عىلىم جولىندا

ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە سۇبە­لى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازامات­تاردىڭ ءبىرى دەپ ەكونوميكا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادە­مياسىنىڭ اكادەميگى قۋا­نىش قابيدەن ۇلى ابۋوۆتى ماقتا­نىش­پەن ايتۋعا بولادى. ول 1946 جى­لى ­14 قاڭتاردا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ايىرتاۋ اۋدانى­نىڭ جۇمىسشى اۋىلىندا كوپ با­لالى وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. ورتا مەكتەپتى تامامداعان قۋانىش قابيدەن ۇلى 1962 جىلى تسەلينوگراد اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستى. ونى «اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ» ماماندىعى بويىنشا 1967 جىلى اياقتادى. سودان سوڭ تسەلينوگراد وبلىسىنىڭ «لاۆ­روۆسكي» سوۆحوزىندا, كەيىن كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ «سى­رىمبەت» سوۆحوزىندا باس ينجەنەر بولىپ جۇمىس ىستەدى. وسى قىزمەتتە جۇرگەندە ءتۇرلى اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىنىڭ ىركىلىسسىز جۇرۋىنە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە, ءوندى­رىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتتى. بۇل قۋانىش ابۋوۆتىڭ عىلىم جولىنا سوقپاق سالعان العاشقى قادامى ەدى. ءبىلىمىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋىنە بايلانىستى 1971 جىلى قۋانىش قابيدەن ۇلى تسەلينوگراد اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىلداندى. ارادا ءۇش جىل وتكەننەن كەيىن ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىن ويداعىداي قورعادى. وسى ۋاقىتتان باستاپ بۇكىل عۇمىرىن عىلىم جولىنا ارناپ, پەداگوگيكالىق قىزمەتتەن دە قول ۇزگەن جوق. ول 1975-1980 جىلدار ارا­لىعىندا وسى ينستيتۋت رەكتو­رىنىڭ سىرتتاي وقۋ ءبولىمى ءجو­نىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. اتالعان ۋاقىت ىشىندە سىرتتاي وقۋ ءبولىمىنىڭ جۇمىسىن بارىنشا جانداندىردى. ءسويتىپ وقۋ ۇدەرىسىن, ءبىلىم ساپاسى مەن ۇلگەرىمىن جەتىلدىرىپ قانا قوي­ماي, سىرتتاي وقۋ فاكۋل­تەتىنىڭ اشىلۋىنا نەگىز قالادى. ءبىراز جىل ەكونوميكالىق كيبەرنەتيكا كافەدراسىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى, كەيىن ەكونوميكا-ماتە­ماتيكالىق مودەلدەۋ كافەدرا­سىندا وقىتۋشى قىزمەتىن اتقارادى. كۋرستىق جانە ديپ­لومدىق جۇمىستاردىڭ جازىلۋ ءتارتىبىن, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىنا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ, ءوزارا ساباق الماسۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن, بىلىكتىلىكتى كوتەرۋ مەن عىلىمي جۇمىستى جەتىلدىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىردى. وسى كەزەڭدە 35 كىتاپ, ونىڭ ىشىندە 10 مونوگرافيا مەن 25 وقۋ قۇرالىن دايىندادى. 1991 جىلى جازىلعان «ەكونوميكا-ماتەماتيكالىق ءادىس» اتتى كىتابى قازاق كسر ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسىمەن باسىلىپ شىقتى. بۇل كىتاپ جوو ەكونوميكا فاكۋلتەتى ستۋدەنتتەرىنىڭ نەگىزگى وقۋلىعىنا اينالدى. قۋانىش قابيدەن ۇلى توعىز جىل بويى ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى بولدى. اتالعان قىزمەتتى ابىرويمەن اتقارىپ, ۇجىمنىڭ جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتۋىنە كۇش-جىگەرىن ايامادى. قاشاندا ىزدەنىسپەن جۇرەتىن ول وسىلايشا ۇلگى تانىتتى. وقى­تۋشىلار مەن ستۋ­دەنتتەردىڭ عى­لىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارى جە­مىسىن بەردى. وقى­تۋدىڭ بارلىق تالاپ­تارى بويىن­شا ەكونوميكا فا­كۋلتەتى الدىڭعى ورىنعا شىقتى. تاربيە بەرۋ ماسە­لەسىنە وراي ءوز ۇسى­نىسىن با­تىل ەن­گىزدى. ماسە­لەن, ستۋ­­دەنتتەر جاتاق­حا­نا­سىن­دا ءوزىن-ءوزى باس­قارۋ جۇيە­سىن قۇردى. فا­كۋلتەتتىڭ شىعارما­شىلىق جانە سپورتتىق جەتىستىكتەرى دە ايتارلىقتاي ءوستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بارلىق ماسەلە وڭ شە­شىمىن تاپتى. ال 2005-2009 جىلدار ارا­لىعىدا قۋانىش ابۋوۆ كوكشە­تاۋ قالاسىنداعى جەكە وقۋ ورنىنىڭ شاقىرۋىمەن رەكتور قىزمەتىن اتقاردى. مول ءتاجى­­ريبەسىنىڭ ارقاسىندا از ۋاقىت­تا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي الە­ۋەتىن كوتەردى. ونىڭ ىسكەرلىگى ناتيجەسىندە 13 عىلىم دوكتورى مەن پروفەسسور, 46 عىلىم كانديداتى مەن دوتسەنت قىزمەتكە تارتىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتە ىستەگەن ءتورت جىلدا كوپتەگەن وقۋلىقتار, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار مەن نۇس­قاۋلىقتار جازىلدى, وندا­عان زەرت­حانالار مەن ارنايى جابدىق­تالعان كابينەتتەر اشىلدى, كومپ­يۋ­تەرلىك بازا تولىعىمەن جاڭار­تىلىپ, وقۋ ورنىنىڭ ەكىنشى قاباتى تۇرعىزىلدى. وسىدان التى جىل بۇرىن قۋانىش قابيدەن ۇلى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ورالىپ, كافەدرا پروفەسسورى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. تاجىريبەلى ۇستاز عىلىمي-زەرتتەۋ جانە وقۋ-تاربيە قىزمەتىنە كىرىسىپ, كوپتەگەن ماقالا, ەكونوميكا ماماندىعى بويىنشا ماگيسترانتتارعا ارنالعان ءبىر وقۋلىق, تەحنيكا سالاسىنداعى دوكتورانتتارعا ارنالعان ەكى وقۋ قۇرالىن جانە وقۋ-ادىستەمەلىك نۇسقاۋلارىن باسپادان شىعاردى. قۋانىش قابيدەن ۇلى ءوز عى­لىم مەكتەبىن قالادى. ول 4 ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورىن, 3 PhD دوكتورىن, 26 عىلىم كانديداتىن دايىنداپ, قازىر 2 ماگيسترانتتى وقىتىپ جاتىر. عالىمنىڭ ءتالىمىن العان شاكىرتتەرى بۇگىن­گى تاڭدا س.سەيفۋللين اتىن­داعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتىندە, پاۆلودار زاماناۋي ۋنيۆەرسيتەتىندە, پاۆلودار پەدا­گوگيكالىق ۋنيۆەر­سيتە­تىن­دە, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىن­داعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋني­ۆە­ر­سي­تەتىندە, ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىندە, كوكشەتاۋ گۋماني­تار­لىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەر­سيتە­تىندە, شىمكەنت, الماتى قالا­لارىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن­دا جانە موڭعولياداعى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتە, سونداي-اق, مەملە­كەتتىك مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردا قىزمەت ەتەدى. عالىم-ۇستاز قوعامدىق نەگىزدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى باقىلاۋ كوميتەتىندە ەكونوميكا ماماندىقتارى بويىنشا ساراپشىلار كەڭەسىن باسقاردى, قازاقستان مەن گەرمانيا اراسىن­داعى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە ءساي­كەس اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ دامۋى جونىندە عىلىمي جۇمىستاردى ۇيلەستىرىپ, س.سەيفۋللين اتىن­داعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ديسسەر­تاتسيالىق كەڭەسىنە جەتەكشىلىك جاسادى. قۋانىش قابيدەن ۇلى 170-تەن استام عىلىمي ەڭبەك جازدى, ونىڭ ىشىندە 10 مونوگرافيا, 30 وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالدارى بار. ونىڭ ەڭبەكتەرى تەك قازاقستان عىلىمى اياسىندا عانا ەمەس, شەتەل وقۋ ۇدەرىسىندە قولدانىلادى. عىلىم سالاسىنداعى وقۋ-ادىستەمەلىك, تاربيە جۇمىستارى ءۇشىن قۋانىش ابۋوۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم ۇزدىگى», «قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم سالاسىنىڭ قۇرمەتتى ۇستازى» توسبەلگىلەرىمەن, «جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» اتاعىمەن ماراپاتتالدى. بۇدان بولەك باسقا دا سىي-سياپاتتارعا يە بولدى. قۋانىش قابيدەن ۇلى جەتپىس جىلدىق مەرەيتويىنا زور تابىسپەن كەلىپ وتىر. بۇعان ونىڭ اتقارعان ادال ەڭبەگى دالەل. ول ونەگەلى شاڭى­راقتىڭ وتاعاسى. وتاناسى عاليا قابيدەنوۆا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرۋ سالاسىندا كوپ جىلدار بويى جۇمىس ىستەدى, قازىر زەينەت دەمالىسىندا. وتباسىندا ءۇش بالانى ۇلگىلى ەتىپ ءوسىردى. ولاردىڭ ءبارى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار. بالالارىنان وربىگەن نەمەرەلەرىن ءوبىپ, قىزىقتارىنا تويمايدى. قۋانىش قابيدەن ۇلى قاشاندا حالقىنا ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ەل يگىلىگىن ەسەلەۋ جولىندا تالماي ىزدەنىسپەن كەلە جاتقان عالىم. ەندەشە, ۇلاعاتتى ۇستاز, ارداقتى ازاماتقا الداعى كەزدە دە بيىك بەلەستەردەن كورىنۋىنە تىلەكتەسپىز. ايتجان ءابدىروۆ, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.