مەندەلەەۆ كەستەسى ءتورت ەلەمەنتپەن تولىقتى

حالىقارالىق تەوريالىق جانە قولدانبالى حيميا وداعىنىڭ (IUPAC) شەشىمى بويىنشا, حيميالىق ەلەمەنتتەردىڭ پەريودتىق كەستەسىنە بىردەن ءتورت ەلەمەنت قوسىلدى. شەشىم وداق باسشىلىعى اشىلعان ەلەمەنتتەردىڭ بارلىق كريتەريلەرگە جاۋاپ بەرە الاتىنىن مويىنداعاننان كەيىن قابىلداندى. بۇل – 2011 جىلدان بەرى مەندەلەەۆ كەستەسىن تولىقتىرىپ وتىرعان ءبىرىنشى قوسىندى. وسىلايشا, كەستەنىڭ جەتىنشى قاتارى تولىق جابىلدى. وسى ساپتاعى ءبىرىنشى جاڭا ەلەمەنتكە 113-ءشى ءنومىر بەرىلىپ, ول «ۋنۋنتري» (Uut) دەپ اتالدى. جاڭالىق ورىس-امەريكا عالىمدارى بىرلەسكەن جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا 2004 جىلى دۇنيەگە كەلىپ ەدى. سول جىلى بۇل جاڭا ەلەمەنتتى جاپوننىڭ RIKEN ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى دا سينتەزدەپ كورگەن بولاتىن. جاپوندارعا بۇل تاجىريبەنى بىرنەشە جىلدىڭ كولەمىندە ەكى رەت قايتالاپ شىعۋدىڭ ورايى كەلدى. سوندىقتان IUPAC باسشىلىعى ونى جاپون وقىمىستىلارى قۇرمەتىنە اتاعاندى ءجون كوردى. ءسويتىپ, ول پەريودتىق جۇيەدەگى ازيا زەرتتەۋشىلەرىنىڭ قۇرمەتىنە ات العان ءبىرىنشى ەلەمەنت بولدى. قازىر ونىڭ جاپوندىق ىڭعايعا قاراي «ريكەني» بولىپ وزگەرتىلەتىنى ايتىلىپ جاتىر. «جاپون عالىمدارى ءۇشىن بۇل وقيعانىڭ ءمانى ءتىپتى وليمپيالىق ويىنداردا التىن مەدال جەڭىپ العاننان الدەقايدا ماڭىزدى بولىپ تۇر», – دەدى وسى رەتتە نوبەل سىيلىعىنىڭ حيميا سالاسى بويىن­شا لاۋرەاتى, RIKEN ينستيتۋتىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ريودجي نويوري. ەكىنشى ەلەمەنت 115-ءشى نومىرمەن تىركەلىپ, «ۋنۋنپەنتي» (Uup) دەگەن اتاۋدى ەنشىلەدى. ول دا جوعارىداعى توپتىڭ زەرتتەۋىمەن 2003 جىلى اشىلدى. IUPAC باسشىلىعى بۇل ەلەمەنتتى تابۋداعى باسىمدىق رەسەيدىڭ دۋبنا قالاسىندا ورنالاسقان يادرولىق زەرتتەۋلەر بىرىككەن ينستيتۋتى مەن اقش-تىڭ ليۆەرمور ۇلتتىق زەرتحاناسىنىڭ عالىمدارىنا بەرىلۋگە ءتيىس دەپ شەشتى. ءۇشىنشى جاڭا ەلەمەنت «ۋنۋنسەپتي» (Uus) 117-ءشى رەتتىك ءنومىرىن الدى. ونى رەسەي يادرولىق زەرتتەۋ­لەر بىرىككەن ينستيتۋتىنىڭ وقىمىستىلارى 2009 جىلى ومىرگە كەلتىردى. ونىڭ سينتەزى ءۇشىن اقش-تىڭ وكريدج ۇلتتىق زەرتحاناسى تاپقان 97-ءشى ەلەمەنت يزوتوپىنىڭ نىساناسى پايدالانىلدى. ال ەڭ سوڭعى, ءتورتىنشى جاڭا ەلەمەنت «ۋنۋنوكتي» (Uuo) دەگەن اتپەن, 118-ءشى نومىرمەن ەنگىزىلدى. اۋەلگىدە بۇل جاڭالىق امەريكانىڭ بەركليدەگى وقىمىستىلارىنىڭ اتتارىنا جازىلعان ەدى, بىراق كەيىن ولاردىڭ العان مالىمەتتەرى قاتە ەكەنى, ءتىپتى, جالعاندىققا جول بەرىلگەنى انىقتالىپ, بۇدان باس تارتۋعا تۋرا كەلدى. سودان كەيىن ەلەمەنتتىڭ ناعىز ىدىراۋىنىڭ ءبىرىنشى وقيعاسىن رەسەيدىڭ دۋبناداعى ينستيتۋت عالىمدارى 2002 جىلى-اق باس­تان وتكەرگەنىنە نازار اۋدارىلدى. ءسويتىپ, جاڭا­لىقتى اشقان رەسەيلىكتەر بولىپ سانالدى. ءناتي­جەسىندە اسا كورنەكتى وسىناۋ جەتىستىكتەردى جاساعان رەسەي جانە امەريكا عالىمدارى بولىپ شىقتى. ايتا كەتەيىك, مەندەلەەۆتىڭ پەريودتىق جۇيەسىنە سوڭعى رەت 2011 جىلى ەكى ەلەمەنت – فلەروۆي مەن ليۆەرموري ەنگىزىلگەن ەدى. ولاردىڭ اتومدىق نومىرلەرى 114 جانە 116 بولدى. مۇرات ايتقوجا.