ۇلتتىق سايكەستىك: تالاپ پەن تالعام

بۇگىنگى زاماننىڭ ەكپىنىنەن تاۋ تەڭسەلەدى. قاشاعان ايلار مەن جىل­دار­دى اۋىزدىعىمەن الىسقان ۇشقىر ويلار جەلدەي ەستىرەدى. وزگەرىسكە تولى دۇنيەنىڭ تامىرىن تاپ باسسام دەگەن ويشىلدار ء“تۇن ۇيىقتاماي­تىنداي, كۇندىز وتىرماي­تىنداي”. قايشىلاسقان پىكىرلەر مەن سەڭدەي سوعىلىسقان پايىمدار اقپارات الەمىن جايلاپ العان. سول كوپ تۇجى­رىمنىڭ ىشىندە ايتىلا-ايتىلا جاۋ­ىر بولعان كوسەسى دە, كو­ڭىل كوركەي­تەتىن كوسەمى دە بار. ءبارى­نىڭ كوكسەگەنى بىرەۋ – ادامزات دا­مۋى­نىڭ الداعى ۇزاق ساپارىندا اداس­تىرمايتىن تەمىر­قازىعىن تابۋ, ۇل­تىن ارداقتاۋ, ءداستۇرىن ۇلىقتاۋ, ەڭ­سەسىن تىكتەۋ. با­تىس وزا شابامىن دەپ تۋلايدى, شى­عىس كوشتەن قالمايمىن دەپ شۋ­لاي­دى. قياندا قالعاندار قيا شاپقىسى كەلەدى, قيا شابۋدىڭ قيسىنىن تاپ­قىسى كەلەدى. تورتكۇل دۇنيە بۇرىن-سوڭدى بولماعان عالام­دىق الامانعا قيقۋلاپ قوسىلعان. سول الامانداعى كوپ ۇراننىڭ ىشىندە ۇلتتىق سايكەس­تىك تۋرالى دابىلدىڭ جاڭعىرىعى باسىم. ۇلتتىق سايكەستىك (ناتسيونالنايا يدەنتيچنوست) دەگەنىمىز نە؟ وعان بەرىلگەن كوپ انىقتامانى سۇزگىدەن وتكىزىپ سيپاتتاساق, ۇلتتىق سايكەستىك – ناقتى ءبىر ۇلتتىڭ جا­ھاندانۋ جاعدايىندا باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ قابىلەتى جانە سول باسەكە­لەستىكتە تىرەك ەتەتىن ۇلتتىڭ كۇش-قۋا­تى. قازىرگى تاڭدا وسى سايكەستىك ۇلت­تىڭ وركەندەۋ مۇمكىندىگىنىڭ كورسەت­كىشىنە اينالا باستادى. ەگەر سەن ءبۇ­گىنگى جاھاندىق ەكونوميكالىق, تەح­نيكالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني وڭ وزگەرىستەرگە دەر كەزىندە بەيىمدەلە الساڭ, الاوكپە ۋاقىتتىڭ شاڭىن قاۋىپ قالمايسىڭ. سىرت قاراعاندا بارىنشا ءتۇسى­نىكتى. كىمنىڭ جۇرتتان قالعىسى كەلەدى دەيسىڭ. تۇلكى زاماندى تازى بولىپ شا­لۋعا ءبارى پەيىلدى. الايدا سايكەس­تە­نۋدىڭ دە قىرى مەن سىرى بار. دەر­بەس ەلدەر, اسىرەسە, تاۋەلسىزدىككە قو­لى زورعا جەتكەن بۇرىنعى وتار ەلدەر, ۇلتتىق قادىر-قاسيەتى عاسىرلار بويى ۇستەمدىك ەتكەن رەجىمدەردىڭ قانجى­عا­سىندا كەتىپ, تۇپكى قاسيەتىن قالپى­نا كەلتىرۋدى كۇنى-ءتۇنى ويلاعان ەلدەر عالامعا ۇلتتىق قانىن سۋىتپاي بەي­ىم­دەلۋدىڭ جولىن ىزدەپ توقسان تول­عانۋدا. ءدال وسى جەردە ۇلت پەن ۇلت­تىڭ تاعدىرىن قولىنا ۇستاعان تۇل­عا­لاردىڭ ساياسي-رۋحاني بىلىكتىلىگى, جا­ڭاشا ويلاۋ قابىلەتى سىنعا تۇسكەن. ادام­زاتتىق جالپىعا ورتاق وركە­نيەت­تى جاتسىنىپ, ىشتەي دە, سىرتتاي دا تۇيىقتالعان مەملەكەتتەر دە بار, جاھاندىق جاڭعىرۋعا ۇلتتىق بەدەلىن ساقتاي وتىرىپ ەركىن قوسىلۋدىڭ ورايلى جولىن تاپقاندار دا جوق ەمەس. قايسىبىر ەلدەر بۇل بەيىمدەلۋ كەزەڭىندە ءحىح-حح عاسىرلارداعى با­تىستىڭ تاجىريبەسىن ۇستانۋدا. الەم­دىك دامۋداعى اقش پەن جاپو­نيا­نىڭ, قىتايدىڭ ۇلتتىق يدەيالارىن ەسكەرگەن گەرمانيا گفر-ءدىڭ بۇرىنعى فەدەرالدىق كانتسلەرى كونراد ادە­ناۋەر­دىڭ: “مەن نەمىسپىن, ارقاشان بولعانمىن جانە ءوزىمدى ىلعي وسىلاي سەزىنەمىن”, دەگەن ءسوزىن ۇلتتىق سايا­ساتتا تۇپقازىق ەتىپ وتىرعانىنا دە­رەك كوپ. فرانتسيانىڭ ۇلتتىق يدەيا­سىنان دە گولدىڭ: “فرانتسيا, ەگەر فرانتسۋز العاشقى قاتاردا تۇرسا عانا ناعىز فرانتسيا بولىپ تابىلا­دى”, – دەگەن قاعيداسى انىق سەزىلەدى. ەۋرو­و­داق­تىڭ وزگە مەملەكەتتەرىنە كەلسەك, ولار ۇلىبريتانيادا سوناۋ ءحVىىى عاسىردا كوتەرىلگەن كۇشتەردىڭ تەپە-تەڭدىگى تۇجىرىمداماسىن ۇستانۋدى قالايدى. عالامدىق باسەكەلەستىكتە ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن ساياسي كۇشكە سالۋدى جاقتاعان بيسماركتىڭ وي-بايلامى دا كونەرە قويعان جوق. مۇنداي كەسىمدى ۇلتتىق يدەيالار ەتنوستىق تەگىن جانە قۇندىلىقتارىن ۇزاق عاسىرلار بويىندا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ساقتاپ قالعان ەلدەردە دايەكتى جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن. ال كوپ ەتنوستى مەملەكەتتەردە تازا ۇلتتىق وكتەمدىكتى ساياساتتا العا شى­عارۋ ولاردىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە ىدى­راۋىنا الىپ كەلۋى عاجاپ ەمەس. بۇعان ساياساتتانۋشىلار كەشەگى كسرو-نى, يۋگوسلاۆيا مەن چەحوسلوۆاكيانى مىسالعا كەلتىرەدى. اتالعان فەدەرا­تسيا­لىق مەملەكەتتەردە ءبىر ۇلتتىڭ مادەنيەتى مەن تىلىنە باسىمدىق بەرۋ ولاردىڭ تاريح ساحناسىنان كەتۋىنە اكەلىپ سوقتى. ەكىنشى جاعىنان قازىرگى مەملە­كەتتەردىڭ ءبارى بىردەي عالامدىق ءبا­سە­كەگە جانە ۇلتتىق سايكەستىككە قا­بى­لەتتى ەمەس. اعىلشىن ساياساتكەرى ر.كۋ­پەر “رازلوم ناتسي. پوريادوك ي حاوس ۆ ءححى ۆەكە” ەڭبەگىندە بۇگىندە بار مەملەكەتتەردى ۇشكە بولەدى. 1. پسەۆدومەملەكەتتەر – ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۋاتىن ەلدىڭ ىشىندە جۇزەگە اسىرا المايدى, شەكاراسىن ساقتاۋعا مۇمكىندىگى جوق. ماسەلەن, ليبەريا, سومالي, اۋعانستان. 2. مودەرنيستيكالىق مەملەكەتتەر – ۇلتتىق مەملەكەتتەر, ىشكى قۋاتىن حالىقارالىق قاتىناستاردا ەركىن قولدانا الادى. ولاردىڭ قاتارىندا امەريكا قۇراما شتاتتارى, جا­پونيا مەن قىتاي بار. 3. سىرتقى دۇنيەمەن قارىم-قا­تىناسىن كۇش-قۋاتىنىڭ ىقپالىمەن ەمەس, ءوزارا كەلىسىمدەرمەن رەتتەيدى, ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋ مۇراتتارى ءۇشىن تاۋەلسىزدىگىن ءوز ىرقىمەن شەك­تەي الادى, ىشكى جانە سىرتقى باي­لانىستارى جاريالى, اشىق. بۇلار نەگىزىنەن دامۋشى مەملەكەتتەر. وسى ءۇش توپتاعىلاردىڭ العاشقى­لا­رى ءۇشىن ۇلتتىق سايكەستىك ماسەلە­لەرىن باسقا قۋاتتى ەلدەر شەشەدى. ەكىنشىلەرى وسىنداي سايكەستىكتى اسا قاجەت ەتپەيدى, كەرىسىنشە, وزگەلەردى وزىنە بەيىمدەۋدى ويلاۋدا. ءۇشىنشى­لەر­گە ۇلتتىق سايكەستىكتىڭ ءتيىمدى جول­دا­رىن تاۋىپ جۇزەگە اسىرۋدىڭ ومىرلىك ماڭىزى زور. ولار ەكونوميكالىق دا­مۋدىڭ وتپەلى كەزەڭىندە تۇرعان­دىق­تان, حالىق شارۋاشىلىعى مەن ءما­دەنيەتتىڭ بارلىق سالاسىندا وزىق اتاۋلىنىڭ ءبارىن سىڭىرۋگە جانە با­رىنشا تەزىرەك سىڭىرۋگە ءتيىس. مۇنداي مەملەكەتكە تمد شەڭبەرىندە قازاق­ستاندى جاتقىزا الار ەدىك. يمپە­ريالىق نيەتتەن تولىق باس تارتىپ ۇلگەرمەگەن, اسكەري قۋاتى مەن جەر بايلىعى شەكسىز, بەلگىلى دەڭگەيدە يندۋستريالى بولىپ سانالاتىن رەسەي دە بۇگىندە وسى جولدى تاڭداپ وتىر. ر.كۋپەردىڭ جىكتەۋىنە ءمان بەرگەن باتىس ساياساتكەرلەرى ەكىنشى توپتاعى الپاۋىت مەملەكەتتەردى ەرەكشە ءبولىپ الىپ, دۇنيە سولارعا بەيىمدەلەدى دە­گەن قورىتىندى شىعارۋعا اۋەس. ولار­دىڭ پايىمداۋىنشا, الەمنىڭ ەكو­نو­ميكاسى وسى ەلدەردىڭ ءال-اۋقاتىمەن ولشەنەدى جانە سوعان تاۋەلدى. بۇل مەملەكەتتەردىڭ ەتنوستىق نەگىزىن قۇرايتىن ۇلتتاردىڭ مادەنيەتى دە وزگەلەرگە ۇلگى. الايدا سوڭعى ۋاقىتتا بۇعان كۇمان كەلتىرۋشىلەر تابىلىپ وتىر. مۇنداي كوزقاراس سوڭعى الەم­دىك داعدارىس كەزىندە كۇشەيە ءتۇستى. ەۋرووداق ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق توقىراۋلار, گرەكيانىڭ, يسپانيا مەن پورتۋگاليانىڭ ەلەۋلى قارجى تاپشىلىعىنا تاپ بولۋى كارى قۇر­لىقتىڭ الداعى تاعدىرىنا كۇمانمەن قاراتا باستادى. باتىستىڭ وزىندە ەۋرووداقتىڭ مۇمكىندىگى تاۋسىلدى, ونى ىدىراۋ كۇتىپ تۇر دەگەن ويلار ەستىلەتىن بولدى. ءبىز بۇل پايىمداردى كۇمانسىز دەي المايمىز. مۇنداي بايلامدار اقش ساياساتتانۋشىسى, پروفەسسور ف.فۋ­كۋيا­­مەنىڭ الەمنىڭ بارلىق ايماقتارى ۇدايى قايتا قۇرىلۋ ۇستىندە بولادى, ەندى جاھان دامىعان ەلدەردىڭ ەمەس, ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى مول دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ توڭىرەگىنە شوعىرلانادى دەگەن تۇجىرىمىن ەسكە سالادى. شىندىعىندا سولاي بولىپ جاتقان جوق پا؟! بۇگىندە الەمگە ولجا سالىپ كەلگەن امەريكا قۇراما شتات­تارى دا, ءوزىن جاھاننىڭ جارىلقاۋ­شىسى رەتىندە سەزىنەتىن ەۋروپا دا, ەرەكشە قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان قىتاي دا ەۋرازياعا, ونىڭ ىشىندە وسى ۇلان-عايىر ايماقتىڭ تاۋەلسىز شىعىسىنا ءۇيىرىلىپ وتىر. سول شەكسىز-شەتسىز كەڭىستىكتىڭ كىن­دىگىندەگى قازاقستاننىڭ ءبىر ءوزى عانا دۇنيەنىڭ ءتورت قيىرىن ساياسي جاع­ى­نان دا, ەكونوميكالىق مۇددەلەر جا­عىنان دا بەلگىلى دارەجەدە ىمىرا­لا­سۋعا ىقپال جاساپ كەلەدى. وسى تۇستا اتاپ وتەيىك, ۇلتتىق سايكەستىك پەن بەيىمدەلۋدىڭ بىرجاقتى نەمەسە ەكىجاقتى بولۋى بەلگىلى ءبىر ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق جانە تران­زيتتىك تارتىمدىلىعىنا عانا ەمەس, سول وڭىردەگى مەملەكەتتەر باسشىلا­رىنىڭ ۋاقىت تىنىسى مەن تالابىن سەزە ءبىلۋ قابىلەتىنە دە تاۋەلدى. قا­زاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ بۇل ورايدا ەۋرازيا ايما­عىن­دا وق بويى وزىق تۇر. ءححى عاسىردىڭ الەم تانىعان مەملەكەت قايراتكە­رى­نىڭ كورەگەندىگى سوندا, ۇلتتىق ىشكى ءساي­كەستىك پەن ۇلتتىق سىرتقى ءساي­كەستىكتى ءبىر-بىرىمەن ۇندەستىرە ويلادى جانە ساياسي زەرەكتىكپەن ءساتتى جۇزەگە اسىردى. ەلباسىنىڭ بۇل ورايداعى قىزمەتىنە جاسالعان زەرتتەۋلەردى قاي­تالاماي, جاڭا قىرىنان كەلسەك, قا­زاق­ستاندىق ۇلتتىق سايكەستىكتە الەم­دىك جۇيەنىڭ جەكە ۇلتتىق قۇن­دى­لىق­تاردى ساقتاي وتىرىپ, بۇكىل ادام­زات­تىق امبەباپ قۇندىلىقتاردى وگەي­سى­مەي قابىلدايتىن تۇتاستىققا بەت العانى اۋەلدەن ەسكەرىلگەن ەدى. سون­دىقتان دا ءبىزدىڭ كوپەتنوستى ەلىمىز­دەگى ۇلتتىق ىنتىماق, ۇلتتىق مادە­نيەتتەردىڭ ۇندەسۋ ۇلگىسى كوپۇلتتى عالامنىڭ ۇلتتىق سايكەستەنۋىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە قابىلداندى. بۇل تا­ريحي جەڭىس بولاتىن. ولاي دەيتىنىمىز – تۋعان وتانىندا ءوزىن بارلىق جاعىنان ەركىن سەزىنگەن ەل عانا ادامزاتتىڭ تولىققاندى مۇشەسى ەكەن­دىگىنە كوز جەتكىزە الادى. ال قا­زاقستان پرەزيدەنتى ەل ازاماتتارى­نىڭ بارىنە, شىعۋ تەگىنە قاراماستان, تولىق رۋحاني بوستاندىق سىيلادى. قازاق مەملەكەتىندە تۇراتىن ءار ەتنوس وكىلى ۇزىن سانى ون با, ءجۇز بە, ميلليون با, تىلدىك, الەۋمەتتىك, ساياسي ومىردە تەڭ دارەجەدە. ءدال وسى تەڭدىك ەلىمىزدەگى جۇزدەن استام ەتنوستىڭ اۋەلى ءوزدى-ءوزدى ۇندەسۋىنە, سول ءۇردىس جەتىلە كەلە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت­تىڭ توڭىرەگىنە توپتاسۋىنا ۇلاستى. اقيقات ءۇشىن ايتايىق, مۇنداي تەڭدىك پەن ۇلتتىق سايكەستىككە قول جەتكىزۋدىڭ تاجىريبەسى بۇدان بۇرىن دا بار ەدى. ەۋروپادا ونداي ساياسي قادام العاش فرانتسيادا قولعا الىندى. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىندا ەلگە اعىلعان ميگرانتتاردىڭ قاتارى كوبەيۋىنە بايلانىستى “ىقشام ءما­دەنيەت” باعىتى تاڭدالدى. ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنە وزدەرىنىڭ مۇددەلە­رىن اشىق ءبىلدىرىپ, ۇلتتىق مادەنيەتىن قورعاپ دامىتۋ ءۇشىن اسسوتسياتسيالار قۇرۋعا رۇقسات بەرىلدى. مەملەكەت ولار­دىڭ ءدىني جانە رۋحاني تالاپ­تارىن بارىنشا قاناعاتتاندىرۋعا تىرىستى. ارادا ونشاقتى جىل وتكەندە فران­تسيانىڭ ساياسي جانە شى­عارما­شىلىق ەليتاسى ميگرانتتاردى جا­رىلقاۋدىڭ مۇنداي ۇلگىسىنەن باس تارتۋعا شاقىرا باستادى. ولاردى ەل پرەزيدەنتى ۆالەري جيسكار د, ەستەن قولدادى. نەگە؟ بىرىنشىدەن, “ىقشام مادەنيەت” باعىتى بويىنشا قۇرىل­عان ەتنوستىق اسسوتسياتسيالار مەملە­كەتتىڭ باقىلاۋىنان شىعىپ كەتتى. ۇلتتىق تالاپتاردا شەك بولمادى, ءار ەتنوستىق توپ وزدەرىنىڭ ءداستۇر-سالتىن بيلىكپەن بىرگە فرانتسۋز حالقىنىڭ مويىنداۋىن قالادى. مۇنداي تالاپتار كوپشىلىك جاعدايدا ەتنوستىق مۇددەنى ەمەەس, ولاردىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ جەكە مۇددەسىن كوز­دەدى. مەملەكەتتىڭ ۋنيتارلىق جۇيە­دەن فەدەرالدىق قۇرىلىمعا كوشۋىن قاراستىرۋ تۋرالى ويلار ەستىلەتىن بولدى. وسىنىڭ ءبارى جيسكار د, ەستەننىڭ پرەزيدەنتتىك جاۋاپكەرشىلىكپەن: ء“بىز ەندى بۇل باعىتتان باس تارتامىز. “ىق­شام مادەنيەت” باعىتى كەزىندە فران­تسۋز قوعامىنا جالپىعا ورتاق ءما­دەنيەتتەن باس تارتىپ, كوپتەگەن ەت­نوستىق مادەنيەتتەرگە ءبولىنۋ قاۋپى ءتون­دى. مۇنىڭ سوڭى جەكە-جەكە ۇلت­تىق بىرلىكتەرگە ىدىراۋعا اكەلىپ سو­عا­دى. ال بىزدەر, فرانتسۋزدار ەجەلگى تا­ريحىمىز بەن ءتول مادەنيەتىمىزدى بۇلاي قۇنسىزداندىرا المايمىز”, دەپ مالىمدەدى. (ج. ەستەن “فرانتسۋزى”). سول تۇستا فرانتسيانىڭ تۇرعىن­دارى ميگرانتتاردىڭ ەسەبىنەن 40 ميلليوننان 54,6 ميلليون ادامعا كوبەيگەن ەدى. بيلىك ەليتاسىنىڭ قا­تە­لىگى وسى 10 ميلليوننان استام ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ەتنوستىق مۇددەلەرىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق مۇددەمەن ءساي­كەستەندىرە الماۋى بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان فرانتسۋزدار ەلدەگى ازيا­لىقتار مەن افريكالىقتارعا, باسقا دا كوشىپ كەلۋشىلەرگە توزىمسىزدىكپەن قارادى, ىشكى احۋال شيەلەنىسىپ كەتتى. فرانتسۋزداردىڭ 36 پايىزى ماگريب جاعىنان جەتكەندەرگە, 41 پايىزى افريكالىقتارعا اشىق قارسى. بۇعان اسىرە ۇلتشىلدىق باعىتتاعى ەليتا­نىڭ كەلىمسەكتەردى اسسيميلياتسيا ار­قى­لى فرانتسۋزداندىرۋ, سونىڭ ەسە­بىنەن بىرتەكتى (گوموگەندىك) ۇلت قۇرۋ تۋرالى يدەيانى ساياسي ۇستانىمعا اينالدىرۋعا ۇمتىلۋى دا ىقپال ەتىپ وتىر. “فرانتسيادا تۇرعىڭ كەلەدى ەكەن, – دەيدى وسى باعىتتاعى زيا­لى­لار, – كۇنىڭ ءۇشىن ايتەۋىر ءومىر ءسۇر­مە, فرانتسۋزشا ءومىر ءسۇر”. ەۋروپانىڭ عانا ەمەس, پلانەتا­نىڭ دامىعان دەموكراتيالىق مەملە­كەتى بولىپ سانالاتىن بۇل ەلدىڭ ۇلت­تىق سايكەستىككە جەتۋ باعىتىن­داعى تاجىريبەسىنەن مىنانى ايقىن اڭعارامىز: 1. ەتنوستاردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى مەملەكەت قۇراۋشى حالىقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنەن تىسقارى تۇرا المايدى. وسى ەكى مۇددەنى ۇيلەستىرۋدىڭ قا­زاقستان پرەزيدەنتى ۇسىنعان ۇلگىسى ەڭ الدىمەن مادەنيەتتەردىڭ دەربەستىگىن ساقتاي وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ بايىرعى تاريحي مادەنيەتىنە بىرتە-بىرتە كى­رى­گۋىن كوزدەيدى جانە سوعان سابىرمەن قول جەتكىزۋدە. بۇل بۇگىن دە, ەرتەڭ دە ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ال ءتول مادەنيەت­تەرىن ۇندەستىرە العانداردىڭ ۋاقىت اعىمىمەن تۇبىندە ءبىر ۇلت بولىپ ۇيى­سۋىنا جول اشىق. بارلىق تاراپ­قا قولايلى وسى بىرىگۋ جولى قازاق­ستاندىقتاردىڭ ادامزاتپەن ۇلتتىق سايكەستىكتە بولۋى ءۇشىن تاماشا العىشارت. 2. كوپ ۇلتتى مەملەكەتتەردە ەت­نوس­ارالىق ساياسي جانە رۋحاني وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن اتقارۋشى بيلىكتىڭ قولىنا ءباسىبۇتىن بەرىپ قويا المايسىڭ. بىرىنشىدەن, بيلىك ون­داعان, جۇزدەگەن ۇلت وكىلىنىڭ تالاپ-تىلەگىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن سول تالاپتاردى ساياسيلاندىرۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل بيلىك ءۇشىن دە, ەتنوستار ءۇشىن دە ءتيىمسىز. ەكىنشىدەن, ەتنوستىق مۇددەلەردىڭ قاناعاتتاندىرىلۋ جول­دارىن ۇلت وكىلدەرىنىڭ وزدەرى اشىق تالقىلاۋىنا, قورىتىندىلارىنىڭ ۇدايى جاريا بولۋىنا مەملەكەت بارلىق جاعدايدى جاساۋ ارقىلى ولاردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپ­كەر­شىلىگىن ارتتىرادى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – وسىعان قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ۇيىم. ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قۇرىلعان بۇل ۇيىم ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەتنوستاردى دەربەس مۇددەنى ويلاعاندا تۇتاس قازاقستاندىق مۇددەنى نەگىزگە الۋعا جۇمىلدىردى. تەك سوندا عانا ەتنوستار مادەنيەتىنىڭ كەدەرگىسىز جانە مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن دامي­تىن­دىعىنا كوز جەتكىزدى. ۇلتتىق ءوز­ارا سايكەستىكتىڭ وسى زامانعى شىعار­ماشىلىق ورتالىعىنا اينالدى. بارشا قازاقستاندىقتار جاپپاي قولداپ وتىرعان وسىنداي ءتالىم باردا, ەل پرەزيدەنتىنىڭ الەم قۇپتاعان ۇلت­تىق سايكەستىك تاعىلىمى باردا ۇلت­ت­ىق تۇيىقتالۋ تۋرالى ويلاۋ ءوز قو­لىڭدى ءوزىڭ كەسكەنمەن بىردەي. كەيدە كەيبىر زيالىلاردىڭ تاراپىنان با­تىس پەن شىعىستىڭ ايقىن ۇلتشىل­د­ىق باعىتتاعى سارىندارىن ءجون سا­ناعان, سوعان يكەمدەگەن بايلامدارىن ەستيسىڭ دە جاڭارۋ مەن ۇندەۋگە بەت تۇزەگەن عاسىردىڭ اعىمىنا ىلەسۋ قانداي قيىن دەگەن ويعا كەلەسىڭ. ال ونداي سارىندار الىستان دا, جاقىن­نان دا جالقىندانادى. * * * جاھانمەن ۇلتتىق سايكەستەنۋدىڭ قاي ەلدەرگە ءتيىمدى, قاي ەلدەرگە ءتيىم­سىز ەكەندىگى جونىندە باتىستا دا, شى­عىستا دا كوپتەگەن زەرتتەۋ ماقالا­لا­رى جاريالاندى. سول عىلىمي ەڭ­بەك­تەردە بۇل ۇدەرىسكە قاتىسۋشىلاردى ەكى توپقا بولەدى: ۇلتتىق سايكەستىكتىڭ وبەكتىسىنە اينالعاندار جانە ونىڭ سۋبەكتىسى بولىپ وتىرعاندار. بۇلار­دىڭ العاشقىسى – بەيىمدەنۋشىلەر, ەكىنشىسى – بەيىمدەۋشىلەر. الەمدە ۇزاق ۋاقىت بويى ەۋروپا ۇلگى, ياعني بەيىمدەۋشى رەتىندە تا­نىلىپ كەلەدى. بۇعان العاش قارسى بولعاندار ەۋرازيستەر ەدى. ولار رەسەي اريستوكراتياسىنىڭ باتىس­شىل­دىعىن سىناپ, مىنا ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەدى: 1. رومان-گەرماندىق مادەنيەتتىڭ باسقا مادەنيەتتەرگە قاراعاندا با­رىنشا جەتىلدىرىلگەنىن دالەلدەۋگە بولا ما؟ 2. ءبىر ۇلتتىڭ ەكىنشى ۇلت جاساعان مادەنيتەتتى تولىق قابىلداۋى ءمۇم­كىن بە؟ 3. ەۋروپا مادەنيەتىنە بەيىمدەلۋ يگىلىك پە, الدە قاسىرەت پە؟ 4. الەمنىڭ ەۋروپالانۋى بولماي قويمايتىنى قۇبىلىس پا؟ 5. ەۋروپالانۋدىڭ زارداپتارىمەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى؟ وسى ساۋالدار توڭىرەگىندە تول­عان­عان رەسەيدىڭ ۇلتشىل ەليتاسى ءجۇز­دەگەن ەڭبەك جازعان. ولاردىڭ كوشىن ن.س.ترۋبەتسكي, پ.ن.ساۆيتسكي, گ.ف.فلو­روۆسكي, ل.پ.كارساۆين, ن.پ.سۋۆ­چينسكي سەكىلدى ەۋرازيستەر باس­تادى. سولار شىعارعان “ەۆرازيس­كايا حرونيكا” جۋرنالى مەن “ەۆرا­زيا” گازەتتەرىندە “ەۋروپا مادەنيەتى – ەۋروپالىقتار ءۇشىن. ءبىز ءتول ءما­دەنيەتىمىزدى ارداقتايمىز” دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى مالىمدەندى. ەۋروپا مەن ازيا­نىڭ قوسپاسى بولىپ تابىلاتىن كە­ڭىستىكتە ەۋرازيا مەملەكەتىن قۇرۋدى ۇسىندى. سول ارقىلى باتىستىڭ ىق­پالىنان ازات بولۋعا شاقىردى. مۇ­نىڭ استارىن اركىم ءارتۇرلى ءتۇسىندى. ماسەلەن, الەمگە ايگىلى جازۋشى, شا­مادان تىس ورىسشىلدىعىمەن كوزگە تۇسكەن ف.م.دوستاەۆسكي ەۋرازيس­تەردى جان-تانىمەن قولداي وتىرىپ: ء“بىز ەۋروپادا بەيىمدەلۋشىلەر مەن قۇلدارمىز, ال ازيادا بيلەۋشى­لەر­مىز”, دەگەن بولاتىن. وسى قالام­گەر­دىڭ “ەۋروپادا – تاتارلارمىز, ازيادا – ەۋروپالىقتارمىز” دەگەن ۇلتشىلدىق سارىنداعى ۇرانى دا بەلگىلى. ەۋروپانىڭ قول جەتپەيتىن وركەنيەتىنە اق تەر, كوك تەر بولىپ بوسقا ۇمتىلعانشا, جايباراقات جات­قان ازيانى اۋىزدىقتاۋعا ۇندەگەن ول رەسەي تاريحىندا “ورىس يدەياسىنىڭ” نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ماڭگى قالدى. ارينە, ەۋروپادا ۇلتان بولعانشا, ازيادا سۇلتان بولۋ الدەقايدا ءتيىمدى. پاتشالىق رەسەي بۇل ساياساتتى قى­لىش­تىڭ جۇزىمەن جۇرگىزدى. كومم­ۋ­نيستىك رەسەي دە تاراپ كەتكەنشە سول باعىتتى ۇستاندى. وسىلايشا رەسەي يمپەرياسى عاسىرلار بويىندا قول جەتكەن جەردى وزىنە بەيىمدەۋمەن بولدى. ال بۇگىندە بۇل الپاۋىت ەل بەيىمدەلۋشىنىڭ كەيپىندە باتىس پەن شىعىسقا الما-كەزەك قارايدى. ۇلتتىق سايكەستىكتىڭ شارتتارىن دا جاساپ قويعان. س.ۆ.كورتۋنوۆتىڭ “ستانوۆلەنيە ناتسيونالنوي يدەن­تيچنوستي” ەڭبەگىندە ول شارتتار بىلاي جىكتەلەدى: - رەسەيدىڭ ءداستۇرلى وركەنيەتىن ساقتاي وتىرىپ, ەۋروپا وركەنيەتىنە ينتەگراتسيالانۋ; - تۇيىقتالۋدان تولىق اشىق­تىق­قا قادام جاساۋ; - ۇلتتىق سايكەستىك ۇردىسىندە وبەك­تىدەن سۋبەكتىگە اينالۋ; - الەمگە بەيىمدەلە ءجۇرىپ ساياسي زەر­دەلى يمپەريالىق ۇلت قۇرۋ. بۇلار رەسمي قابىلدانعان پرين­تسيپتەر بولسا, رەسەيدىڭ بىرقاتار سايا­سي ەليتاسى ۇلتتىق سايكەستىكتە ءبارى ۇلتتىق وركەنيەتتىڭ سۇزگىسىنەن ءوتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. اسىرەسە, باتىس پەن اقش-تىڭ اقپاراتتىق اگرەسسيا­سىنا قاتتى شۇيلىگۋدە. بۇگىندە رەسەي تەلەارنالارىندا كورسەتىلەتىن كوركەم فيلمدەردىڭ ۇلەس سالماعى وتاندىق ونىمدەردەن ءۇش ەسە ارتىق ەكەندىگىن اقپاراتتىق اپات دەپ ساناعان زيا­لىلار قازىرگى تاڭدا الەمدە 120 تە­لەگراف اگەنتتىگى, 46 مىڭ تەلەستانسا, 30 مىڭ راديوستانسا بار ەكەندىگىن ەسەپتەي كەلىپ, 86 مەملەكەتتىڭ شەتەل­دەرگە حابار تاراتاتىنىنا, ولاردىڭ تا­لايى رەسەيدىڭ اقپاراتتىق كەڭىس­تىگىنە ەنگەنىنە, سونىڭ سالدارىنان جاستاردىڭ وزگە مادەنيەتتەر مەن داستۇرلەرگە اۋەس بولىپ بارا جاتقا­نىنا قىنجىلادى. رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ديپلوماتيالىق اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى ي.پا­نارين (“تەحنولوگيا ينفورماتسيون­نوي ۆوينى”) ۇلتتىق باسەكەدە جانە ۇلتتىق سايكەستىك ۇردىسىندە رەسەي وبەكتىگە ەمەس, سۋبەكتىگە اينالۋ ءۇشىن سىرتقى دۇنيەمەن باتىل اقپا­راتتىق ينتەگراتسياعا بارۋدى ۇسىنا­دى. ونىڭ ويىنشا, رەسەي اۋەلى گەر­مانيامەن, اۆستريامەن, فرانتسيا جانە يسپانيامەن وسىنداي بايلا­نىس ورناتۋعا ءتيىس. سودان كەيىن رەسەي تولىق مۇشەسى بولاتىن ەۋروپالىق بىرەگەي ينتەگراتسيالىق اقپاراتتىق ارنا قۇرۋ قاجەت. ونى 2010 جىلى ەۋروپالىق اقپاراتتىق قوعامعا اينال­دىرىپ, اقپارات الماسۋدا ءوزارا تي­ىمدى كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە بولا­دى. ال تۇپكى ماقسات – رەسەي باستى ويىنشى بولىپ تابىلاتىن ازيا – تىنىق مۇحيتى اقپاراتتىق قوعام­داستىعىن قۇرۋ. بۇل قوعامداستىق الەمدىك اقپارات اينالىمىندا ءار ەلدىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرەدى, اقپا­راتتىق اگرەسسيا ۇعىمى جوعالادى. رەسەي زيالىلارىن الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەلەر ءبىزدىڭ ەلدە دە بار. ۇلتتىق فيلمدەر قازاقستان تەلە­ار­نالارىندا كورسەتىلەتىن كينوونىم­دەرىنىڭ ءۇش پايىزىن عانا قۇرايدى. رەسەي ەليتاسى باتىستىڭ اقپارات اعىمىنان قورعانۋدى ويلاسا, ءبىز وسى مەملەكەتتىڭ تەلەارنالارى رەسپۋبلي­كاعا ەركىن ەنگەنىنە, قازاق تىلىندەگى ءتول حابارلاردىڭ سولاردىڭ كولەڭ­كەسىندە قالعانىنا الاڭداۋدامىز. ارينە, قازىرگى كەزەڭدە, تەلە-كوم­مۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا بارىنشا دامىعان ۋاقىتتا سىرتقى اقپارات اعىمىنا توسقاۋىل قويۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ قاجەتى دە جوق. ءوزىڭ بەرە المايتىن نەمەسە وندىرە المايتىن اقپاراتتى الەمدىك ارنالار ارقىلى حالىققا جەتكىزۋگە مىندەتتىسىڭ. سول اقپاراتتاردىڭ ايقىن زارداپتى ءتۇر­لەرىنەن ەلدى قورعاۋ دا پارىزىڭ. ءال­ەمنىڭ دامىعان ەلدەرىمەن اقپاراتتىق تەحنولوگيادا باسەكەگە تۇسە الماي­تىنىڭ دا بەلگىلى. ولار قۇرىپ وتىر­عان اقپارات جۇيەسىنىڭ قۋاتى باس اي­نالدىرادى. بي-بي-سي, سنن سەكىلدى الپاۋىتتاردى بىلاي قويعاندا, اقش-تا عالامدىق تاعى ءبىر جەكە­مەنشىك اقپاراتتىق يمپەريا قۇرىل­عان. “امەريكا – ونلاين” الەمدىك ين­تەرنەت – پروۆايدەرى مەن بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىنداعى ەڭ ءىرى كومپانيا “تايم ۋورنەر” بىرىگىپ كۇشەيە ءتۇستى. ولاردىڭ ورتاق قۇنى 350 ميلليارد دوللارعا جۋىق. 1994 جىلى “حيۋز” كومپانياسىنا تيەسىلى ەكى بايلانىس جەر سەرىگى ۇشى­رىلدى. ول ءبىر مەزگىلدە 150 تەلە­ار­نانىڭ حابارىن تاراتۋعا قابىلەتتى. وسىنداي جاعدايدا ي.ءپاناريننىڭ ۇسىنىستارى ورىندى سەكىلدى كورىنەدى. قازاقستان اۋەلى تمد ايماعىندا اق­پاراتتىق قوعام قۇرۋعا ىنتالى بو­لىپ, سول ارقىلى قاۋىمداستىق شەڭ­بەرىندە اقپارات الماسۋدىڭ بارلىق تاراپتارعا ءتيىمدى جۇيەسىنە قول جەت­كىزە الار ەدى. مۇنداي قوعام ەل پرە­زي­دەنتىنىڭ جۇزەگە اسىپ وتىرعان ەۋرازيا يدەياسىنىڭ اياسىندا وسى ۇلان-عايىر كەڭىستىكتە دۇنيەگە كەلسە قۇبا-قۇپ ەمەس پە؟! جاھاندىق ۇردىسكە اينالعان ۇلتتىق سايكەستىك ورىسىندە اقپارات اعىمى مەن اقپارات الماسۋ­دىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ويلاردىڭ تۇبىندە قولعا الىناتىنىنا سەنەسىڭ. * * * ۇلتتىق سايكەستىكتىڭ قاجەت ەكە­نىنە جانە ونىڭ بولماي قويماي­تى­نىنا كوز جەتكىزگەن ەلدەردىڭ قاتارى ۋاقىت وتكەن سايىن تولىعىپ كەلەدى. جاھاندانۋ عاسىرىندا ەشكىم دە ءوز­گەلەردەن تىس دەربەس ءومىر سۇرە ال­مايدى. الايدا بۇل سايكەستىكتىڭ دە ءجونى مەن جوسىعى بولۋى كەرەك. دا­مۋشى مەملەكەتتەردىڭ ساياسي-شىعار­ما­شىلىق ەليتاسى بۇگىندە وسى ۇندە­سۋدىڭ وبەكتىسىنە ۇزاق ۋاقىت اينالۋ قانشالىقتى ءتيىمدى جانە قانشا­لىق­تى زياندى دەگەن ويعا بەرىلگەن. ەگەر سەن ەكونوميكالىق-مادەني دامۋ جو­لىن وزىڭە ۇلگى تۇتقان ەلدىڭ وركە­نيەتىن تالعاممەن قابىلداپ, ۇلتتىق تاريحي قالىپتاسۋ داستۇرلەرىڭمەن سايكەستەندىرە الماساڭ, الدىمەن رۋحاني, سوڭىنان ساياسي تاۋەلدىلىككە ۇشىراۋىڭ مۇمكىن. وسىعان وراي نەنى سايكەستەندىرەمىز, نەنى قابىلدا­ماي­مىز دەگەن ساۋالعا عىلىمي- فيلو­سوفيالىق نەگىزدەلگەن دۇرىس جاۋاپ تابۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى جەردە نازار اۋدارا كەتەيىك, ۇلتتىق سايكەستىكتە ەۋروپانىڭ فران­تسيا, گەرمانيا, انگليا سەكىلدى بارىنشا دامىعان ەلدەرىنىڭ ءوزى بارىنشا ساق. ولار قازىرگى دەڭگەيىنە ساياسي- ەكونوميكالىق قۇرىلىمدى الەمنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن تالعاممەن قا­بىلداي وتىرىپ سابىرمەن مودەر­ني­زاتسيالاۋ ارقىلى جەتتى جانە سول جەتىلۋ جولىندا ۇلتتىق مەملەكەت پرين­تسيپىن ءبىرىنشى كەزەككە قويدى. ءالى دە سولاي. ءداستۇرلى وركەندەۋ جولىنان جاڭىلدىرمايتىن ءارى الەممەن قاتار دامۋعا باستايتىن مۇنداي باعىتتى بۇگىنگى قازاقستان دا تاڭداعان. ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇيىتقى بولعان ەۋرازيا­لىق وداق سەكىلدى حالىقارالىق ۇيىم­دار ارقىلى قازاقستان ءوزىنىڭ مەملە­كەتتىك, ياعني ۇلتتىق مۇددەسىن الىس جانە تاياۋ شەت ەلدەرمەن ەكونومي­كالىق-رۋحاني سايكەستىكتە دايەكتى شەشىپ كەلەدى. ەلباسى تاۋەلسىزدىك ستراتەگياسى اياسىندا تالاي مارتە اتاپ كورسەتكەنىندەي, بۇل وداقتار ەڭ الدىمەن ءار ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى ءوزارا تيىمدىلىك جاعدايىندا جۇزەگە اسىرىلۋىن, تاڭداۋ ەركىندىگى ساقتالا وتىرىپ كۇش بىرىكتىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى. ناق وسى ۇستانىم جەكەلە­گەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى جانە ادامزاتتىق دەڭگەيدەگى سايكەستىكتە اداست­ىرماس تەمىرقازىق بولۋعا ءتيىس. عالاممەن ۇلتتىق سايكەستىككە ۇم­تى­لۋدىڭ قازىرگى زامانعى ەرەكشە­لىك­تەرى تۋرالى زەرتتەۋلەر از ەمەس. با­تىس­تىڭ ساياساتكەرلەرى مەن عالىمدارى كەشەگى كەڭەستەر وداعى رەسپۋبلي­كا­لارىنىڭ وسى ىڭعايداعى احۋالىن تالداي كەلىپ, بۇل ورايدا قازاق­ستان­نىڭ ىرگەلەس مەملەكەتتەردەن كوش ءىل­گەرى كەتكەنىنە, وتانىمىزدىڭ قىسقا مەرزىمدە سەرپىندى ەكونوميكالىق دامۋ جولىنا ءتۇسىپ ۇلگەرۋى سونىڭ ناتيجەسى ەكەنىنە نازار اۋدارادى. ولار سونىمەن بىرگە كەيبىر مەملە­كەتتەردىڭ “جابىق ەسىك” جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, بۇلاردىڭ قاتارىنا وزبەكستان مەن تۇركىمەنستاندى قوسادى. باتىس ەل تانۋشىلارى مۇنى اتالعان مەملەكەت­تەردە كەشەگى كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ تۇسىندا ءداستۇرلى ۇلتتىق قۇندىلىق­تاردىڭ سۇيىلىپ كەتۋىنەن, ولاردى قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن بەلگىلى مەرزىمگە تۇيىقتالۋدىڭ قاجەت بولعاندىعىنان ەمەس, مەملەكەت بيلىگىن قولعا العان­داردىڭ الەممەن اشىق ارالاسىپ, ۇلتتىق سايكەستىككە بارۋعا دايىن بولماي شىققاندىعىمەن تۇسىندىرەدى. بۇل پايىممەن بەلگىلى دارەجەدە كەلىسۋگە بولاتىن شىعار. ۇلتتىق سايكەستىككە تالپىنعان ەل­دەردىڭ ءبىرازىندا مادەنيەتتەر الما­سۋىنىڭ تاريحى دا زەرتتەلۋدە. ۇزاق ۋاقىت بريتانيا مادەنيەتىن سىڭىرۋمەن بولعان ينديانىڭ تاريحي قىسقا مەرزىمدە ۇلتتىق رۋحىن تاۋىپ, بارلىق جاعىنان قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ سىرىن ءبىلۋ ارتىق بولماس ەدى. كەڭەستىك مازمۇن­دا­عى كوممۋنيزم يدەياسىن ەلدى قى­رىپ-جويىپ جۇزەگە اسىرۋعا اسىققان قىتاي جالت بۇرىلىپ, باتىستىڭ نا­رىعىن قالاي تەز يگەرەدى دەگەن سا­ۋال­­عا ايقىن جاۋاپ تاپساڭ, توڭىرەكپەن تىزە قوسا ىلگەرىلەۋدىڭ تەتىگىن تابار ەدىڭ. وسىنداي زەرتتەۋدى تمد اۋما­عىن­دا ەرتە باستاعان رەسەي عالىم­دا­رى جارامسىزدىعى تاريحي دالەلدەن­گەن رەجىمدىك يدەولوگيالاردىڭ زاردابىنان جەدەل ارىلىپ, الەممەن ۇلتتىق سايكەستىككە ءتۇسۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى – مەملەكەتتىك ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى امبەباپتاندىرۋ دەپ وتىر. بۇل جەردەگى ۇلتتىق مەملە­كەت­تىك قۇندىلىقتار دەگەنىمىز – ەلدى ەكونوميكالىق جانە رۋحاني دامى­تۋدىڭ ساياسي شەشىمدەرى, سىرتقى ءدۇ­نيە­مەن وسى سالالاردا جاسالاتىن قا­رىم-قاتىناستىڭ باسىم باعىتتارى. ەگەر وسى تاڭداۋلار مەملەكەتتىڭ ىشكى قاجەتتىگىنەن تۋىنداپ, جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىنە ساي كەلسە جانە وزگە ەل­دەرمەن بايلانىستا قاتاڭ ەسكەرىلىپ, ناقتى ناتيجەلەرگە نەگىزدەلسە, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ امبەباپ­تاندىرىلعانى. قازاقستاننىڭ دامۋ جولى, ەلباسىنىڭ وركەندەۋ جولى وسى تالاپتاردىڭ ايرىقشا ەسكە­رىلۋىمەن دارالانادى. ال باتىس پەن شىعىستىڭ ويشىلدارى بولسا, جە­كەلەگەن ۇلتتاردىڭ سايكەستىگى ادام­زاتتىق سايكەستىككە باستايتىنىن ءدا­لەل­دەۋدەن جاڭىلعان ەمەس. وسىنداي بايلامداردىڭ ىشىندە س.حانتينگ­توننىڭ (“ستولكنوۆەنيە تسيۆيلي­زاتسي”) ويى وقشاۋ تۇر. ول ۇلتتىق سايكەستىك قاناتىن كەڭگە جايا كەلە ادامزاتتىق بىركەلكى وركەنيەتتىڭ قۇرىلۋىنا اكەلەدى, جاڭا ادام, الەم ادامى جاسالادى دەيدى دە, وعان “حوموگلوباليس” دەپ ات قويادى. كىم ءبىلسىن, ەكپىنىنەن تاۋ تەڭسە­لەتىن زاماندا ول دا عاجاپ ەمەس قوي. الدان سمايىل, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.