اكەمنىڭ زيراتىن 68 جىلدان كەيىن تاپتىم
الىسى – امەريكانى, جاقىنى – جاپونيانى شارپىعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 65 جىل تولسا دا, ونىڭ بىتەۋ جاراسى – اكە, باۋىر, تۋىستان ايىرعان قايعى-قاسىرەتى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇرەكتەردى سىزداتادى. مايدانگەرلەردىڭ ءۇشىنشى, ءتورتىنشى ۇرپاعى جات جەردەن توپىراق بۇيىرعان بابالارىنىڭ زيراتىن ىزدەپ بارىپ, تۋعان جەردىڭ توپىراعىن سالادى, حابارسىز كەتكەندەردى ءالى كۇنگە ىزدەستىرەدى. وسىنداي جاعداي ارادا 68 جىلدان سوڭ ءبىزدىڭ دە باستان ءوتتى.
كوپ جىلدار رەسەيدىڭ پودولسك قالاسىنداعى كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىنا حات جازىپ, تياناقتى جاۋاپ الا الماعان ەدىك. ىزدەگەن ادامنىڭ انكەتالىق مالىمەتتەرى ورفوگرافيالىق تۇرعىدان قاتە جازىلۋى مۇمكىن دەگەن ويعا دا كەلمەگەن.
جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا ءماسكەۋدەگى تمد اتقارۋ كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرگەن بالاما: “سەنىڭ ماعان قاراعاندا قولىڭ ۇزىن عوي, مۇمكىن مۇراعاتتاردى ءوزىڭ اقتارىپ كورەرسىڭ”, – دەگەن ەدىم. كوپ كەشىكپەي ۇلىمنان ءسۇيىنشى حابار دا جەتتى. ينتەرنەت ارقىلى “سولدات. رۋ” سايتىنا شىعىپ, اتاسى اسىلبەكوۆ جاقسىبەكتى ىزدەيتىنىن, ول لەنينگراد مايدانىندا بولعانىن جازادى. بۇل كىسىنىڭ فاميلياسى, اتى-ءجونى, مەكەن-جايى ورفوگرافيالىق تۇرعىدان قاتە جازىلۋى دا ءمۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتەدى. كەشىكپەي, سانكت-پەتەربۋرگ – ۆەليكي نوۆگورود – پسكوۆ ادرەسىمەن ولەگ ەسىمدى (فاميلياسى كوفرسەتىلمەگەن) جانە يۆانوۆو قالاسىنان ناتاليا كليمانوۆا بايلانىسقا شىعىپ, جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانىندا 1916 جىلى تۋعان اسيلبەكوۆ دجاكسىباكتىڭ نوۆگورود وبلىسى (بۇرىنعى لەنينگراد وبلىسى) لىچكوۆو ستانساسى ماڭىنداعى شايقاستا 1942 جىلى قىركۇيەكتىڭ 18-ىندە قازا بولعانىن, ستانسانىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى 1,5 شاقىرىم جەردە جەرلەنگەنىن, 1960 جىلى لىچكوۆو سەلوسىنىڭ ورتالىعىنا اكەلىنىپ, باۋىرلاستار زيراتىنا قايتا جەرلەنگەنىن جازادى. سونداي-اق ولار سولتۇستىك باتىس مايدانىنىڭ 34-ءشى ارمياسى 151-جەكە اتقىشتار بريگاداسىنىڭ 1942 جىلعى قازاننىڭ 1-ىنە دەيىن قازا بولعانداردىڭ قۇپيا مالىمەتىنىڭ تيتۋلدىق بەتى مەن ەكىنشى پاراعىن (ونداعى ءتىزىم 15 سانىمەن باستالىپ, 28-بەن اياقتالادى) جىبەرەدى. ماشينكاعا باسىلعان تيتۋلدىق بەتكە (ترافارەت) 151-اتقىشتار بريگاداسىنىڭ شتاب باستىعى مەن شتابتىڭ اسكەري كوميسسارى قول قويعان جانە “8 بەتكە جازىلعان 202 ادامنىڭ اتاۋلى ءتىزىمىن جىبەرىپ وتىرمىن” دەلىنگەن. مۇندا اكەم 16-شى بولىپ كورسەتىلگەن. ونىڭ اتى-ءجونى بۇرمالانعانى بىلاي, تۋعان جەرىن بايكاداان (بايقادام بولۋى ءتيىس ەدى) دەپ كورسەتكەن. زايىبىنىڭ فاميلياسى مەن اتىنىڭ باسقى ءارپى مۇلدەم قاتە جازىلعان.
اۋداندىق وساۆياحيم (كەيىننەن دوسااف) توراعاسى قىزمەتىندە بولىپ, مايدانعا كەتكەن اكەمنىڭ ۆكپ (ب) مۇشەسى, ساپەر بولعانىن دا وسى تىزىمنەن بىلدىك. سونداي-اق, مۇندا قازاقستاندىق, وزبەكستاندىق مىنا جاۋىنگەرلەردىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلگەن:
سەرجانت ومەلچەنكو گريگوري ميحايلوۆيچ – جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانىندا 1918 جىلى تۋىپ, وسى وبلىستىڭ شۋ اۋدانىنان اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان. تىزىمدە – 17-ءشى;
قىزىل اسكەر ابدرانمانوۆ شاپوري (تىزىمدە جازىلۋى وسىلاي) - جامبىل وبلىسىنىڭ سوزاق اۋدانىندا (تىزىمدە وسىلاي جازىلعان) تۋىپ, ارمياعا اتالعان اۋداننان شاقىرىلعان. تىزىمدە – 19-شى;
كىشى سەرجانت كازاكوۆ الەكساندر ەفيموۆيچ – 1911 جىلى تۋعان. الماتى قالاسى, تاشكەنت اللەياسى 9.101-دە تۇرىپ, ارمياعا تۇرگەن اۋدانىنان شاقىرىلعان. تىزىمدە – 20-شى;
كىشى لەيتەنانت سايدوۆ راشيد – وزبەك سسر-ءنىڭ بۇقار اۋدانى, شىمدۋۆان (؟) سەلوسىندا 1910 جىلى تۋىپ, اسكەرگە ياككوبين (؟) اۋداندىق كوميسسارياتىنان شاقىرىلعان. تىزىمدە – 21-ءشى.
بۇلاردىڭ ءبارى زيراتقا بەلگىسىز جاۋىنگەر رەتىندە جەرلەنىپ, مەموريالداعى تىزىمگە اتى-جوندەرى كىرمەگەن.
ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى قانشاما دەرەكتى كوركەم شىعارمالار جازىلىپ, كينولار تۇسىرىلگەنىمەن, الاپات سوعىستىڭ ءالى كۇنگە سيرەك ايتىلاتىن قالتارىس تۇستارى, مۇراعاتتاردا سارعايىپ جاتقان قۇپيا دەرەكتەرى بىزدەن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ دا زەرتتەۋىنە جەتەرلىك سياقتى. سونىڭ ءبىرى 1941 جىلعى شىلدەنىڭ 18-ىندە لىچكوۆو ستانساسىندا لەنينگرادتىق بالالاردىڭ 12 ۆاگوننان تۇراتىن ەشالونىن نەمىس ۇشاعىنىڭ بومبىلاۋى.
1941 جىلى شىلدە ايىنىڭ ورتا كەزىندە لەنينگرادقا نەمىستەر فينليانديا جاعىنان شابۋىل جاسايدى دەپ جوسپارلاعان قالا باسشىلىعى مەن اسكەريلەر قۇپيا تۇردە قالادان بالاباقشالاردان باستاپ, پيونەر لاگەرىندە دەمالىپ جاتقاندارعا دەيىن اسىعىس تىلعا كوشىرە باستاعان. تاڭەرتەڭ باقشاعا كەلگەن بالالارعا “كەشكە اتا-انالارىڭ باسقا جەردەن الىپ كەتەدى” دەپ, لاگەردەگى ەرەسەك ۇل-قىزدارعا “باسقا ساياجايعا كوشەمىز” دەپ ۋ-شۋسىز ۆاگوندارعا تيەپ, وبلىستىڭ شىعىسىنداعى تەمىر جول بويىنداعى ەلدى مەكەندەرگە كوشىرگەن. بۇل جاعدايدان بەيحابار اتا-انالار كەشكىلىك بالالارىنىڭ ورنىن سيپاپ قالعان.
وسى ءدۇربەلەڭدى باستان وتكىزگەن, كەيىن لەنينگراد قۇرساۋىندا بولعان سول كەزدە 7 جاسار قىز ليۋدميلا پوجەداەۆا كەيىن 16 جاسىندا باسىنان كەشكەن ناۋبەتتەرىن وقيعا-وقيعا ەتىپ ەستەلىك تۇرىندە قاعازعا ءتۇسىرىپ, وسىعان بايلانىستى سۋرەتتەردى قالاممەن سالىپ, سول تاقىرىپقا ولەڭدەر تسيكلىن جازعان. كىتاپ 2007 جىلى از تارالىممەن ەستەلىك ءۇشىن تاراتىلاتىن ادەبيەت بولىپ سانكت-پەتەربۋرگتەن باسىلىپ شىققان. ونى ءبىر وقىپ شىققاننان كەيىن ونداعى كەز كەلگەن بەتتەگى سالىنعان سۋرەتتى كورىپ, بولعان وقيعانى قاز-قالپىندا كوز الدىڭىزعا قايتا ەلەستەتە الاسىز. بۇل لەنينگراد بالالارى تۋرالى اششى شىندىقتى اشىپ جازعان سيرەك باسىلىمنىڭ ءبىرى بولار دەپ ويلايمىن. لىچكوۆوداعى اسكەري-تاريحي مۇراجايدىڭ ديرەكتورى ەۆگەني دۋدنيك “ۆوينا, بلوكادا, يا ي درۋگيە” دەگەن وسى مەمۋارلىق شىعارمانىڭ ءبىر داناسىنىڭ جانە ءوزىنىڭ “دەتي. ۆوينا. جيزن” دەگەن ولەڭدەر جيناعىن ماعان سىيلادى.
لىچكوۆو – كەزىندە اۋدان ورتالىعى بولعان, بۇگىندە 2 مىڭداي تۇرعىنى بار شاعىن پوسەلكە. ءوز ۋاعىندا ۇلكەن كەڭشارى, جيھاز جاساۋ فابريكاسى, اعاش دايارلايتىن شارۋاشىلىعى بولعان مەكەندە بۇگىندە بىردە-ءبىر كاسىپ جوق. جۇمىسقا جارامدىلار ءارىسى سانكت-پەتەربۋرگ, ماسكەۋ اسىپ, بەرىسى – پسكوۆ, تۆەر قالالارىنا كەتكەن. از عانا بالا وقيتىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە, ەكى بالاباقشا, بيىل 10-شى سىنىپتى 10 بالا بىتىرگەن ورتا مەكتەپ, كلۋب بار. ەسەسىنە, كوممەرتسيالىق دۇكەندەر مەن دۇڭگىرشىكتەر سانى – 12. اۋىلدىڭ نەگىزگى كولىگى – ءرولىنىڭ الدىنا شارۋاشىلىق زاتتارىن سالاتىن تەمىر سەبەت ورناتقان ۆەلوسيپەد.
پويىزدان تۇسكەننەن كەيىن كوزگە بايقالاتىنى ۆوكزال قابىرعاسىنا ورناتىلعان, الدىنا گۇل شوقتارى قويىلعان نەمىس ۇشاعىنىڭ ەشالوندى بومبالاۋىنان قازا بولعان لەنينگرادتىق بالالارعا ورناتىلعان ەسكەرتكىش تاقتا. الاڭدا 2005 جىلى مامىردىڭ 4-ىندە جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا ورناتىلعان “سوعىس بالالارى” دەپ اتالاتىن سكۋلپتۋرالىق ەسكەرتكىش بار. ۆولگوگرادتىق ءمۇسىنشى, رف حالىق سۋرەتشىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ۆيكتور گەورگيەۆيچ فەتيسوۆ جۇرەك تەبىرەنتەرلىك اسەر بەرەتىن بۇل ەڭبەگىن ەشقانداي اقى-پۇلسىز تەگىن جاساپ سىيلاعان. ۇلكەن قىزىل گرانيت تاستىڭ الدىندا كوزىنەن ءبىر تامشى جاس ءۇزىلىپ تۇسكەن, ۇرەي بيلەگەن جۇرەگىن سول قولىمەن باسىپ اسپانعا شوشىنا قاراعان, قىسقا كويلەگىنىڭ ەتەگى جەلمەن جەلبىرەگەن ءجاسوسپىرىم قىزدىڭ بەينەسى كوڭىلىڭىزدى بوساتىپ, جۇرەكتى شىمىرلاتادى.
2002 جىلعا دەيىن كوپشىلىك لىچكوۆو تراگەدياسى تۋرالى بەيحابار بولىپ كەلگەن. سول جىلى مامىردىڭ 9-ىندا ماسكەۋ تەلەديدارىنىڭ ءبىرىنشى ارناسى “قايىرلى تاڭ” باعدارلاماسىندا اتالمىش سەلودا لەنينگرادتىق بالالاردىڭ زيراتىن ءالى كۇنگە كۇتىپ جۇرگەن 3 ايەل تۋرالى سيۋجەت كورسەتكەننەن سوڭ بۇل وقيعانى رەسەيدىڭ بارلىق باسىلىمدارى جاپپاي جازىپ, مۇراعاتتاردى اقتارا باستايدى. ءناتيجەسى جوعارىداعى 7 جاسار قىز ليۋدميلا پوجەداەۆا كۋاگەر بولعان تراگەديا. قۇپياسى كەيىن اشىلعان دەرەك بويىنشا 1941 جىلى ماۋسىمنىڭ 29-ى مەن تامىزدىڭ 27-ءسى ارالىعىندا لەنينگرادتان 395091 بالا ەۆاكۋاتسيالانىپ, سولاردىڭ 175400-ءى كەيىن قايتارىلعان. 219691 بالانىڭ حابار-وشارى بەلگىسىز.
...بيىلعى شىلدە ايىنىڭ ورتا كەزىندە مي قايناتار اپتاپ بۋعان ماسكەۋدەن پسكوۆ باعىتىنا قاتىنايتىن كۋپەسى سالقىن, جايلى پويىزعا وتىرىپ ۇلىم ءالىم, نەمەرەم شىڭعىس ۇشەۋمىز جولعا شىقتىق. تۇنگى ساعات 2-دە لىچكوۆو ستانساسىنا ءتۇسىپ, وندا سەلو اكىمشىلىگىنىڭ وكىلى كۇتىپ الىپ, جايلى جاتاقحاناعا ورنالاستىردى. ەرتەسىنە سەلو اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى انتونينا پەتروۆنا ميحايلوۆا كەلىپ, جاي-كۇيىمىزدى ءبىلدى, كەڭسەگە اكەلىپ سەلو جاعدايىمەن تانىستىردى. اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتتان تاپسىرما تۇسكەنىن ايتىپ, ءتيىستى قۇجاتتاردى رەتتەدى. جەڭىل كولىكپەن سەلونى ارالاتا ءجۇرىپ, ازاماتتىق زيراتقا الىپ كەلدى. لەنينگرادتىق بالالار دا, سول ءتوڭىرەكتەگى شاعىن كولەمدى باۋىرلاستار زيراتىنان قايتا جەرلەنگەندەر دە وسىندا ەكەن. بيىل جەڭىس كۇنى قارساڭىندا 24 جاۋىنگەردىڭ سۇيەگى قازىلىپ الىنىپ, وسىندا بولەك جەرلەنىپتى. سولاردىڭ تەك ۇشەۋىنىڭ عانا اتى-ءجونى بەلگىلى كورىنەدى.
اۋداندىق اسكەري كوميسساريات, سەلوداعى ىزدەۋشىلەر وتريادى اۋدان اۋماعىندا ءالى دە بىرنەشە زيراتتىڭ بار ەكەندىگىن ايتادى. ولاردى جاپپاي اشىپ, قايتا جەرلەۋگە مۇمكىنشىلىك از, قاراجات تاپشى. سوندىقتان جىل سايىن 1-2 زيراتتى اشىپ, جەڭىس كۇنى قارساڭىندا قايتا جەرلەۋ شاراسى جاسالادى. سەلونىڭ ءوز ىشىندە قۇرىلىس جۇرگىزگەندەر نەمەسە باقشالىق جەرىن قازعاندار جەكە-جارىم جەرلەنگەن جاۋىنگەرلەر ءمايىتىن بۇگىندە دە تاۋىپ الادى ەكەن.
اسكەري-تاريحي مۇراجاي ديرەكتورى ە.دۋدنيكتىڭ ايتۋىنشا, سەلو ماڭىنداعى ورمانداردا سوعىس جىلدارى نەمىستەر قۇرعان مينالار ءالى دە كەزدەسەدى. ولاردىڭ تۇتاندىرۋ جۇيەسى ءتۇستى مەتالدان جاسالعاندىقتان, كوپ جىلدار جەر استىندا شىرىمەي جاتاتىن كورىنەدى. نەمىس قارۋلارىن, وردەندەرى مەن تەلپەكتەرىن تاعى دا باسقا زاتتارىن زاڭسىز ىزدەيتىندەر, تاپقاندارىن “قارا بازاردا” قىمبات باعاعا ساتاتىندار كەزدەسەدى.
قازىر مۇراعات ماتەريالدارى ەلەكتروندىق جۇيەگە كوشىرىلگەندىكتەن, بۇل جۇمىس الدەقايدا جەڭىلدەگەن. ءار ىزدەۋشى ينتەرنەت ارقىلى قاجەتتى مالىمەتتەردى الۋىنا بولادى.
ەسكەرتكىش مەموريال زيراتقا كىرە بەرىس جەرگە جاقىن قويىلعان. قىزىل كىرپىشپەن تاقتالاپ ورىلگەن شاعىن الاڭنىڭ باسىندا اۆتومات قارۋىنا سۇيەنىپ, تىزەسىن بۇگىپ وتىرعان جاۋىنگەر بەينەسى مۇسىندەلگەن. ەكى قاپتالدا ءالىپبي رەتىمەن تىزىلگەن 1133 جاۋىنگەردىڭ (بارلىعى 1435 ادام جەرلەنگەن) اتى-ءجونى, تۋعان جىلى, وپات بولعان كۇنى جازىلعان. جەرلەنگەن باسقا 302 ادامنىڭ كىمدەر ەكەنى بەلگىسىز. مۇندا سولتۇستىك باتىس مايدانىنىڭ 46 جانە 151-اتقىشتار بريگاداسىنىڭ, 837-اتقىشتار پولكىنىڭ, 163-اتقىشتار ديۆيزياسىنداعى 529-اتقىشتار پولكىنىڭ, 202-اتقىشتار ديۆيزياسىنداعى 645-اتقىشتار پولكى مەن 652-ارتيللەريا پولكىنىڭ, ءى ۋكراين مايدانىنىڭ 245-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 898, 901 جانە 904-پولكتارىنىڭ جاۋىنگەرلەرى جەرلەنگەن. مەموريالدا اتتارى جازىلعان 1133 جاۋىنگەردىڭ 211-ءى تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ ازاماتتارى. ولار “ەگەمەننىڭ” وسى ماقالا شىققان بۇگىنگى (www.egemen.kz) سايتىنا سالىنعانىن ەسكەرتەمىز. مۇنىڭ تيىمدىلىگى مىنادا. ءتىزىم ينتەرنەتتە تۇراقتى تۇردە تۇرادى. جوعالمايدى.
باۋىرلاستار زيراتىن وسىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى قامقورلىققا العان. جىل سايىن زيرات ماڭى تازارتىلىپ, گۇلدەر وتىرعىزىلادى. جەڭىس مەرەكەسى, لەنينگرادتىق بالالاردى ەسكە الۋ شارالارى وتكىزىلەدى.
ءبىز لىچكوۆوعا بارىپ قايتقان سوڭ ءبىر اپتادان كەيىن دەميانسك جانە مارەۆسك اۋداندارىنىڭ اسكەري كوميسسارى پودپولكوۆنيك ا.ۆ.انتروپوۆتان ەلەكتروندىق پوشتامەن حات الدىق. وندا اكەم اسىلبەكوۆ جاقسىبەكتىڭ انكەتالىق مالىمەتتەرى كەزىندە قاتە جازىلىپ كەتكەنى قۋاتتالىپ, نوۆگورود وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتىنىڭ جانە كەڭەس ارمياسى ورتالىق مۇراعاتىنىڭ رۇقساتىمەن ەندى ول تۇزەتىلىپ, الداعى جىلى جەڭىس كۇنى قارساڭىندا مەموريالداعى تىزىمدە 67-ءشى بولىپ جازىلاتىنى ايتىلعان جانە سول ەسكە الۋ شاراسىنا قاتىسۋعا شاقىرعان.
امانكەلدى جاقسىبەكوۆ, استانا.
1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا قازا بولىپ, نوۆگورود وبلىسى, دەميان اۋدانىنىڭ لىچكوۆو سەلوسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىندا جەرلەنگەندەردىڭ جەكە ءتىزىمى
(جەرلەنگەن 1435 ادامنىڭ 1133-ءنىڭ اتى-ءجونى بەلگىلى) – پاسپورت №36
بىزگە بەيمالىم بەينەلەر ورىس وتارشىلدىعى ورنىققان 300 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە قازاق حالقىنىڭ ولاردىڭ شەكسىز وزبىرلىعىنا قارسى باعىتتالعان قارسىلىعى ءبىر ءسات تولاستاعان ەمەس. مىسالى, ءحىح عاسىردىڭ 30-70-ءشى جىلدارىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ التىن دىڭگەگى ىسپەتتى ەڭ ءىرى كوتەرىلىستى قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى قاسىم ۇلى (1802-1847جج.) باسقاردى. مۇنداي كۇرەستى جانقوجا باتىر نۇرمۇحاممەد ۇلى (1774-1860جج.), سادىق سۇلتان كەنەسارى ۇلى (1837-1910جج.) ورىستەتتى. كەزىندە وسىناۋ ەل قامىن جەگەن قايراتكەرلەرىمىزدىڭ قاسىندا ولاردىڭ بارلىق يگى باستامالارىنا رياسىز قولداۋ كورسەتىپ, قولىنان كەلگەنشە كومەك جاساعان جانە ورتاق جاۋعا قارسى يىق تۇيىستىرە ۇرىسقا ءتۇسكەن ءوز وڭىرلەرىنە بەلگىلى تۇلعالار دا از بولعان جوق. وسى باعىتتا سىر وڭىرىنەن شىققان ءپىرالى بي (شامامەن 1800-1880 جج.), تۇبەكباي باتىر (1833-1895جج.), قوجەكە باتىر (1814-1895جج.), مولداشەر احۋن (1825-1904جج.) سياقتى ادامداردى ايتۋعا بولادى. ويتكەنى, ولار تۋرالى ەل جادىنان ءالى جوعالماعان اۋىزشا مۇرانى تاريح شاڭىنان ارشىلعان دەرەكتەرمەن تولىقتىرىپ, جارىققا شىعارۋ – ۇرپاقتى وتانشىلدىققا تاربيەلەۋ ىسىنە جاۋاپ بەرمەك. اتالعان ارىستاردىڭ ومىرىندە سادىق سۇلتاننىڭ ازاتتىق ءۇشىن الىسقان جورىقتاعى الاتىن ورنى ەلەۋلى. اكەسى كەنەسارىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنا قارسى كۇرەسىن جالعاستىرۋدى وزىنە ۇلى مىندەت ساناعان سادىق قازاقستاننىڭ ءوڭتۇستىگىندە, ورتا ازيا حاندىقتارى اۋماعىندا وتارلاۋشىلارعا تاباندى قارسىلىق كورسەتتى. ونىڭ 1864-1866 جىلدارى قوقان, 1867-1869 جىلدارى بۇحار, 1869-1973 جىلدارى – حيۋا حاندىقتارى اسكەرلەرىنىڭ ساردارى رەتىندە رەسەي ارمياسىنا سان مارتە سوققى ۇيىمداستىرىپ, ۇلكەن شىعىن اكەلگەندىگى تۋرالى مىسال وتە كوپ. تالانتتى قولباسشى سادىقتى 1868 جىلى ماۋسىم ايىندا بۇحار ءامىرى مۇزاففار قىزىلقۇمداعى قازاقتار مەن بۇحار حاندىعىنىڭ سولۇستىك-باتىس بولىگىندەگى بارلىق كوشپەندىلەرگە, ال 1869 جىلدىڭ اياق كەزىندە حيۋا حانى امىرە ءامۋداريانىڭ شىعىسىنان بۇقانتاۋعا دەيىنگى ارالىقتاعى, مىڭبۇلاق, ءداۋقاراداعى قازاقتار جانە قاراقالپاقتارعا باسشى ەتىپ تاعايىندايدى. 1866-1873 جىلدارى سادىق سۇلتان قىزىلقۇمداعى, جاڭاداريا مەن قۋاڭداريا بويىنداعى قازاقتاردان قايتا-قايتا قول جيناپ, ءاسكەري قورىن وسى ءوڭىردەگى ات-كولىك, ازىق-ت ۇلىك, جابدىق-سايمانمەن تولىقتىرىپ وتىرعانى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن ناقتى جايتتار. رەسەي اسكەرلەرى تىقسىرعان سادىق 1874 جىلى قاشقاريانى پانالايدى. وسىندا 1877 جىلدىڭ كۇزىندە قىتاي شەرىكتەرىنىڭ قاشقار شاھارىنا جاساعان شابۋىلىنا قول باستاپ قارسى تۇرۋى, سول قولىنان العان جاراقاتىنا قاراماي ۇرىستى اياعىنا دەيىن جالعاستىرۋى ساڭلاق سارداردىڭ قاھارماندىعى مەن ەرلىگىنىڭ تاعى دا ءبىر تاماشا ۇلگىسى ىسپەتتى. قاشقار اسكەرلەرى جەڭىلگەن سوڭ بارار جەر باسار تاۋى قالماعان سۇلتان 1874 جىلى رەسەي اكىمشىلىگىنىڭ راقىمشىلىعىمەن شىمكەنت شاھارى ماڭايىنداعى ارىس وزەنى بويىنا قونىستانىپ, ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن بەيبىت تىرشىلىك ەتتى. ەندى: ء“پىرالى بي, تۇبەكباي مەن قوجەكە باتىرلار جانە مولداشەر احۋن كىمدەر ەدى؟ ولاردىڭ ءومىر جولى قانداي؟” – دەگەن ماسەلەگە توقتالايىق. بۇلاردىڭ بارلىعى قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋدا جوڭعار-قالماق, قاراقالپاق, ورىس وتارشىلدارىمەن بولعان سوعىستاردا اتى شىعىپ, ەل بيلىگىنە ارالاسقان ارقالى دا ارۋاقتى باتىر جولاي جاساۋىلدىڭ (شامامەن 1700-1770جج.) ۇرپاقتارى. كورنەكتى عالىم ج.قاسىمباەۆ جولاي باتىردىڭ كەزىندە ابىلقايىر حاننىڭ ەرەكشە تاپسىرمالارىن ورىندايتىن سەنىمدى وكىلى بولعاندىعى تۋرالى دەرەك كەلتىرەدى. ال رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى س.تولىبەكوۆ بولسا, ءوزىنىڭ “وبششەستۆەننو-ەكونوميچەسكي ستروي كازاحوۆ ۆ ءحVىى-ءحىح ۆەكاح” اتتى ەڭبەگىندە: “كىشى ءجۇزدىڭ ءىرى بەكەت اتالىعىنان كورنەكتى باتىرلار مەن بيلەر شىققان. مىسالى باتىر ءارى بي كەتەباي, ونىڭ ىنىلەرى مىرزاباي مەن ەنشىباي”, – دەپ كورسەتەدى. اتالعان ۇشەۋى دە جوعارىدا اتالعان جولاي باتىردىڭ بالالارى. سونداي-اق, ءبىز ايتىپ وتىرعان ءپىرالى بي كەتەباي ءبيدىڭ, تۇبەكباي باتىر مەن مولداشەر احۋن ەنشىبايدىڭ نەمەرەلەرى بولسا, قوجەكە باتىر مىرزاباي باتىردىڭ كەنجەسى. ءپىرالى بي وتەتىلەۋ ۇلى قازىرگى قىزىلوردا وبلىسى قاراق تاۋى ماڭىندا دۇنيەگە كەلەدى. اكەسى وتەتىلەۋ بەدەلدى بي بولعان كىسى. 1841 جىلى حان سايلانعان كەنەسارى قازاق دالاسىندا سوت-قۇقىقتىق رەفورما جۇرگىزۋ بارىسىندا شومەكەيدىڭ باس ءبيى ەتىپ وتەتىلەۋ كەتەباي ۇلىن تاعايىندايدى. اكەسىنەن كەيىن ەل بيلىگىنە ارالاسقان ءپىرالى قوقان, حيۋا حاندىقتارىنىڭ قازاق اۋىلدارىنىڭ مالدارىن بارىمتالاۋى, ادامدارىن تۇتقىنداۋى جانە باسقا دا وكتەمدىكتەرىنەن تۋىنداعان داۋلى ماسەلەلەردى بەيبىت شەشۋگە ات سالىسىپ, ورىنسىز قانتوگىستى بولدىرماۋعا تىرىسقان ەل اعاسى. مۇراعات قاعازدارىندا قالعان ناقتى ءبىر دەرەك: رىسمۇحامەد ءبيدىڭ قازاق دالاسىندا ورىن العان كوتەرىلىستەر جايلى ورىنبور شەكارالىق كوميسسياسىنا 1857 جىلدىڭ 8 مامىرىندا بەرگەن مالىمەتىندە جانقوجا باتىر نۇرمۇحاممەد ۇلىنىڭ ءپىرالى بيگە ءوتىنىش جاساپ بۇحار امىرىنە وق-ءدارى, استىق سۇراۋعا جىبەرگەنى ايتىلادى. سونداي-اق زەكەت بەرمەگەن قازاقتاردىڭ 1200 جىلقىسىن ايداتىپ العان حيۋا حانىنا 1858 جىلعى 16 ماۋسىمدا جىبەرىلگەن ارنايى ەلشىلىكتى ءپىرالى بي باستاپ بارادى. 1850 جىلداردىڭ ورتاسىندا قالىپتاسقان اسكەري-ساياسي جاعدايدى پايدالانىپ, ورىس اسكەرى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە بەلسەندى سوعىس ارەكەتتەرىنە كوشتى. ولار جاۋلاپ العان جەرلەردەگى قازاقتاردىڭ وتارشىلاردىڭ قىسىمى مەن جۇگەنسىزدىگىنەن قاشىپ شەت جەرلەرگە كوشۋى باستالدى. كىشى ءجۇز قازاقتارى بيلەر ءپىرالى وتەتىلەۋوۆ پەن ءالي ءمۇسىرەپوۆتىڭ باسشىلىعىمەن 200 اۋىل بۇقار مەن حيۋا يەلىكتەرىنە قونىس اۋداردى. بۇل كوشتىڭ 1863 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا جۇزەگە اسقانى ءجونىندەگى قۇجاتتار مەملەكەتتىك مۇراعاتتا ساقتالۋى. 1867 جىلعى 3 مامىردا جاڭاداريانىڭ سول جاعاسىنا بۇحار جاقتان سادىق سۇلتان جانە ءپىرالى بي باستاعان 1000 سارباز كەلگەن. بۇلارعا قارسى سىر بويىنداعى №1 فورتتان ەساۋل انچوكوۆتىڭ ورىس اسكەرى شىعادى. قازالىدان 143 شاقىرىمداي جەردەگى ساربۇلاقتىڭ ماڭايىندا 7-9 مامىردا ەكى جاقتىڭ قاتىسۋىمەن ۇلكەن شايقاس وتەدى. سادىق سۇلتان مەن ءپىرالى بي جاعىندا شايقاسقان تۇبەكباي, قوجەكە باتىرلار مەن مولداشەر احۋن, ءپىرالىنىڭ بالاسى الماس باستاعان ساربازدار وتارشىلاردى كوپ شىعىنعا ۇشىراتىپ, شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتەدى. 1871 جىلى تامىز ايىندا رەسەي بيلىگىنەن بوي تاسالاپ بۇحار حاندىعىنا قارايتىن تامدى وڭىرىندەگى اششىقۇدىققا كەلگەن جاپار كەنەسارى ۇلىنا ءپىرالى بي قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەن. بۇل بابامىزدىڭ ءحىح-عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق قوعامىندا الاتىن ورنى ەلەۋلى. وعان ءبيدىڭ رەسەي مەن بۇحار حاندىعى اراسىندا جۇرگەن كەرۋەندەرگە رەسمي رۇقسات بەرەتىن ءمورى (1860 جىلى جاساتقان) بولعانى ناقتى دالەل. ويتكەنى, ءمور ەجەلدەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ءداستۇرىنىڭ جارقىن بەلگىسىنە بالانعان عوي. كەلەسى ساڭلاق تۇلعا تۇبەكباي باتىر نازىك ۇلى قازىرگى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازالى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. سىر وڭىرىنە كوز الارتقان جات جۇرتتىقتارمەن سوعىستاردا باتىرلىعىمەن جاستايىنان كوزگە تۇسكەن. ەرلىكتەرى ءۇشىن الماس قىلىش, دەگمەنت بەلبەۋلەرمەن ماراپاتتالعان. 1860 جىلدارى ءپىرالى بي باستاعان كوش قۇرامىندا قىزىلقۇمعا ورنالاسادى. بۇحار ءامىرى ابدۋل مۇزاففار تۇبەكباي باتىردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلدايدى. 1869 جىلعا دەيىن كەرمەنە, تۇزاق, قالقان اتا قالاشىقتارىندا بەك لاۋازىمدارىندا بولعانى ۇرپاق جادىندا. وسى كەزەڭدە باتىردىڭ ءومىر جولى رەسەي وتارشىلارىنا قارسى ىمىراسىز كۇرەسكەن سادىق سۇلتانمەن تىعىز بايلانىستا بولادى. داڭقتى سارداردىڭ جىزاق, سامارقاند, نۇراتا مەن كەرمەنە قالالارى ءۇشىن ورىس اسكەرىمەن بولعان سوعىستارىنا تۇبەكباي باتىر بەلسەنە قاتىسادى. سۇراپىل شايقاستار سالدارىنان سادىق اسكەرىنىڭ جەڭىلىس تاپقانى ءمالىم. شەگىنگەن سۇلتان بۇقانتاۋداعى تۇبەكبايدىڭ اۋىلىندا ءۇش اي جاتىپ, العان جاراقاتىنان ەمدەلىپ العان سوڭ حيۋا حانى امىرەگە جولىعادى. تۇبەكباي باتىر دا 1870-1873 جىلدارى سونداعى ۇرگەنىشتە مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولادى. 1873 جىلى مامىر ايىندا گەنەرال باردوۆسكي مەن پولكوۆنيك لوماكين باسقارعان رەسەي اسكەرىنىڭ حيۋاعا جاساعان شابۋىلىنا قازاقتار مەن تۇركىمەندەردەن تۇراتىن سادىق جاساقتارى قارسى تۇرادى. مىنە, وسى جەردە كۇشى باسىم جاۋدان اسكەرباسى سادىقتىڭ تۇبەگەيلى جەڭىلىس تاپقانى اششى دا بولسا شىندىق. اقىرىندا, التى جىل ات ۇستىندە جۇرگەن تۇبەكباي باتىردىڭ سول حيۋادان قىزىلقۇمداعى ەلىنە قايتۋى تاريحتا قالعان ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىر جۇلگەسى. 1880 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سادىق تورە شىمكەنت ۋەزىنەن قىزىلقۇمعا تۇبەكباي باتىردى ىزدەپ كەلەدى. ەكەۋىنىڭ داۋىستاپ جىلاپ كورىسكەنىن, ءبىرى ايتىپ ءبىرى تىڭداپ ۇزاق تاڭدى كوزىمەن اتىرعاندارىن كورگەن قاريالاردىڭ اڭگىمەسى ءالى ۇمىتىلا قويعان جوق. سول كەلىسىندە سادىق سۇلتان 20 كۇن قوناق بولىپ, قىزىلقۇمدى ابدەن ارالاعان. ونىڭ قاشقار قالاسىن قورعاۋ كەزىندە وق تيگەن سول قولىنىڭ بالانىڭ بىلەگىندەي بولىپ قالعانىن كورگەن باتىر جاراقات ورنىن “پەرىشتە عوي” دەپ ىرىمداپ, ءوزىنىڭ بالاسى شاحيزاتقا (1885-1965جج.) ءسۇيگىزىپتى. تۇبەكباي اعا رەتىندە سادىقتىڭ الدىنا ءتورت ت ۇلىك مال سالىپ, ەكى كۇندىك جەرگە شىعارىپ سالعان. سايىن دالانىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ ارتىنا قالدىرعان ۇلگى-ونەگەسى, مىنە, وسىنداي. قازاق جەرىن باسقىنشىلاردان قورعاپ, ەل بيلىگىنە ارالاسقان ارقالى ەردىڭ تاعى ءبىرى قوجەكە باتىر. ءحىح عاسىردا قوجەكە مىرزاباەۆ پەن ءپىرالى وتەتىلەۋوۆ باستاعان جولاي اۋىلدارى جاڭاداريا مەن قۋاڭداريانىڭ ورتا جانە تومەنگى اعىسىنداعى اقارال مەن سارىوزەك مەكەندەرىنە قونىستانعان. 1835 جىلى الىم-سالىق جيناۋعا كەلە جاتقان حيۋالىقتاردى قارت مىرزاباي باتىر ءوز اۋىلداستارىمەن قىزىلقۇمداعى بەستوبە دەگەن جەردە توسىپ الىپ, اياۋسىز سوققى بەرگەن. كوپتەگەن جاۋ جاس قوجەكەنىڭ قولىنان قازا تاپقان. وسىدان كەيىن ونىڭ باتىرلىق داڭقى ەلگە جايىلعان. قوجەكە باتىر جانقوجا نۇرمۇحاممەد ۇلىنىڭ قۋاڭداريا بويىنداعى حيۋا بەكىنىستەرىنە جاساعان جورىقتارىندا (1844ج., 1847ج.) بەلسەنە قاتىسقان. ول قازاق حالقىنىڭ ار-نامىسىنا ءتيىپ, شەكسىز وزبىرلىق جاساعان باباجان, قوجانياز سىندى بەكتەردى لايىقتى جازالاۋدى جۇزەگە اسىرۋشىلاردىڭ ءبىرى. سادىق كەنەسارى ۇلى جاڭاداريا مەن قۋاڭداريا بويىنا (1867ج., مامىر, 1870 ج., اقپان) كەلگەندە ءبىز ءسوز ەتىپ باتىر ۇنەمى ونىڭ ساربازدارى قاتارىندا بولعان. ونىڭ قاراپايىم حالىقتىڭ قورعانى, ولارعا پانا بولعانى جونىندە دەرەكتەر مۇراعاتتاردان الىنىپ جارىق كورگەن نەمەسە اۋىزشا ادەبي مۇرالاردا بارشىلىق. مىسالى, دارابوز اقىن تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلىنىڭ “كوڭىل گۇجىم داراقتاي” اتتى تۋىندىسىندا مىناداي جولدار بار: بي ءپىرالى, قوجەكە - قارشىعاسى ەدى ول ەردىڭ, قازعا دەپ سالسا قۋ العان”. ال اقىن شەگەباي بەكتاس ۇلى: “قوجەكە ءوتتى, قالدان تۇر, حان, قارالار كوڭىلى, قامشىسىنان شەرلەنگەن”, – دەپ تولعايدى. بۇل ايتىلعاندارعا نە الىپ-قوسۋعا بولادى؟ راسى وسى. رەسەي بيلىگىنە تۇبەگەيلى قارسى بولعان تاعى ءبىر تۇلعا عۇلاما, اعارتۋشى مولداشەر احۋن جامۇرات ۇلى قازىرگى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قارماقشى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول بۇحاراداعى كوكىلتاش مەدرەسەسىن, ونىڭ جانىنداعى جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداپ “احۋن” شاتىرحاتىن العان. سونىمەن قاتار مولداشەر جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان دا. ورىنبور, ىرعىزدان بۇحاراعا قاراي كەرۋەن جۇرگىزىپ وتىرعان. ونىڭ كەرۋەنىنە ەشكىم جاقىنداي الماعان. رەسەي بيلىگىنىڭ وتارلاۋ مۇددەسىن كوزدەيتىن زالىم ساياساتىنا نارازى بولعان بابا 1868 جىلى وزىنە قاراستى اۋىلدارمەن قىزىلقۇمعا كوشىپ, ەل يگىلىگى ءۇشىن تىڭنان قۇدىقتار قازدىرادى. سول قۇدىقتاردىڭ ءىزى ءالى بار. قاي جەردە جۇرسە دە قازاق بالالارى ءۇشىن مەكتەپ اشىپ, مولدالار ۇستاعان. داۋلەتتى جانە بەدەلدى كىسى رەتىندە رەسەي وتارلاۋشىلارىنا قارسى باعىتتالعان جانقوجا باتىر, سادىق سۇلتان كوتەرىلىستەرىنە ماتەريالدىق جانە رۋحاني كومەك كورسەتىپ, اسكەرلەرىنە ساربازدار جاساقتاپ جىبەرىپ وتىرعان. مولداشەردىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتى, وتارلاۋشىلارمەن كۇرەستى بەلسەنە قولداۋى قازاقتىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى تەڭىزىنە قوسىلعان تامشىداي بولسا دا ۇلەس دەپ بىلەمىز. ءتول تاريحىمىزداعى اقتاڭداقتاردى ازايتۋعا, ۇلتتىق مادەني مۇرالارىمىزدى تياناقتى زەرتتەپ-زەردەلەۋگە, بۇرىن اقيقاتقا بالانعان دۇنيەلەردى جاڭاشا تارازىلاۋعا, كۇشتەپ تاڭىلعان تۇجىرىمدامالاردى قايتا پايىمداۋعا ازاتتىقتىڭ ارقاسىندا قولىمىز جەتتى. قازاقستان بۇگىندە ءورىسى وركەندەپ, كوسەگەسى كوگەرگەن مەملەكەت. اسقار تاۋداي مۇنارتىپ تۇرعان جوعارىداعى اتالارىمىزدىڭ اسقاق رۋحى قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا شاقىرىپ تۇرعانداي. قالي وماروۆ, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى. قىزىلوردا. جاڭعىرىق اكەم مامىقتىڭ اعاسى قىرباسوۆ سادىق ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى حابارسىز جوعالىپ كەتكەنىن ەستىپ وستىك. داستارقان باسىندا وقىلاتىن دۇعالارعا اكەم ول كىسىنىڭ اتىن قوسقان ەمەس. “اعام ءتىرى, ءالى-اق ءبىر حابارى شىعادى”, – دەپ وتىراتىن. سەنىمى سونداي بەرىك ەدى. كەيدە كوڭىلى بوساپ: “پالەنشە ايتتى, پوەزدا كورىپتى. ەكى اياعى جوق ەكەن, ءبىزدى سۇراپتى”, – دەپ وزىنشە كوڭىلىن جۇباتاتىن. ءسويتىپ ءبارىمىزدىڭ كوكەيىمىزدەگى: ء“تىرى بولسا, وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە كەلمەيدى؟” – دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەيتىن... سادىق كوكەم سوعىستىڭ الدىندا ءۇيلەنگەن ەكەن. ايەلى ءپاشيرا سوعىس ءبىتكەنشە كۇتىپتى. الدانىش بولار بالا دا جوق. ءارى: “اعا ولسە, ءىنى مۇرا”, – دەپ مەنىڭ اكەمە امەڭگەرلىكپەن قوسپاق بولعان ءۇلكەندەردىڭ سوزىنە بۇل كىسى: “اعام ءتىرى. كەلەدى. كەبىن ەمەس, كەبەنەك كيىپ كەتكەن”, – دەپ, كونبەپتى. سودان جۇرتقا كوز تۇرتكى بولىپ قاشانعى وتىرسىن, جەڭەشەم تەڭىن دەۋگە كەلمەس, ءجونىن تاۋىپ, باسقا بىرەۋمەن باس قوسىسىپ كەتە بارىپتى. اكەمنەن سادىق كوكەم جايلى ەشتەڭە سۇرامايتىنبىز. ەسكى جارانىڭ اۋزىن تىرناپ قايتەمىز: ء“تىرى بولسا, كەلەر”, – دەپ ءبىز دە سەنۋگە تىرىستىق. تۇتقىنعا تۇسكەن ساتقىن دەۋگە قيماسام دا مەن دە كەيدە قيالعا ەرىك بەرىپ: “كوكەم شەتەلدە شىعار, بىردە اۋقاتتى تۋىستارىم سول جاقتان ءبىزدى ىزدەپ كەلەر”, – دەپ كۇتەتىنمىن. عالامتوردان كىرباسوۆ الەكساندر دەگەن جىگىتتى تاۋىپ الىپ: “مەنىڭ تۋىسىم ەمەسپىسىڭ؟” – دەپ سۇراعانىمدا, ول كۇلگەن بولاتىن... اعاسىنان ءبىر حابار الا الماي, زيراتىنا ءبىر ۋىس توپىراق سالا الماي, اكەم دە ءوتتى فانيدەن... ورنىنا كەلەر, كەلەدى ءبارى ورنىنا, جىبىتەر ۋاقىت جۇرەكتەگى توڭدى دا. الدىڭعىنىڭ ۇلگەرمەگەن ىستەرى امانات بوپ قالدىرىلار سوڭعىعا. كەلەمىن, اكە, سوڭىڭنان ەرىپ كەلەمىن, مەيىرىمىڭە قانىپ وسكەن ءتول ەدىم. “اكەڭ جاقسى كىسى ەدى”, دەگەنگە, جۇرەگىمنەن شۋاق ءبولىپ بەرەمىن..., دەپ تارقاتقانداي, اكەمنىڭ باۋىرىنا دەگەن ساعىنىشى بىزگە امانات بولىپ قالدى... التى جىل بۇرىن ەلدى جيىپ, اكە-شەشەمە اس بەرگەندە, سادىق كوكەمە دە قاتىم قۇران ءتۇسىردىم. كوكەمنىڭ جۇمىر جەردىڭ بەتىندە جوق ەكەنىن سول جولى تۇڭعىش مويىندادىم. “رەسەيدەگى اسكەري مۇراعات وبد-مەموريال سايتىندا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى دەرەكتەردى ەلەكتروندى جۇيەگە ءتۇسىردى”, – دەگەننەن باستاپ, مەن دە اكەمنىڭ اعاسىن ىزدەي باستادىم. ءۇش جىلعا تارتا ۋاقىت بويى وبد-مەموريالدى كوزدەن تاسا قىلمادىم. دەرەك سول باياعى, “1942 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان حابارسىز” دەيتىن جالعىز سويلەم عانا... سولاي بولسا دا: “كوكەمنىڭ ءبىر حابارى شىعىپ قالار”, – دەگەن ءۇمىتىمدى ەش ۇزبەدىم. ءتىپتى, تۇسىمدە دە ىزدەيتىن بولىپ الدىم. كەيدە ادام تۇسىنىگىنە سىيا بەرمەيتىن “كەزدەيسوق جايتتار” دا ورىن الىپ جاتادى. جازىلىپ قويعان, قويعان-اۋ, ءبارى جازىلىپ... شارق ۇرعانىڭدا, شەشىم ءبىر تاپپاي سابىلىپ, تالايدى كەزىپ, كەزدەستىرمەگەن دۇنيەڭ جاتادى اياق استىنان كەيدە تابىلىپ, جازىلىپ قويعان, قويعان-اۋ ءبارى جازىلىپ. ءيا, باسقاشا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس سياقتى... بىردە, كۇندەگى ادەتتەن تىس, تاڭعى ساعات 5-ءتىڭ كەزىندە عالامتورعا كىردىم. وبد-نى قارادىم. سول باياعى... ءبىرازدان سوڭ, مەنىڭ ەرتەلەتىپ كومپيۋتەردە وتىرعانىما تاڭىرقاي, كۇيەۋىم كەلدى قاسىما. كوكەمدى ىزدەپ وتىرعانىمدى ايتتىم. “سوعىس كەزىندە قۇجاتتاردى تولتىرعاندا قاتە كەتۋى مۇمكىن-اۋ”, – دەگەن وي كەلدى بىزگە. ەندى “قىرباسوۆ سادىقتىڭ” ورنىنا “كيرباسوۆ”, “كارباسوۆ”, “كرباسوۆ” دەپ ىزدەپ كوردىك. ءناتيجەسىز. سوسىن كوكەم سوعىسقا اتتانعان سايرام اسكەري كوميسسارياتىنان 1942 جىلى مايدانعا كەتكەندەردىڭ ءتىزىمىن سۇرادىق. قيىن جۇمىس ەكەن. ىزدەۋدى ارى قاراي كۇيەۋىم جالعاستىردى. تاڭەرتەڭگى شاي ۇستىندە: “بىردەڭە تاپتىڭ با؟” دەدىم. كۇيەۋىم: “سادىق” دەپ اتىن عانا بەرىپ, ىزدەپ كورىپ ەدىم, ءبىر كىسى شىقتى, “كۋرباسوۆ” دەگەن. تۋعان جىلى دا سايكەس, بىراق, اقتوبەدەن سياقتى”, – دەگەنى... ول ءبىزدىڭ اۋىلدىق كەڭەس بۇرىن “اقتوبەلىك” دەپ اتالعانىن بىلمەۋشى ەدى. قۋانعاننان, جىلاپ ءجىبەردىم. دەرەۋ عالامتورعا كىردىم. “كۋرباسوۆ سادىك.., بايرامسكي رۆك.., تۋۆالينسكي رايون.., ست. كۋركۋرسۆاي... ۋبيت ۆ بويۋ” – دەپ تۇر. كوكەم 1942 جىلدىڭ 27 قاراشاسىندا رجەۆ تۇبىندە وققا ۇشىپتى دا, سول مايدان دالاسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىندا جەرلەنگەن ەكەن... العاشقى اسەر سول, بۇل كىسىنىڭ حابارسىز ەمەس ەكەنىنە, كومۋسىز قالماعانىنا قۋاندىم. ساتقىن رەتىندە اتىلىپ كەتپەگەنىن, نەمىس تۇتقىنىندا اشتان ولمەگەنىن كوڭىلىمە دەمەۋ تۇتتىم. قۇلاق تۇناتىن زەڭبىرەك ءدۇمپۋى استىندا قارشا بوراعان وققا قارسى ۇمتىلۋ وڭاي ەمەس شىعار. قۇداي ونىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن. كوكەمنىڭ وتان قورعاۋ جولىندا شەيىت بولعانىن ماقتان تۇتتىم, اللاعا شۇكىرشىلىك ەتتىم... دەسەك تە, كوز جاسىم تيىلمادى. ءوزىم كورمەگەن, مەن تۋعاننان كوپ جىل بۇرىن قازا بولعان كوكەمدى ىشتەي ەگىلە جوقتادىم. ولگەنىنە 68 جىل وتسە دە, ونى ەشكىم جوقتاپ جىلاماعان ەدى. ء“تىرى” دەپ سەنگەن بولاتىن... كوكەمدى تاپتىم. ەندىگى وي – باسىنا بارىپ قايتۋ بولدى. “حابارسىز كەتكەن” دەگەن جازبانى تۇزەتپەك بوپ, قورعانىس مينيسترلىگىنە قوڭىراۋ شالدىم. ونداعىلار ماعان: “تاپقان بولساڭىز, باسىنا بارىپ قايتۋعا ۇكىمەت جاردەم بەرەدى, جەرگىلىكتى اكىمدىككە ءوتىنىش جازىپ, قۇجاتتار وتكىزىڭىز”, – دەگەنى. بۇل ءبىر ۇلكەن دەمەۋ ەكەن. سولاي ەتتىم. ءوتىنىش بەرۋ مەرزىمىن كورسەتىپ جاتىپ, “كەزدەيسوق جايتقا” تاڭ قالدىم. 24 ماۋسىم... كوكەمنىڭ مايدانعا اتتانعان كۇنى. ال مەنىڭ شىرت ۇيقىدان ويانىپ دەرەك ىزدەۋىمنىڭ ناتيجەلى بولعان كۇنى, ءتىپتى, ساعاتى – سوعىستىڭ باستالعان كۇنى... مۇمكىن, ءمان بەرۋگە تۇرعىسىز نارسە شىعار, دەگەنمەن, قىزىق... كوكەم قاتىسىپ, قازا بولعان “مارس” وپەراتسياسى تۋرالى ىزدەنە باستادىم. سۇمدىق شايقاس بولعان ەكەن, ول قىرعىننان ءتىرى قالۋ ەش مۇمكىن ەمەستەي... قازاقتا “ قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالسىز ولمەيدى” دەگەن ءسوز بار عوي. كىم بىلەدى, بالكىم, ءتىرى قالعاندار بار دا شىعار. ايتسە دە, كوكەم قۇرامىندا بولعان 20-ارميانىڭ اسكەرى تۇگەلدەي دەرلىك جەر جاستانعان... تالاپ بويىنشا قۇجاتتار جيناپ, ۇلكەن ۇلىمدى ەرتىپ, رجەۆ تۇبىندەگى زۋبتسوۆ قالاسىنا اتتاندىم. جەرگىلىكتى اكىمشىلىك جاقسى قارسى الدى. كولىك جانە جولباسشى ءبولىپ, كوكەمنىڭ وققا ۇشقان جەرىنە الىپ باردى. وبد-دا جەرلەنگەن جەرى: “سوعىس الاڭى, حولم-بەرەزۋيسكي دەرەۆنياسىنان شىعىسقا قاراي 500 مەتر”, دەپ كورسەتىلگەن ەدى. قازىر ول دەرەۆنيا جوق. ورنى تىپ-تيپىل, ەگىس دالاسى, نۋ ورمان اراسىنداعى اشىق الاڭقاي. اۋىلدان الا بارعان ءبىر ۋىس توپىراقتى شاشىپ, قۇران وقىدىق. جانە ول جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن اۋىلعا دەپ الدىق. سوعىستان كەيىن كوپتەگەن باۋىرلاستار زيراتى ۇلكەيتىلىپ, مايىتتەر قايتا جەرلەنگەن ەكەن. ءبىرازىن ارالادىق. كوكەمنىڭ اتىن ونداعى تىزىمدەردەن كەزدەستىرە المادىق. ال وبد مالىمەتتەرىندە ول كىسىمەن بىرگە جەرلەندى دەگەن تىزىمدەگى قارۋلاستارىنىڭ دەنى زۋبتسوۆ قالاسىنداعى “موسكوۆسكايا گورا” مەموريالدى كەشەنىندە كورسەتىلىپتى. سونى نەگىزگە الا وتىرىپ, كوكەمنىڭ اتىن دا وسى تاقتاعا جازدىرتتىق. بۇل ءبىر بىتكەن شارۋا بولدى. زۋبتسوۆ قالاسىندا ىزدەۋشى وتريادتاردىڭ “دولينا” بىرلەستىگىنە سوقتىق. ءوز قۇرامىنا “پاميات”, “زۆەزدا”, “ۆزۆود” وتريادتارىن توپتاستىرعان ولاردىڭ “دولينا” بىرلەستىگىنە “رەسەي پاتريوتى” اتاعىنىڭ يەگەرى بەلياەۆ گريگوري نيكولاەۆيچ جەتەكشىلىك ەتەدى. گريشا اعاي جاسى الپىستى ەڭسەلەگەن قاعىلەز كىسى. “وسى جۇمىسپەن ەس بىلگەلى اينالىسىپ كەلەمىن. ءار ساربازدى تاپقان سايىن جەڭىستىڭ وڭاي بولماعانىن تۇسىنەسىڭ. ءبىز ولارعا ماڭگى قارىزدارمىز. بەيبىت كۇنىمىز ءۇشىن, جاستىعىمىز ءۇشىن, ويناپ-كۇلگەنىمىز ءۇشىن, ەركىن ءومىرىمىز ءۇشىن... سوندىقتان قازۋ جۇمىستارىندا مۇقيات بولۋعا تىرىسامىز. ءبىر شۇڭقىردان 70-80, كەيدە, ودان دا كوپ ساربازدى تابامىز. ارقايسىسىنىڭ اتىن اتاعىمىز-اق كەلەدى, بىراق ول مۇمكىن ەمەس. توپىراقتى ساۋساق اراسىنان سۇزگىلەپ وتكىزەمىز. سولدات مەدالوندارىن ىزدەيمىز. ول كەزدە ساربازدار اراسىندا “اجال مەدالونىن تولتىرعان سولدات ءتىرى قايتپايدى” دەگەن نانىم بولعان. سوندىقتان جاۋىنگەرلەر مەدالوندى تولتىرۋعا اسىقپاعان, جامان ىرىمعا ساناعان... قاندى قىرعىننان امان شىعامىز دەگەن ۇمىتتەرىن ۇزبەگەن... ەندى, مىنە, كىمنىڭ كىم ەكەنىن اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس. سول 70-80 كىسىدەن 5-6 مەدالون عانا تابامىز. ونىڭ 2-3 عانا ۋاقىت سىنىنان ءوتىپ, يەسى جايلى اقپارات بەرۋگە جارامدى. قالعانى ب ۇلىنگەن بولىپ شىعادى. ساربازدار سانىن انىقتاۋدىڭ دا ءوز قيىندىعى بار. باستاردى بولەك, اياق-قولداردى بولەك دەگەندەي... ءبىر شۇڭقىردان كۇل-پارشە مايدالانعان سۇيەكتەر عانا شىقتى. تانك تاپتاپ وتكەن-اۋ”, – دەپ ءبىر كۇرسىنىپ الدى دا. ارى قارايعى اڭگىمەنى وسىندا جابدىقتالعان مۇراجايدا جالعاستىردىق. اۋىر شايقاستارعا كۋا بولعان ءجادىگەرلەردە ەسەپ جوق. بىرەۋدىڭ قالامۇشى, بىرەۋدىڭ تاسبيعى, بىرەۋدىڭ كرەسى... ال مىناۋ وبراز-يكونا يەسىنە قورعان بولا الماعان... مىناۋ سابىن ءالى بۇزىلماپتى. گريشا اعاي فرانتسۋز دالابىن كورسەتتى. ““Made ءىn France” دەپ تۇر. سانيتاركادان تابىلدى. ساربازداردىڭ بىرەۋى نەمىستەردەن يەلەنىپ, قىزعا تارتۋ ەتكەن بولار. ايتپەسە, ول كەزدە فرانتسۋز دالابى قايدان بولسىن ءبىزدىڭ سانيتاركادا”, دەيدى گريشا اعاي. ءوز ويى عوي ايتىپ تۇرعانى. ءبىر ءارىپتىڭ قىرسىعىنان حابارسىز بوپ كەتكەن كوكەمنىڭ تاريحىن ەستىگەن جەرگىلىكتى قارت: “وندايلار وتە كوپ بولعان. “حابارسىز كەتتى” دەسە, وتباسىنا جاردەماقى تولەنبەگەن. ال ول دەگەن سوعىس كەزىندە كوپ قاراجات ۇنەمدەۋدىڭ كوزى ەدى. سوندىقتان, بۇل تاريح – ۇلكەن ساياساتتىڭ كورىنىسى سياقتى” دەگەنى... كىمگە – ساياسات, كىمگە – تاعدىر تالكەگى دەسەڭىزشى. قايتار جولدا ۆولوكولامسك قالاسىنا سوعىپ, داڭقتى جەرلەسىمىز باۋكەڭنىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويدىق. پودولسك قالاسىنداعى ورتالىق اسكەري مۇراعاتقا سوعىپ, ىزدەستىرۋ پاراعىن تاستادىق. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي “ەستەلىك” ەستافەتاسىن ۇيىمداستىرىپ, قارجىلاندىرىپ وتىرعان ۇكىمەتكە ريزاشىلىعىمىز شەكسىز. ساپاردان العان اسەرىمىز مول. پەريزات قىرباسوۆا.
