شوقان ءۋاليحانوۆ – 175

جۇلدىزى جارىق, جۇمباعى قالىڭ تۇلعا قازاق حالقىنىڭ رۋحاني تىرە­گى­نىڭ ءبىرى عالىم شوقان ءۋالي­حانوۆ­تىڭ تۋعانىنا 175 جىل تو­لۋىنا وراي قوستاناي وبلىستىق ءما­دەنيەت باسقارماسىنىڭ ۇيىم­داس­تىرۋىمەن “شوقان ءۋاليحانوۆ­تىڭ رۋحاني مۇراسى مەن قازاق­ستاندىق جانە ءال­ەم­دىك عىلىمداعى قوعامدىق ىلگە­رىلەۋ يدەيالارىنىڭ دامۋى” اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. وعان شوقان ءۋالي­حا­نوۆ اتىنداعى تا­ريح جانە ەتنو­لو­گيا ينستيتۋتى­نىڭ ديرەكتورى, ساتتار ءماجيتوۆ باستاعان تاريحشى عالىمدار شو­قاننىڭ جامباسى جەرگە تيگەن جەر – التىنەمەلدەگى مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە ءابى­شەۆا, چەليابى مەملەكەتتىك پەداگو­گي­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سورى ريفحات دينمۋحامەدوۆ كەل­دى. عالىمدار مەن قوستاناي قالا­سى­نىڭ جۇرتشىلىعى, زيالى قاۋ­ىم وكىلدەرى جانە ستۋدەنتتەر باس قوسقان بۇل القالى جيىندا شو­قان­نىڭ عىلىمي مۇرالارى مەن ءومى­رى جانە ونىڭ زەرتتەلۋى جايىن­دا كەلەلى اڭگىمەلەر قوزعالدى. ءحىح عاسىردىڭ وزىندە ورىس عا­لىمدارىنان جوعارى باعاسىن الىپ, “شىعىستى زەرتتەۋ الەمىنىڭ اسپا­نىنان اققان جۇلدىزداي وتە شى­ق­قان” شوقان ءححى عاسىردا دا عىلىم ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن مىس­قالداي دا كەمىتكەن جوق. ءوز حالقى ءۇشىن ونىڭ اعارتۋشىلىعى مەن ەت­نو­گرافتىعى, اۋىز ادەبيەتىن جي­نا­عان ەڭبەگى تاعى ءبىر توبە. قام­شى­نىڭ سابىنداي از عانا عۇمى­رىن­دا حالقىنا مول مۇرا قال­دىر­عان شوقاندى زەرتتەۋدىڭ ءالى جەت­كى­لىكسىزدىگىن, ءتىپتى ءححى عاسىردا بۇل جۇمىستىڭ ەندى باستالۋى كەرەك­تىگىن ايتتى عالىمدار. – شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ, زەردەلەۋدە قازاق عىلىمى مەن ادە­بيەتىندەگى قوس الىپ الكەي مارعۇ­لان مەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءسىڭىر­گەن ەڭبەگى ولشەۋسىز. الكەي اعامىز شوقاننىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن جي­­ناقتاسا, ال سابەڭ عاجايىپ تۇل­عا­نىڭ ادەبيەتتەگى وبرازىن جا­ساۋ­عا عۇمىرىن ارنادى,–دەيدى س.مۇ­قانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ مەم­لە­كەتتىك ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي كەشەنىنىڭ ديرەكتورى, عالىم ءاد­ىلعازى قايىربەكوۆ. كەيىنگى جىل­­دارى شوقانتانۋ ءىسى كەنجەلەپ قال­عانىن كونفەرەنتسياعا شاقى­رىل­عان تاريحشىلاردىڭ وزدەرى دە مويىندادى. – وتكەن عاسىردىڭ الپىسىن­شى جىلدارىنان بەرى شوقانتانۋ عىلىمىنا ەشقانداي جاڭالىق قوسىلمادى. عالىم ءومىرى مەن مۇ­رالارىنا قاتىستى ەشقانداي تىڭ پىكىر, دەرەك عىلىمي اينالىسقا ءتۇس­­كەن جوق. مۇنىڭ ءوزى دە تاريح­شى­لاردى ويلانتادى, – دەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەس­سور ساتتار ءماجيتوۆ. – شوقاننىڭ شىعارماشىلى­عىنا, عالىمدىعىنا قاتىستى ور­ىن­نىڭ ءبىرى سانكت-پەتەربۋرگ قا­لا­سى ەدى. ءالى كۇنگە دەيىن وسىندا­عى ارحيۆتەر تۇرتىلگەن جوق, سول تىڭ كۇيىنشە جاتىر. شوقاننىڭ ءىزىن وسى عىلىمي ۇلكەن ورتا­لىق­تان ىزدەۋ ءبىزدىڭ الداعى ماق­سا­تى­مىز بولۋى ءتيىس, – دەدى ش.ءۋالي­­حا­نوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەت­نو­لوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم باستى­عى, شوقاننىڭ اتالاس تۋىسى ەدىگە ءۋاليحانوۆ. كونفەرەنتسياعا قا­تىس­قان عالىمدار وسىنداي قاداۋ-قاداۋ وي-پىكىرلەر ايتتى. دەگەنمەن ينستيتۋت عالىمدارى قاراپ جات­پا­عاندىعىن, وزگە ەلدەردىڭ ارحيۆ­تەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ وتىرعاندىعىن دا تىلگە تيەك ەتتى. عالىمنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى, ءومىرىنىڭ كەيبىر تۇستارى ءجا­نە قايتىس بولۋ سەبەبى ءالى كۇنگە دەي­ىن تالاس تۋدىرىپ كەلەدى. قوس­تانايدا وتكەن عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادا دا وسى ماسەلە كوتەرىلدى. پىكىرتالاس تا تۋىندادى. قوستاناي وبلىسىنىڭ قازىرگى سا­رىكول اۋدانىنا قارايتىن كۇنتي­مەس دەگەن ەلدى مەكەندە ۇلى عا­لىم­نىڭ اكەسى شىڭعىس ءۋالي­حا­نوۆ قونىسىنىڭ جۇرتى جاتىر. ال قازىرگى اۋليەكول اۋدانىنداعى قۇس­مۇرىندا شىڭعىس سۇلتاندىق قۇرعان. شوقان قايدا تۋعان دەگەن وي دا وسىعان بايلانىستى ەكىگە جارىلادى. عالىمنىڭ تۋعانىنا 160 جىل تولعان كەزدە ونىڭ قايدا تۋعانى جونىندە وبلىستا داۋلى پىكىرتالاس بولعاندىعى بەلگىلى. ال عالىمنىڭ ءولىمى تۋرالى دا الىپ­قاشپا اڭگىمەلەر بار. وسىنىڭ بارلىعى دا شوقاندى زەرتتەۋدىڭ اياقتالماعاندىعىن, ولقى ەكەندىگىن كورسەتەدى دەگەن ءتۇيىن جاسالدى جيىندا. اسىلى, ۇلى ادامدار تۋرالى اقي­قاتپەن قاتارلاسىپ حالىقتىڭ قيالىنان تۋاتىن اڭىزدىڭ دا ەرىپ جۇرەتىن ادەتى. شوقان دا مۇنان قۇرالاقان ەمەس بالكىم. عالىمنىڭ قايدا تۋعانىنا, ومىرىنە, ولىمىنە قاتىستى اقيقات عىلىمعا كەرەك, ارينە. ال قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جارىق جۇلدىزدى ۇلىقتاۋ, باعالاۋ, ناسيحاتتاۋ بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ودان دا ماڭىزدى. ويتكەنى, شوقان – ءبىزدىڭ سانانى سىلكىتەتىن رۋحاني كۇشىمىز, ازىعىمىز. وسى كەزگە دەيىن شوقان ءبىر وبلىستاعى ەكى ەلدى مەكەننىڭ قايسىسىندا تۋعان دەپ تاماق جىرتاتىن ايتىس ورىن العانمەن, سول كۇنتيمەس پەن قۇسمۇرىننىڭ ەكەۋىندە دە, ءتىپتى وبلىس ورتالىعىنىڭ وزىندە دە وسى ءوڭىردىڭ ۇلى پەرزەنتىنە ارنالىپ جاسالعان ماردىمدى ەشتەڭە جوق. قايسى جىلى قۇسمۇرىنداعى كي­­روۆ دەپ اتالاتىن اۋىلدى شوقان اۋىلى دەپ وزگەرتۋ جونىندەگى اڭگى­­مە سيىرقۇيىمشاقتانىپ, اقى­رىن­­دا ۇمىتىلىپ كەتتى. ءبىر حا­لىقتىڭ بەت بەينەسىنە اينالعان ۇلى­لاردىڭ كىندىك قانى تامعان نە­مەسە ءىزى قالعان جەر قاسيەتتى سانا­لادى, سىرتتان كەلگەندەردىڭ ونى كورسەم دەگەن ىنتىزارىن تۋعىزىپ تۇرارى بار. وزگە جۇرتتىڭ اسپەت­تەيتىن ۇلىلارىنىڭ تۋعان جەرى الدەقاشان تۋريستەر ىزدەپ باراتىن ورىنعا اينالعان. ورىس اعايىندار باسقاسىن ايتپاعاندا, ءبىر پۋش­كين­نىڭ تابانى ءتيدى دەگەن جەردى قۇر قالدىرعان جوق. ۇلى اقىننىڭ تۋعانىنا 200 جىلدان اسىپ كەتسە دە ءالى زەرتتەلىپ كەلەدى, ءالى دە عى­لى­مي جۇمىستار قورعالۋدا. پۋش­كين اتىنداعى كوشەسى جوق قالا قالمادى, ەسكەرتكىشى رەسەيدى قوي­ىپ, ونىڭ اتا-باباسىنىڭ جەرى اراب ەلدەرىنە دەيىن استى. ايت­­پاق­شى, وسى كۇزدە رەسەي جازۋشىلار وداعى سىيعا تارتقان اقىننىڭ ءبىر قولا ەسكەرتكىشىن قوستانايعا اكە­لىپ ورناتىپ قويدى. ال شوقا­ن­نىڭ قوستاناي توپىراعىنىڭ پەر­زەنتى بولسا دا, وبلىس ورتالىعى­نان وعان ءالى ەڭسەلى ءبىر ەسكەرتكىش بۇيىرعان جوق. الەمدىك تۇلعاعا كو­تەرىلگەن شوقاننىڭ تۋعان, با­لا­­لىق شاعى وتكەن كۇنتيمەسى دە, قۇسمۇرىنى دا قازىر جۇرتقا كور­­­سەتەتىندەي ەمەس. تابيعاتى تامىل­جىعان وسى ەكى مەكەندە دە شىڭ­عىس­تىڭ رەزيدەنتسياسىنىڭ ماكەتىن قالپىنا كەلتىرىپ, عالىمنىڭ مۋ­زەيىن اشىپ, دەگەن سياقتى جۇ­مىس­تار جۇرگىزىلسە, بۇگىنگى ۇرپاق شو­قان تۋرالى كوبىرەك بىلەر ەدى, ال مۇنداي جۇمىستار ارقىلى ۇلى ادام تاۋەلسىز ەلىندەگى پاتريو­تيزم­نىڭ نىعايۋىنا قىزمەت ەتپەي مە. عالىمنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا ارنالعان شارالار بيىل اس ءىشىپ, ءان ايتىسىپ تارقايتىن ءدۇر­كىرەگەن تويلارمەن ەمەس, عىلى­مي-تەوريالىق, عىلىمي-پراكتيكا­لىق كونفەرەنتسيالارمەن, تانىم­دىق, تاعىلىمدىق اڭگىمەلەر اي­تىل­­­عان جيىندارمەن ءوتىپ جاتىر.سىر بويىنان باستاۋ العان كونفەرەن­تسيالار شوقاننىڭ ءىزى قالعان كوك­شە­ت­اۋدا, قوستانايدا, سەمەيدە ءوتتى. كوكشەتاۋدا عالىم مەرەي­توي­ىنا ارنالعان تاعى ءبىر كونفە­رەن­تسيا وتپەك كورىنەدى, قورىتىندى كەڭەستى عالىمدار الماتىدا جانە الماتى وبلىسىندا قۇرماق. سو­نىمەن قاتار شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ساتتار ءماجيتوۆ سانكت-پەتەربۋرگتە دە عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋدىڭ جوسپارلانعانىن ايتتى. وسى باسقوسۋلاردىڭ بارلىعىندا دا ەلدىڭ شوقانعا دەگەن ىنتىزار كوڭىلى, ال ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ اكتۋ­ال­دى ەكەنى بايقالدى. راسىندا دا ءححى عاسىر – شوقان عاسىرى بولار! ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي. * * * شوقانى بار ەل — شوقتىعى بيىك ەل “ەۋرازيا مادەني كەڭىستىگىندەگى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ مۇراسى” اتالاتىن حالىقارالىق كونگرەسس ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانە اقمولا وبلىستىق اكىمدى­گى­نىڭ قولداۋىمەن, شوقان ءۋالي­حا­نوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملە­كەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە وسى ءبى­لىم شاڭىراعىندا قۇرىلعان حا­لىق­­ارالىق التايستيكا جانە ءتۇر­كولوگيا ورتالىعىنىڭ ۇيىمداس­تى­­رۋىمەن وتكىزىلدى. القالى جي­ىن­عا الىس شەتەلدەردىڭ كەشەندى عى­لىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جۇرگەن بەلگىلى عالىمدارى دا قاتىستى. كونگرەسس ۋنيۆەرسيتەت الاڭىن­­داعى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەس­كەرت­كىش ءبيۋستىن اشۋمەن باستالدى. سالتاناتتا وبلىس اكىمى سەرگەي ديا­چەنكو, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى شاكىر ىبىراەۆ, بەلگىلى ساۋلەتشى شوت-امان ءۋاليحانوۆ, قالالىق ار­داگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءرۇس­­­تەم شەريازدانوۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, گۇل شوقتارىن قويدى. بۇدان كەيىن وبلىس ورتالى­عىن­داعى “كوكشەتاۋ” مادەنيەت ساراي­ىندا پلەنارلىق ءماجىلىس باستال­دى. مىنبەرگە كوتەرىلگەن مارتەبەلى مەيماندار قازاق مادەنيەتىندە شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەسىمى مەن ءومىر جولىن, كوپسالالى شىعار­ما­شىلىعىن تۇتاس ءبىر داۋىرلىك قۇبى­لىس رەتىندە باعالادى. شوقتىعى بي­ىك قازاق عالىمىنىڭ اعارتۋشى­لىق ويلارى, عىلىمي زەرتتەۋلەرى مەن جاڭالىقتارى بۇگىنگى جاھان­دانۋ زامانىنداعى قازاقستاننىڭ الەمدىك وركەنيەتتىك ۇردىستەردى جاڭعىرتۋداعى ۇلەسىمەن جالعاس جاتىر. ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋ­ىپ­­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­­­مىنا توراعالىق ەتۋىمەن تۇس­پا-تۇس كەل­گەن كوكشەتاۋ كون­گرە­سىنىڭ ماڭىزى دا ەسەلەپ ارتا تۇسكەندەي. – بيىلعى جىل بۇكىل جۇرتى­مىز ءۇشىن ۇلى عالىم, ەتنوگراف, فول­كلورشى, ساياحاتشى جانە اعار­تۋشى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تۋعا­نىنا 175 جىل تولۋىمەن ەرەكشە ەستە قالادى, – دەدى اقمولا وبلى­سىنىڭ اكىمى س.ا.دياچەنكو. قازاق­تىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتىنىڭ باي عۇ­مى­رى مەن دارقان تالانتىن ءار­قى­رىنان اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تا­ع­لىمدى شارالاردىڭ بۇكىل ەل اۋ­ماعىندا وتكىزىلۋىنە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوزى ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. رەسپۋبليكالىق شوقان وقۋلارى يگى داستۇرىمىزگە اينالدى. ونىڭ ەسكەرتكىشى بارلىق قالا­لاردى ەڭسەلەندىرىپ تۇر. شوقاننىڭ تۋعان جەرى – كوك­شە وڭىرىندە دە ونىڭ قىمبات مۇ­رالارىنا ايرىقشا ىقىلاسپەن قا­رايدى. جۋىردا عانا وبلىس ور­تا­لىعىندا شوقان شىڭعىس ۇلىنىڭ ءومىرى مەن عىلىمي, شىعارماشى­لىق جولىنا ارنالعان حالىقارا­لىق كونفەرەنتسيا تابىستى ءوتتى. بۇگىنگى كونگرەسس دارەجەسىندەگى باس­قوسۋ شوقان جۇلدىزىنىڭ ءال­ەم­­دىك شۋاعىنىڭ الەۋەتتىلىگىن ايقىندايدى. كلاسسيك جازۋشىمىز عابيت مۇسىرەپوۆ “شوقانى بار ەل – شوقتىعى بيىك ەل!” دەگەن بو­لاتىن. بۇل بارشا قازاقستان­دىق­تاردىڭ مەرەيىن وسىرەتىن باعا رە­تىندە وتاندىق عىلىمنىڭ الەمگە تانىلۋىنا سەپتىك جاسايدى. ال, ءبىز ءۇشىن مۇنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە جوعارى. استانالىق اقمولا وب­­­لىسى وسى دەڭگەيدەن كورىنە بەرەتىنى انىق. كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قادىرجان ءابۋوۆ شوقان ءۋالي­حا­نوۆتىڭ دەموكراتياشىلدىعى مەن رۋحاني سانا سەزىمىنىڭ باستاۋى تۋعان حالقىنىڭ تۇرمىس-سالتى مەن مادەني مۇراسىنان ءوربيتىن­دىگىن اتاپ كورسەتسە, ش.ءۋاليحا­نوۆ­تىڭ پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قىزمەتىن پايدالانىپ, قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە قازاقستان جانە ورتالىق ازيا جەرلەرىندەگى ەل­دەردە بولىپ, تا­ريحي ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش­تەر­­­گە كوڭىل ءبولىپ, اسىرە­سە ءوز ەلىنىڭ تاريحىنىڭ كونە ءداۋ­ىر­لەرىن تانىپ بىلۋدە ايانباي قىز­مەت ەتۋى حال­قى­مىزدىڭ ناعىز تۇڭعىش ارحەولوگى بولعاندىعىن كورسەتەدى, – دەدى ق.ا.ياسساۋي اتىنداعى حالىق­ارا­لىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەر­سيتەتى ار­حەو­لوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سەيدەن جولداسباەۆ. – شوقان جيناعان فولك­لور­لىق مۇرالاردىڭ كوپشىلىگىندە قا­راقالپاق فولكلورى ءۇشىن باعالى ماتەريالدار بار, – دەدى وزبەك­ستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادە­مياسىنىڭ قاراقالپاق بولىمشە­سى­نىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى سارىگۇل با­حادىروۆا. مىسالى, سوپپاسلى سىپىرا جىراۋ, اسان قايعى, جي­رەنشە شەشەن جونىندەگى ءمالى­مەت­تەر, “ەدىگە باتىر” ەپوسى, بىرنەشە ناقىل ماتەلدەرى قاراقالپاق فولك­­­لورىندا دا بار. بىراق, عالىم جازىپ العان “كوك شولاق” اتتى پوەمانىڭ اتى ءبىز ءۇشىن جا­ڭالىق. مۇنان ءبىز شوقاننىڭ قاراقالپاق فولكلورىن جيناۋدا ۇلكەن قىز­مەت كورسەتكەنىن باي­قايمىز. كونگرەستە, سونداي-اق, ش.ءۋا­لي­حانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەت­نو­لوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سات­تار ءماجيتوۆ, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ەلدەرى ينستيتۋتىنىڭ كا­فەد­را مەڭگەرۋشىسى جىبەك سىز­دى­قوۆا, استاناداعى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىن­باسارى حانگەلدى ءابجانوۆ, قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ­بەك ءسى­ڭىر­گەن ساۋلەتشىسى, شوت-امان ءۋا­لي­حانوۆ, قىرعىزستاننىڭ شىڭ­عىس ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ دي­رەكتورى ابدىلداجان احماتاليەۆ جانە باسقا عالىمدار بايانداما جاساپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوك­شەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تە­تىنىڭ قابىرعاسىندا وتكەن سەك­تسيا­لارداعى جۇمىس “شوقانتانۋ: تاريحى, قازىرگى جاعدايى جانە كەلەشەگى”, “ش.ءۋاليحانوۆ جانە شى­عىستانۋ, تاريح پەن ەتنوگرافيا ماسەلەلەرى”, “ش.ءۋاليحانوۆ جانە فيلولوگيا مەن ونەر ماسەلەلەرى” اتتى ءۇش باعىتتى قامتىپ, جالپى سانى ەلۋگە تاياۋ بايانداما تىڭ­دال­دى. سونداي-اق, “ش.ءۋاليحانوۆ. ەنتسيكلوپەديا” جيناعىنىڭ جانە شاكىر ىبىراەۆتىڭ حالىقارالىق التايستيكا جانە تۇركولوگيا ورتا­لىعىنىڭ سەريالى باسىلىمدار توپتاماسىنا ەنەتىن “جانازىق”, “فولك­لوريستيكادان تۇركولوگياعا دەيىن” كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى. باقبەرگەن امالبەك. اقمولا وبلىسى.