدى ايتقان سۇڭعىلا ادام بولاتىن.
جوعارىداعى جەڭىس مەنىڭ باپكەرىم بوريس اندرەەۆيچ گراناتكيننىڭ ەكى جىلدىق ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەدى. بۇعان دەيىن, بۇدان كەيىن دە مەن ونىڭ ەڭبەگىن, ماعان دەگەن اكەلىك پەيىلىن قاتتى باعالادىم جانە دە «ەرەسەكتەر» قاتارىنا اۋىسقاندا كىممەن بولسىن, قاي جەردە بولسىن ايقاسۋعا دايىن ەدىم. اقىرى باق قۇسى دا كوپ كۇتتىرگەن جوق: 1970 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا يۋگوسلاۆيادا وتكەن حالىقارالىق تۋرنيردە التىن مەدال ەنشىمە ءتيدى; 1971 جىلى كسرو حالىقتارىنىڭ V سپارتاكياداسىندا جەڭىمپاز بولدىم; 1972 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ چەمپيونى اتاندىم.
– 1974 جىلى كۋبا استاناسى گاۆانادا بوكستان دۇنيەجۇزىلىك چەمپيونات ءوتتى. سوندا ءسىز الەم چەمپيونى اتاندىڭىز. بۇل بۇعان دەيىنگى بوكس ءدۇنيەسىندەگى ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىنداعى مۇسىلمان بالاسىنىڭ قولى جەتپەگەن اتاق ەدى. ءسىزدىڭ ول جەڭىسىڭىز سونىسىمەن قۇندى, سونىسىمەن قاستەرلى. بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق سول دودانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تولىق ايتىپ بەرۋگە قالايسىز؟ ول ساپار ءوزى نەدەن باستالىپ, جەكپە-جەك نەمەن اياقتالعان ەدى؟
– كۋباعا بارۋ ءۇشىن مەن وداق قۇراماسىنىڭ ساپىنداعى 11 سايىپقىران سپورتشىنىڭ قاتارىنا ىرىكتەۋدەن ءوتىپ بارىپ الىنعان بولاتىنمىن. دەگەنمەن, سوڭعى ساتكە دەيىن چەمپيوناتقا مەن جانە ءماسكەۋلىك بوكسشى سلاۆا لەمەشەۆ ەكەۋمىزدىڭ قايسىمىزدىڭ باراتىنىمىز بەلگىسىز بولىپ كەلدى. ونىڭ الدىندا مەنىڭ ونى ءۇش رەت جەڭگەنىمە قاراماستان, ەۋروپا چەمپيوناتى مەن وليمپيا ويىندارىنا ول بارعان ەدى. جۇرت مۇنىڭ سىرى قارسىلاسىمنىڭ باپكەرى يۋري رادونياكتىڭ قولىنىڭ ۇزىندىعىندا دەيتىن. سوندىقتان مەن كيسلوۆودسكىدە وتكەن ىرىكتەۋ جەكپە-جەكتەرىندەگى جەڭىستەرىمە قاراماستان, باسشىلىقتىڭ كۋباداعى چەمپيوناتقا لەمەشەۆتى اپارماقشى بولىپ جۇرگەندەرىنە سونشالىقتى تاڭ قالا قويمادىم. رەنىشتەن بە, وكىنىشتەن بە, بىلمەيمىن, بۇل تۋرالى بوريس اندرەەۆيچ گراناتكينگە ايتۋ كەرەك دەپ شەشتىم. تاشكەنتكە تەلەفون سوقتىم دا, ءۇمىتسىز جاعدايدى قىسقاشا ءتۇسىندىرىپ, وكپە ارالاس داۋىسپەن: «ءبىتتى. مەن ەندى ەشقايدا بارمايمىن!» – دەدىم. «ونداي ءسوزدى قوي. مەنى توس, قازىر ساعان جەتەمىن!», – دەپ ايقاي سالدى باپكەرىم. سول ۋاقىتتا ۇيالى بايلانىس بولعاندا, مۇمكىن شارۋا ەشقايدا بارماي-اق سول جەردە شەشىلەر مە ەدى, كىم بىلگەن... ول كەزدە باپكەرىم تاشكەنتتىڭ دارحان دەگەن ورتالىق ورامىندا تۇراتىن. ال وندا الدىن الا اۆيابيلەتتەر ساتاتىن ەڭ تانىمال كاسسا بار ەدى. ول زاماندا قاجەتتى رەيسكە قات بيلەتتى قولعا ءتۇسىرۋ ايتۋعا عانا وڭاي-تىن! قالاي بولعانىن, نە ىستەگەنىن بىلمەيمىن, ايتەۋىر باپكەرىم ۇشاققا وتىرۋعا جول تاۋىپ, بىرنەشە ساعاتتان كەيىن كيسلوۆودسكىدەگى قوناقۇيگە جەتىپ كەلدى. ۇستىنە كيگەنى شولاق جەڭ فۋتبولكا. جالاڭ اياعىنا ۇيگە كيەتىن سۇيرەتپە – جەڭىل شاقايدى ىلە سالعان! ونىڭ بۇل كەلىسى ءبىزدىڭ اقىرعى مۇمكىندىگىمىز ەدى جانە ول ونى ءمۇلت جىبەرمەدى. بوريس اندرەەۆيچتىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا سلاۆا لەمەشەۆ ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا لايىقتى ۇمىتكەردى انىقتاۋ ءۇشىن تاعى ءبىر تەكسەرۋ جەكپە-جەگى – سپاررينگ ءوتكىزۋ ءۇشىن وزبەكستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنەن ماسكەۋگە تەلەفون قوڭىراۋى ۇيىمداستىرىلدى. جاتتىقتىرۋشىلارعا وسى سىندا كىم تازا جەڭەدى – سول چەمپيوناتقا بارادى دەگەن توق ەتەر ءسوز دە ايتىلدى. سول سپاررينگ كەزىندە مەن لەمەشەۆتى تاپ ءبىر «حالىق جاۋى» قولىما تۇسكەندەي ءۇش راۋند بويى ورشەلەنە سوققىلادىم-اي دەسەڭشى!.. جانە رينگتەن كەيىن دە اشۋ-ىزامدى باسا الماي, تەڭسەلىپ ءجۇردىم دە قويدىم. عاجابى سول, وسى كەزدەسۋدىڭ الدىندا مەن ءوزىمنىڭ كۇندەلىگىمە مىناداي «تاريحي» جازبا قالدىرىپپىن: «رۋفات, ەرتەڭ – شەشۋشى جەكپە-جەك. ەگەر سەن ونى جەڭسەڭ, چەمپيوناتقا باراسىڭ دا مىندەتتى تۇردە چەمپيون بولاسىڭ!». ايتا كەتەيىن, جوعارىداعى سپاررينگتەن سوڭ دا لەمەشەۆتىڭ كانديداتۋراسى ۇمىتكەرلەر قاتارىندا تۇردى دا قويدى. تەك ءۇش كۇننەن سوڭ ول سامارقاندتىق تەنتەك بوكسشى نيكولاي انفيموۆتان بىت-شىت بوپ جەڭىلىپ, نوكاۋت العاننان كەيىن تىزىمنەن الىنىپ تاستالدى.
...تامىزدىڭ باسىندا ءبىزدىڭ ۇشاق كۋبا استاناسى گاۆاناعا كەلىپ قوندى. چەمپيونات ەكى اپتا بولدى: مەن رينگكە بەس رەت شىعىپ, فينالدا رۋمىن الەكس نەستاكتان باسىم ءتۇستىم. جەڭىمپازدى حابارلاعان كەزدەگى كوڭىل تولقىنىسىم ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە. قولىم شىداتپاي اۋىرىپ تۇردى. ساۋساقتارىم ءۇش جەردەن سىنعان ەدى. بىراق تا: «تاشكەنت تۇلەگى رۋفات رىسكيەۆ پەن پەرم پەرزەنتى ۆاسيلي سولومين گاۆانادا كەڭەستىك تۇڭعىش الەم چەمپيوندارى بولدى!» دەگەن وي سۇيەكتەرىمنىڭ سىرقىراپ اۋىرعانى مەن سىلىكپەمنىڭ شىعىپ شارشاعانىن ۇمىتتىرىپ جىبەرگەن بولاتىن. وندا مەن رينگكە جەڭۋ كەرەك دەگەن ءبىر عانا ماقساتپەن شىققان ەدىم جانە سونى ىسكە اسىردىم دا!
سول باسەكەدە ولەگ كاراتاەۆ پەن بوريس كۋزنەتسوۆ چەمپيوناتتىڭ كۇمىس جۇلدەگەرلەرى بولدى. قازىر ەسىمە السام كۇلكىم كەلەدى: بوكس جۇلدىزى گەننادي شاتكوۆ مەنى قۇتتىقتاپ, قولىمدى قاتتى قىسقاندا جانىم كوزىمە كورىنگەندەي بولىپ ايقايلاپ جىبەرە جازداعانمىن. شاتكوۆتىڭ تانىمال بولاتىن سەبەبى, ول ريمدە وتكەن XVII وليمپيادا ويىندارىندا جارتىلاي اۋىر سالماقتا اتى اڭىزعا اينالعان كاسسيۋس كلەيدەن (كەيىننەن كاسىپقويلار اراسىندا ابسوليۋتتى الەم چەمپيونى اتانعان مۇحاممەد ءالي ول ۋاقىتتا وسى اتپەن ونەر كورسەتكەن بولاتىن) قايتپاي جۇدىرىقتاسقان سابازدىڭ ناق ءوزى ەدى.
مەنىڭ ساۋساقتارىمنىڭ سىنعان سۇيەكتەرى ءالى كۇنگە دەيىن, اسىرەسە كۇن رايى بۇزىلعاندا قاتتى سىرقىراپ اۋىرادى. رينگكە شىعار الدىندا ساراپشىلاردىڭ قولدارىما اۋىرتپايتىن ءدارى ەگىپ, بينتپەن وراپ, سودان سوڭ قولعاپ كيگىزىپ, ونىڭ سىرتىنان گەرمەتيكالىق ءمور سوققاندارى ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىمە ەنەدى. مۇنى بۇلاي ىستەيتىن سەبەبى, تورەشىلەرگە الاقانىڭنىڭ تازا ەكەنىن, ياعني ۋىسىڭدا ەشتەڭە جوقتىعىڭدى كورسەتۋىڭ كەرەك. جالپى بوكس تاريحى كوڭىلىندە قۇلتاسى بار قارسىلاستاردان ادا بولماعان كەزدەردى دە جوققا شىعارمايدى. وندايلاردىڭ ارەكەتى باسەكەلەسۋشىگە قاتتى ءتيۋى ءۇشىن جەكپە-جەكتەردە تىيىم سالىنعان الاقان تەمىر – ۋىسقا سىيىپ كەتەتىن قورعاسىن قولدانعان وسپادار وقيعالاردان تۇراتىن.
– مازاسىز دا تىنىمسىز ۇلكەن سپورت جولىنداعى جان الىپ, جان بەرىسكەن 15 جىل ىشىندە ءسىز رينگكە 189 رەت كوتەرىلگەن بوكس ءباھادۇرىسىز. ستاتيستيكا سول الاپات ايقاستاردىڭ 174-ءىنىڭ ءسىزدىڭ جەڭىسىڭىزبەن اياقتالعانىن ايعاقتايدى. ايتىڭىزشى, سوڭعى جەكپە-جەك قاي ەلدە, قاشان, كىممەن, قالاي بولعان ەدى؟
– 1976 جىلى كانادانىڭ مونرەال قالاسىندا جازعى ءححى وليمپيا ويىندارى باستالدى. مەن وندا فينالعا جەتكەن جالعىز كەڭەس بوكسشىسى ەدىم. مىنە, سول اقتىق سىندا قارسىلاسىم امەريكالىق مايكل سپينكس بولىپ شىقتى. ءۇشىنشى راۋندتا ول ەرەجەدەن تىس سوققى جاسادى. تورەشى جەكپە-جەكتى توقتاتتى. مەن رەفەريگە سوققىنىڭ بەلدەن تومەن جاسالعانىن ىمداپ كورسەتسەم دە, جەڭىس امەريكالىق بوكسشىعا بەرىلدى. تورەشىنىڭ سول كەزدە قارسىلاسىمنىڭ كۇماندى ارەكەتىنە نارازىلىق بىلدىرمەي كوز جۇمىپ قاراعانىنا ءالى كۇنگە دەيىن تاڭعالامىن.
وسى وليمپيادادان مەن وتانىما كۇمىس جۇلدەگەر يەسى بولىپ ورالدىم. سودان سوڭ ۇلكەن رينگتەن ءوزىم كەتتىم. مۇنداي شەشىمگە كەلۋىمە جانىم مەن ءتانىمنىڭ ۇزاق جىلدار بويى قالجىراپ, شارشاپ-شالدىعۋى ءوز اسەرىن تيگىزدى دەپ ويلايمىن. بۇدان بولەك, تاعى دا بىرقاتار جاعدايلار, اتاپ ايتسام, قاي جاقتان ەكەنى بەلگىسىز, ايتەۋىر ءبىر استىرتىن تۇردە جاسالاتىن شەتتەتۋلەر دە جۇيكەمە ءتيىپ بولعان ەدى... رينگتەن كەتكەننەن كەيىن دە مەنى بوكسقا قاتىستى ايتۋلى شارالارعا شاقىرۋدى «ۇمىتىپ» كەتە بەرەتىن وقيعالاردى ءجيى سەزىپ ءجۇردىم. جوعارى سپورتتىق دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر دە سيرەي باستادى. ءتىپتى, 1979 جىلدىڭ جازىندا تاشكەنتكە اتاقتى مۇحاممەد ءالي كەلگەندە, ونىڭ ءوزى: «وسى سەندەردىڭ رىسكيەۆ دەگەن چەمپيوندارىڭ قايدا, الىپ كەلىڭدەرشى», – دەگەندى ءبىزدىڭ سپورت شەنەۋنىكتەرىنىڭ ەسىنە سالۋعا ءماجبۇر بولىپتى. سوندا عانا ولار مەنىڭ بار ەكەنىمدى اياق استىنان «ەستەرىنە ءتۇسىرىپ», جۇزدەسۋگە جاندارى قالماي جەتكىزگەن ەدى... ەسەسىنە, حالىقتىڭ ماعان دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى سول كۇيىندە قالدى. جاس-كارى مەنى كورە قالسا كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوشەدە توقتاتىپ, قورشاپ الادى. امانداسادى, اۆتوگراف الادى, قاتار تۇرىپ سۋرەتكە تۇسكەندى وزدەرىنە مارتەبە سانايدى. «راحمەت! – دەيمىن ونداي كەزدە ىشتەي تولقىپ. – شۇكىر, اللاعا! وسى ەل بولماسا قايتەر ەدىم. ءيا, شىنىندا, نە بولار ەدى ءومىرىم...».
– داڭق, اتاق... مۇنىڭ سالماعى ءزىلباتپان, ونى ەكىنىڭ ءبىرى الىپ جۇرە المايدى. باسقا دا كوپتەگەن سپورت جۇلدىزدارى سياقتى ءسىزدىڭ دە ومىرىڭىزدە سامعاۋ عانا ەمەس, قۇلدىراۋ كەزدەرى دە بولدى ەمەس پە...
– ءيا. مەن مۇنى ەشقاشان ەشكىمنەن جاسىرىپ كورگەن ەمەسپىن. «چەمپيونمەن كەزدەسۋ» دەگەن جەلەۋمەن ۇيىمداستىرىلعان شاعىن مەرەكەلەردىڭ سوڭى ۇزاققا سوزىلعان دىردۋ-دۋمانعا ۇلاسقان كەزدەر دە بولدى. كاسىبي تۇرعىداعى توقىراۋ كەزەڭى جەكە ومىردەگى بەرەكەسىزدىككە تاپ كەلتىرگەن ساتتەر دە بار. سونىڭ سالدارىنان دوستاردان ايىرىلىپ, قايداعى جوق بىرەۋلەرمەن بوسقا ۋاقىت وتكىزگەنىمدى وكىنىشپەن ەسكە الامىن. ودان كەيىن ەمحانالار, ساۋىعۋدىڭ قيىن كەزەڭى, وكىنىشكە تولى ەكىنشى «مەن» – ءوزىمدى ىزدەۋ... جالپى ءوزىم تۇسكەن جانە تۇسىرگەن بىرنەشە فيلم, اتاپ ايتسام «رينگكە... شاقىرىلادى!» كوركەم ءفيلمى مەن «رينگكە ەندى... شاقىرىلمايدى» اتتى دەرەكتى فيلم مەنىڭ ءومىر تاريحىمنىڭ قاراما-قايشىلىققا تولى وسى كەزەڭىن ايتىپ بەرەدى. مويىندايمىن, وتكەن ومىرىمدە ادام بالاسىنا ءتان نارسەنىڭ ءبارى مەنى دە اينالىپ وتكەن جوق. ەندى سوعان سالاۋات ايتىپ, قالعان عۇمىرىما شۇكىرشىلىك ەتىپ وتىرعان جايىم بار.
– ءسوز سوڭىندا قازاقستان, سول كەزدەگى قازاقستاندىق ارىپتەستەرىڭىز تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. وداقتىق, الەمدىك بوكس دودالارىندا ءسىز ءبىزدىڭ قاي بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرىمەن كەزدەسىپ, ساپارلاس بولىپ ءجۇردىڭىز؟ تاشكەنت ءوڭىرى مەن شىمكەنت ايماعى ءبىر-بىرىمەن ىرگەلەس, كورشىلەس جاتقان جەر. سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلمەن, جاڭا ءسوز ەتكەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىمەن ءسىزدىڭ بايلانىسىڭىز قانداي؟
– 60-70-ءشى جىلدارى قازاقستاننان شىققان تالاي جىگىتتەرمەن بىرگە وداق قۇراماسىندا جۇرگەندە اششىنىڭ دا, تۇششىنىڭ دا ءدامىن بىرگە تاتتىق. مەن سول كەزدەردى ەسكە العاندا ءاردايىم ءبىز ورتاق جەڭىس ءۇشىن بىرگە «سوعىسىپ, بىرگە شايقاسقان» ەدىك دەيتىنمىن. كسرو چەمپيوناتىنىڭ 1969 جىلعى كۇمىس, 1972 جىلعى قولا جۇلدەگەرى جاندوس كوكىموۆتىڭ كەرەمەت شەبەرلىگى ەسىمدە جاقسى ساقتالىپ قالدى. كسرو چەمپيوناتىنىڭ 1968, 1972 جىلدارداعى ەكى دۇركىن قولا جۇلدەگەرى مارات جاقسىباەۆتىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن ءاردايىم قۇرمەت تۇتتىم. ال راشيد ابدراحمانوۆپەن اراداعى دوستىقتى ايتسام... ول دەگەن عاجاپ جان عوي! ءوز ۋاقىتىنىڭ قايتالانباس تالانت يەسى. «رينگكە... شاقىرىلادى!» كوركەم فيلمىندە مەنىڭ بەينەمدى سومدادى عوي. ماسكەۋ وليمپياداسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرلەرى ۆيكتور دەميانەنكو مەن سەرىك قوناقباەۆ مەنەن كىشى بولسا دا ولارمەن ارامىزدا ەسكە الاتىن دۇنيەلەر بارشىلىق.
وسىدان 11 جىل بۇرىن قاراعاندىدا بولدىم. 2004 جىلدىڭ كۇزىندە وتكەن كاسىبي بوكس كەشى-تۇعىن. مەن تمد جانە سلاۆيان ەلدەرى چەمپيونىنىڭ اتاعى ءۇشىن بولعان قازاقستاندىق اندرەي ەشكين مەن بەلارۋس دميتري كاشكان اراسىنداعى مارتەبەلى جەكپە-جەككە تورەلىك ەتتىم. سوندا كەشتى وتكىزۋشىلەر مەنىڭ قولتاڭبام قويىلعان بوكس قولعاپتارىنا ارناپ لوت ۇيىمداستىردى. سوندا «رۋفات رىسكيەۆ» دەگەن جازۋىم بار قولعاپ 70 مىڭ تەڭگەگە ساتىلعان بولاتىن. قۇرمەت, مارتەبە عوي بۇل. ۇمىتپاعاندىقتىڭ بەلگىسى. سول ءبىر ءسات ەسىمدە مىقتاپ قالىپ قويدى.
قازاقستان تۋرالى تاعى نە ايتۋعا بولادى؟ ايتپاقشى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت اۋدانىنداعى فوگەلەۆكا اۋىلىندا (قازىر رابات اۋىلى –
ج.ا.) مەنىڭ قىزىم تۇرادى. تۇرمىستا. كۇيەۋ بالام ەكەۋى سول جەردى مەكەن ەتەدى, جۇمىس ىستەيدى.
(وسىلاي دەگەن ءۇي يەسى قولىنا ءبىر پاراق قاعاز الدى دا الدەبىر سوزدەردى جازا باستادى. ول گازەتكە, گازەت وقىرماندارىنا دەگەن ءوزىنىڭ لەبىزى ەكەن. تىلەك, رازىلىققا تولى وسى سويلەمدەر مەن بوكس ءباھادۇرىنىڭ قولتاڭباسىن سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز, قۇرمەتتى وقىرمان. تانىسىڭىزدار, كورىڭىزدەر, وقىڭىزدار).
اڭگىمەلەسكەن
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا – تاشكەنت – استانا.
سۋرەتتەردە ر.رىسكيەۆ; جەڭىس تۇعىرىندا (سولدان وڭعا قاراي) ۆ.لەمەشەۆ, ر.رىسكيەۆ, ا.كليمانوۆ.
