ءارتاراپتى دامۋدىڭ جاڭا داستۇرلەرى

تاۋەلسىزدىكتىڭ تال بەسىگى بولعان الماتى قالاسى ءار­تاراپتى دامۋ ءۇردىسىن ۇزدىكسىز جالعاستىرىپ كەلە جاتىر. وعان قوسا, ەلىمىزدەگى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ­دىڭ جاڭا داستۇرلەرى دە الدىمەن الماتىدا قالىپتاسىپ, ودان كەيىن عانا وڭىرلەرگە ءورىس جايادى. كەشەگى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا قالا اكىمى باۋىرجان بايبەك وسى ماسەلەلەر جونىندە اڭگى­مەلەدى. بۇل جولعى اكىم وتكىزگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى بۇرىنعىلاردان وزگەرەك بولدى. سەبەبى, ب.بايبەك اۋەلى قالا حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن نازارعا الىپ, سالانى دامىتۋ جولدارى تۋرالى اڭگىمەلەدى. سودان كەيىن عانا باسقا سالالارعا جول بەردى. قازىرگى ەكونوميكالىق قيىن كەزەڭدە قالا باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە الەۋمەتتىك سالاعا كوڭىل بولگەنى دە دۇرىس شىعار. «ءبىز الەۋمەتتىك جەلىلەردە جازىلعان ماسەلەلەردى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىرامىز. نەگىزىنەن الەۋمەتتىك جەلىنى تولىق پايدالانۋشىلاردىڭ 80 پايىزى الماتىلىقتار. سون­دىقتان, الماتىدا بولاتىن جاڭا­لىقتار, ءتۇرلى ءىس-شارالار كەڭىنەن تالقىلانىپ تۇرادى. كۇندەلىكتى كورىپ وتىرعان سوڭ ولاردىڭ بارىمەن دەرلىك ءبىز دە حاباردارمىز», دەدى ول. اكىم 2015 جىلى اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى اڭگىمەلەپ, قالاداعى نەگىزگى ماسەلەلەرگە توق­تالدى. «الماتى قالاسى نەگى­زى­نەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ, سون­داي-اق, جەكە كاپيتالدىڭ قالاسى. سوندىقتان, ءبىز مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەركىن دامۋىنا قولداۋ كورسەتە ءجۇرىپ, الەمدى جايلاعان ەكونوميكالىق داعدارىسقا توتەپ بەرۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدەمىز. ناقتى ايتار بولسام, ەلباسى جاريالاعان 5 ينستيتۋتتىق رەفورما الماتى قالاسىندا جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇعان قوسا, دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكىنىڭ باعالاۋى بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ تۇرعىسىندا ءبىز جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىپ وتىرمىز», دەدى قالا باسشىسى. وزگە دە جەتىستىكتەر جونىندە بايان­داعان اكىم, الەۋمەتتىك ماسە­لەلەرگە مويىن بۇردى. ماسەلەن, بيىلعى جىلى الماتىدا الەۋ­مەتتىك ءالسىز توپتار ءۇشىن 2,9 مىڭ پاتەر تاپسىرىلادى ەكەن. بىل­تىر وسى ساناتتاعى ازاماتتار ءۇشىن 2,8 مىڭ پاتەر بەرىلگەن كورى­نەدى. جالپى, كەزەكتە 25 مىڭ ادام تۇرعانىن دا جاسىرمادى. بۇ­لارمەن بىرگە, ەسكى جانە اپاتتى ۇيلەردىڭ ورنىنا جاڭا باسپانا سالۋ باعدارلاماسى اياسىندا ەسكى ءتورت تۇرعىن ءۇي بۇزىلىپ, 36 وتباسى جاڭا پاتەرگە قونىستانىپتى. شارا بارىسىندا اكىم كوپتىڭ اۋزىندا ءسوز بولىپ جۇرگەن «وڭاي» جۇيەسىنە قاتىستى دا تۇسىنىك بەرىپ ءوتتى. «ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى, «وڭاي» جۇيەسىنە بايلانىستى. بۇل وتە ماڭىزدى باعىت دەپ ەسەپتەيمىز. وسى تۇرعىدا كۇندەلىكتى مونيتورينگ جۇرگىزىپ كەلەمىز. اتاپ ايتقاندا, ەلىمىز بويىنشا ءبىز وسى جۇيەگە قوسىلعان ءبىرىنشى قالا بولىپ تابىلامىز. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, سينگاپۋر, گونكونگ جانە الدىڭعى قاتارلى وزگە دە ەلدەردەگى شاھارلار كارتالارمەن (قوعامدىق كولىكتەردە جۇرۋگە ارنالعان) جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە كوبىسى قويىپ جۇرگەن نەگىزگى ساۋال جول ءجۇرۋ بيلەتتەرىنىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. جالپى, ءبىز وسى نارىقتىڭ اۋقىمىن اي­قىنداۋ ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىت سۇرادىق. بۇعان دەيىن بۇل نارىق تولىقتاي اشىق ەمەس, تۇسىنىكسىز بولعان ەدى. ناقتى ايتقاندا, شى­عىستار مەن كىرىستەر قانشا ەكەنىن ايقىنداي المايتىنبىز. بۇگىندە ءبىز نارىق كولەمى 19-20 ملرد. تەڭگە ەكەنىن انىقتادىق. ال شامامەن 6-7 ملرد. تەڭگەنى «كولەڭكەلى ەكونوميكاداعى» تابىستاردى اشكەرەلەي وتىرىپ, ەل يگىلىگىنە جاراتامىز دەپ ويلايمىز», دەدى اكىم. دەسە دە, قوعامدىق كولىك تاسىمالى بويىنشا حالىقتىڭ پىكىرى نازارعا الىنىپ, ءماسليحات وتىرى­سىندا دەپۋتاتتار قولداسا, وندا جول ءجۇرۋ بيلەتتەرى قايتا ىسكە قوسى­لاتىن كورىنەدى. «ونداي جاع­دايدا جەتى جاسقا دەيىنگى بالا­لار اقىسىز جۇرەدى, مەكتەپ وقۋ­شى­لارى ءۇشىن بيلەت قۇنى مىڭ تەڭگە, زەينەتكەرلەرگە ەكى مىڭ ءجا­نە كوپبالالى انالارعا ەكى مىڭ, ستۋدەنتتەر ءۇشىن ءۇش مىڭ تەڭگە قاراستىرىلۋدا. بۇلارمەن بىرگە, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى توپتاعى ءمۇ­گەدەكتەر, ۇوس ارداگەرلەرى مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامدار قالا­دا تەگىن جۇرەدى. بۇل باعىتتاعى شى­عىس­تار جەرگىلىكتى بيۋدجەت ءۇشىن قوماق­تى اقشا», دەدى ب. بايبەك. الماتى اكىمدىگى بيۋدجەتتى وڭتايلاندىرۋدىڭ ارقاسىندا وتكەن جىلى 30 ملرد. تەڭگەنى ۇنەم­دەپتى. «بۇگىندە ءماسليحاتتا باسىم ۇلەسكە يە «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسى باستاماسى بويىنشا ءبىز وتكەن جىلى باسىمدىققا يە ەمەس شىعىستاردى وڭتايلاندىردىق. بۇل باعىتتا 30 ملرد. تەڭگە ۇنەمدەلدى. وسى قارجىنىڭ ءبىر بولىگىن ماڭىزدى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتادىق. وسى ورايدا, 2016 جىلى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە نەگىزدەلگەن شىعىستار 1,8 ملرد. تەڭگەگە ارتقانىن ايتقىم كەلەدى. ونىڭ ىشىندە 145 ملن. تەڭگە جاڭا ءمازىر بويىنشا از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ وقۋشىلارى ءۇشىن ىستىق تاماققا قاراستىرىلعان, 1,4 ملرد. تەڭگە ەڭبەكاقىنىڭ جاڭا مودەلى بويىنشا ازاماتتىق قىزمەتكەرلەردىڭ (مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى) جالاقىسىن وسىرۋگە, سونداي-اق, 177 ملن. تەڭگە مۇگەدەكتەردى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىنا بولىنەدى», دەدى ول. ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى قالاسىندا اكىم­دىك مەملەكەتتىك بالاباق­شالار­دا تولەمدى 15 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تومەندەتۋدى كوزدەپ وتىر. «الما­تىدا تاريحي قالىپتاسقان جاعداي بويىنشا 5-6 جاستاعى بالالار ءۇشىن مەملەكەت تولەيدى, 3-5 جاستاعىلارعا اتا-انالار كوممەرتسيالىق تالاپتارمەن تولىقتاي تولەيدى. بۇگىندە ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش ارتتى. اتا-انالار 27 مىڭ تەڭگە تولەۋدە, الايدا شىن مانىندە بالاباقشادا ءبىر ورىن 38 مىڭ تەڭگە تۇرادى. بۇگىندە اتا-انالار وزدەرىنىڭ بالالارىن بالاباقشالاردان شىعارىپ الىپ جاتقانى بەلگىلى بولدى. بۇل ماسەلە اكىمدىكتە تىڭعىلىقتى تالقى­لانىپ, وسى باعىتتا جەرگى­لىكتى بيۋدجەتتەن 3 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ەندىگى دە اتا-انالار ورتاشا العاندا 15 مىڭ تەڭگە تولەيدى. وسىلاي شامامەن 20 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ۇنەم بولادى. بۇل تۇر­عىدا 17 مىڭ بالا قامتىلادى», دەدى ب.بايبەك. بۇگىندە الماتى قالاسىندا ازىق-ت ۇلىك باعاسىن نەگىزسىز وسىرۋگە جول بەرمەۋ ماقساتىندا ەكى باعىتتا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر ەكەن. «ونىڭ ءبىرىنشىسى جەدەل باعىت بويىنشا اتقارىلاتىن شارۋالار بولىپ وتىر. مىسالى, الماتى, وڭتۇستىك قازاقستان جانە جامبىل وبلىسى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن 10 اۋىل شارۋاشىلىعى جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلدى. بۇگىنگە دەيىن ساۋدا-ساتتىق كاسىپورىندارىمەن باعانى تۇراقتاندىرۋ جونىندە 1 522 مەموراندۋمعا قول قويىلىپ, 752 ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەسى ءوتتى. بۇلارمەن بىرگە, نارىقتاعى باعاعا اپتا سايىن مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وسىلاي باعانى نەگىزسىز وسىرۋگە جول بەرمەۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇمىستار قولعا الىندى. ءوت­كەن جىلى ەكى جاڭا «ماگنۋم» كوتەرمە ماركەت جەلىسىن ىسكە قوس­تىق. سەبەبى, بولشەك ساۋداداعى قول­جەتىمدى تاۋارلاردىڭ 30 پا­يىزى وسى ساۋدا جەلىسىنە تيەسىلى», دەدى ول. بىلتىرعى جىلى الماتى بيۋد­جەتى العاش رەت تريلليون تەڭگەدەن اسىپتى. «وتكەن جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە سالىق پەن تولەم تۇرىندە 1,363 ترلن. تەڭگە ءتۇستى. ونىڭ ىشىندە بيۋدجەتتىك تۇسىمدەردىڭ 1 036,0 تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتى قۇراسا, 326,7 ملن. تەڭگەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە اۋدا­رىلعان. وسىلاي الماتى قالاسى ءتۇ­سىمدەرىنىڭ ۇلەس سالماعى 26,3 پا­يىزدى قۇراپ, مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ نەگىزگى دونورىنا اينالىپ وتىر», دەپ جاۋاپ بەرگەن اكىم كەلەسى سۇراققا كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. بۇل سۇراقتار تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى مەن الماتىنىڭ مىڭ جىل­دىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە قا­تىستى ەدى. «تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا الماتى قالاسىندا ەڭ ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداندى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىن ءبىز وتە جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتەمىز. ەلباسى ايتقانداي, تويمەن ەمەس, ويمەن كوبىرەك جۇمىس ىستەلەدى. سەبەبى, حالىق وسى 25 جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىزدە, اسىرەسە, الماتىدا قانداي جەتىستىكتەر بولعانىن كورۋى كەرەك. ارنايى قابىلداعان جوسپار بويىنشا الماتىدا تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا وراي 250-دەن استام ءىس-شارا وتەدى. ال قالانىڭ مىڭجىلدىعىنا ارنالاتىن شارالار باستالىپ تا كەتتى. ەلىمىزدەگى ءاربىر ءۇشىنشى ستۋدەنت الماتى قالاسىندا وقيدى. G-38 دەگەن جاس­تار ۇيىمى بار, ونىڭ قۇرامىنا 38 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وكىلدەرى كىرەدى. ولار الماتىنىڭ مىڭ جىلدىعىنا ارناپ «1000 جاقسى ءىس» دەگەن جوبانى باستادى. يۋنەسكو قازاقستاننىڭ ۇسىنىسىن قولداپ, الماتى كونە تاريحى بار قالا رەتىندە حالىقارالىق كۇنتىزبەگە ەندى. ءبىز مەرەيتويعا بايلانىس­تى جوسپار جاسايمىز. دەگەنمەن, قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانامىز. قالانىڭ مەرەيتويىن 22 ناۋ­رىزدا تويلاۋدى باستايمىز. تۇركى ەلدەرىنىڭ وكىلدەرىن شاقى­رىپ, ناۋرىز مەيرامىن تۇركى حا­لىقتارىنىڭ مۇراسى رەتىندە تويلايمىز. ال قىركۇيەك ايىنىڭ ءۇشىنشى اپتاسىندا قالانىڭ مەرەيتويى كۇنى بولادى. سول كەزدە ۇلكەن شوۋ-كورسەتىلىم جوسپارلانعان. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۋنيۆەرسياداعا دايىندىق بارىسىندا ۇلكەن مۇز ايدىندارىن, اتلەتيكالىق قالاشىق سالىپ جاتىرمىز. وسىنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا, الماتىنىڭ مىڭ جىلدىعىنا ارنالىپ كۇزدە پايدالانۋعا تاپسىرىلادى», دەدى قالا باسشىسى. كەلەسى جىلى الماتى قالا­سىندا «ۋنيۆەرسيادا-2017» سپورت­تىق شاراسى وتكىزىلەتىنى ءمالىم. وسىعان وراي ءۇش بىردەي نىسان­نىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگى­زىلگەن. «وتكەن جىلى قالادا ۋنيۆەرسيادانىڭ 3 نىسانىندا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلدى. اتاپ وتەر بولسام, 5000 ورىنعا ارنالعان اتلەتيكالىق اۋىل مەن 3000 ورىندىق مۇز ارەناسى جانە 12000 ادام سياتىن مۇز ارەناسى بار. وندا ءۇش مىڭ ورىنعا ارنالعان مۇز ارەناسى گازبەن قامتاماسىز ەتىلىپ, ۇزىندىعى 2,4 كم. كارىز كوللەكتورىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. وعان قوسا, 1,4 شاقىرىمدىق سۋ قۇبىرى جۇرگىزىلگەن. مۇنىمەن قاتار, 12000 ورىنعا ارنالعان مۇز ارەناسىنىڭ مۇز ايدىنىندا سىرعاناۋ مۇزى جانە جاتتىعۋ باسسەينى ىسكە قوسىلدى», دەدى ب.بايبەك. تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋى الماتىدا ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا وڭتايلى ىقپال ەتىپتى. «وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءاربىر ەكىنشى ءتۋريسى الماتىعا كەلەدى. سوندىقتان, رەسپۋبليكا بويىنشا تۋريزم سالاسىنداعى بارشا كىرىستىڭ 25 پايىزى الماتىعا تيەسىلى. وسى ورايدا تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋى شىن مانىندە تۋريزمگە جاقسى اسەر ەتتى. كەڭەستىك كەزدە شىم­بۇلاققا 10 مىڭ ادام بارىپ ءجۇردى, ال سوڭعى دەمالىس­تاردا 15 مىڭعا جەتتى. دەسە دە, شەتەل تۋريستەرى مەيرامحانالار مەن قوناقۇيلەردىڭ, تۋريستىك پاكەت­تەردىڭ قىمباتشىلىعىنا شاعىم­دانىپ كەلگەنىن ايتىپ وتكەنىم ءجون. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, بۇگىندە ول ايتارلىقتاي ارزاندادى. الايدا, تۋريستەرگە تارتىمدى بولۋى ءۇشىن قالا اسەم ءارى ساۋلەتتى بولۋى كەرەك, ياعني حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي دامۋى ءتيىس», دەدى اكىم. ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ۇلەس­كەرلەر ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالمادى. «بۇل ماسەلە 2007 جىلدان بەرى قيىندادى. داعدارىس كەزىندە 16 مىڭ ۇلەسكەر بولدى. بۇگىندە ول 97 پايىزعا شەشىمىن تاپتى. قازىر باقىلاۋىمىزدا ءۇش نىسان قالدى», دەدى ب.بايبەك. نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».